„D.I.A.L.O.G.” – projekt na miarę

Numer JOwS: 
str. 57
Uczestnicy projektu. Fot. Anna Ibikowska

Według jednej z najkrótszych i jednocześnie najbardziej wymownych definicji podstawowym zadaniem nauczyciela jest „nauczyć czegoś uczniów” (Kruszewski 1993: 114). Tak krótkie i zwięzłe sformułowanie z pewnością nie pokazuje całej złożoności pracy nauczyciela, ale za to bardzo trafnie oddaje charakter jego powołania i misji, którą jest przygotowanie ucznia – niezależnie od wyzwań chwili – do dorosłego życia.

W czasach globalnego społeczeństwa informacyjnego, kiedy nowe technologie przeniknęły każdą dziedzinę życia i stały się naturalnym narzędziem zdobywania wiedzy, przed nauczycielem staje coraz trudniejsze zadanie. Przestał być depozytariuszem wiedzy, bo wraz z rozwojem internetu dostęp do informacji jest nieograniczony. Wiedza zdobyta podczas studiów często okazuje się niewystarczająca w dynamicznie zmieniającej się rzeczywistości i aby dotrzymać jej kroku, człowiek musi tę wiedzę nieustannie aktualizować, przyjmując zasadę uczenia się przez całe życie (lifelong learning). Z kolei prawdziwym wyzwaniem dla ucznia staje się dziś nie tyle dotarcie do wiedzy, ile wybór informacji istotnych z punktu widzenia jej konstruowania oraz rozwijania kompetencji istotnych w realizacji życiowych zadań. 

Zadanie nauczyciela polega na umiejętnym pośredniczeniu między uczniem a tym, co istotne dla jego rozwoju i przygotowania do samodzielności. Analizując tekst podstawy programowej (2017), możemy dostrzec, że niezależnie od etapu edukacyjnego nauczyciel pełni funkcję mediatora między uczniem a otaczającą go rzeczywistością. Na etapie wychowania przedszkolnego ma m.in. uwrażliwiać dziecko na pojawiające się w otoczeniu zmiany i tworzyć sytuacje edukacyjne sprzyjające rozbudzaniu zainteresowania innymi kulturami. W szkole podstawowej powinien kształtować postawy otwartości i przedsiębiorczości oraz rozwijać kompetencje społeczne, takie jak komunikacja i współpraca w grupie. W szkole średniej natomiast nacisk położony jest na społeczny wymiar postawy ucznia – przyszłego obywatela, który powinien odznaczać się takimi cechami jak odpowiedzialność, wytrwałość, poczucie własnej wartości, szacunek dla innych, przedsiębiorczość oraz gotowość do podejmowania inicjatywy i do pracy zespołowej. Na wszystkich tych etapach podkreśla się kształtowanie tzw. miękkich kompetencji, które są niezbędne do realizacji zadań w dorosłym życiu.

Nowe kompetencje ucznia 

Pojęcie kompetencji komunikacyjnej, stanowiącej osnowę każdej lekcji językowej, w ciągu ostatnich 40 lat zmieniało się w zależności od potrzeb społeczeństwa (Janowska 2011: 61). Dziś językowa kompetencja komunikacyjna to przede wszystkim kluczowe narzędzie poznawcze w odkrywaniu innych języków i kultur.

Autorzy Europejskiego systemu opisu kształcenia językowego (ESOKJ), stanowiącego dla nauczyciela języka obcego istotne narzędzie pracy, obok kompetencji lingwistycznej, socjolingwistycznej i pragmatycznej, podkreślają znaczenie kompetencji różnojęzycznej, która skupia w sobie różne doświadczenia językowe każdego człowieka (ESOKJ 2003: 16). Stanowi ona o jego własnej, indywidualnej różnorodności językowej i kulturowej. Uświadomienie sobie jej istnienia może być pomocne w przyjęciu postawy zrozumienia i otwartości oraz chęci dialogu. Tematyka różnojęzyczności i różnokulturowości wciąż traktowana jest w szkole pobieżnie, a sami nauczyciele – nawet ci w krajach, w których heterogeniczność językowo-kulturowa społeczeństw nie jest zjawiskiem nowym – przyznają, że nie są dostatecznie przygotowani do pracy w zróżnicowanej pod tym względem klasie (Faneca, Araújo e Sá, Melo-Pfeifer 2018: 141–161). Dlatego w codziennej praktyce szkolnej coraz częściej zwraca się uwagę na potrzebę wykorzystania jednego z cenniejszych narzędzi warsztatu nauczyciela: Systemu opisu pluralistycznych podejść do języków i kultur (CARAP/FREPA), pozwalającego na wykorzystanie konkretnych rozwiązań metodologicznych w celu kształtowania kompetencji różnojęzycznej i różnokulturowej ucznia.

Uczeń i nauczyciel w akcji

Jak pokazują badania, w wielu szkołach trwanie przy tradycyjnym modelu nauczyciela, który przede wszystkim przekazuje wiedzę, jest utrwalonym „szkolnym rytuałem”, a odchodzenie od niego nie odbywa się bez przeszkód (Piotrowski 2011: 71). Liczne przykłady dobrych praktyk są jednak dowodem na to, że wielu nauczycieli podejmuje wyzwanie i wchodzi w nowe role, stając się menedżerami i planistami, mediatorami procesu uczenia się, facylitatorami stwarzającymi odpowiedni klimat do współpracy czy „coachami” dodającymi uczniom odwagi do realizacji zadań (Janowska 2011: 218–219). Przyjęcie perspektywy zadaniowej (approche par tâches, task-based approach) w codziennej pracy dydaktycznej pozwala im nawiązać do sfery pozajęzykowej i zaangażować uczniów w  autentyczne sytuacje komunikacyjne (ESOKJ 2003: 136). Przygotowując z uczniami międzynarodowe projekty, stwarzają im optymalne warunki do osobistego i zawodowego rozwoju.

Bibliografia

  • Europejski system opisu kształcenia językowego 2001 (2003), Warszawa: CODN.
  • Faneca, R.M., Araújo, e Sá, M.H., Melo-Pfeifer, S. (2018), Langues et cultures d’origine et formation d’enseignants pour une intégration scolaire: une expérience de formation au Portugal, [w:] M. Piotrowska-Skrzypek, M. Deckert, N. Masłowski (red.), Formation et compétences plurilingues, Lublin: Werset, s. 141–161.
  • Janowska, I. (2011), Podejście zadaniowe do nauczania i uczenia się języków obcych. Na przykładzie języka polskiego jako obcego, Kraków: Universitas.
  • Kruszewski, K. (1993), 45 minut. Prawie cała historia pewnej lekcji, Warszawa: PWN.
  • Piotrowski, S. (2011), Apprentissage d’une langue et communication. Négociations et stratégies en classe de langue étrangère, Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL & KUL.

 


Facylitatorem i coachem, o jakich mowa w powyższym artykule, jest pani Olga Wrońska, nauczycielka języka francuskiego w III Liceum Ogólnokształcącym z Oddziałami Dwujęzycznymi im. Marynarki Wojennej RP w Gdyni, koordynatorka projektu „D.I.A.L.O.G.”, który w tym roku trafił do grona laureatów konkursu European Language Label. W rozmowie dla „Języków Obcych w Szkole” wyróżniona romanistka opowiada o projekcie prowadzonym w ramach programu Erasmus+ (łączone mobilności uczniów z Turcji, Włoch, Polski i Francji) i eTwinning Polska (cyfrowa współpraca szkół) oraz o doświadczeniach w realizacji wielostronnych projektów międzynarodowych.

Uczy pani w szkole, która w rankingu „Perspektyw” znalazła się wśród najlepszych w Polsce. Czy to oznacza, że praca z uczniami zawsze przebiega idealnie?

Gdyńska trójka to na pewno wyjątkowa szkoła. Wyjątkowe są dzieciaki. Wyjątkowi nauczyciele. Przedsięwzięć, imprez i inicjatyw jest więcej niż dni w roku. Dla przykładu, wczoraj do godz. 20 robiliśmy z dzieciakami graffiti z mchu w jednym ze szkolnych korytarzy. Realizowane tam projekty są – dosłownie – kosmiczne, np. „3SAT” realizowany we współpracy z Polską Agencją Kosmiczną, w ramach którego uczniowie byli w habitacie lunarnym i skonstruowali drona, którego wyślą w stratosferę. Poprzeczka jest więc postawiona wysoko. Uczniowie i nauczyciele wymagają od siebie nawzajem bardzo wiele. 

Nie szkoda czasu? Przecież najważniejsza matura…

Praca nad projektem zazębia się z realizacją podstawy programowej, którą weryfikuje matura. Udział w międzynarodowych inicjatywach pozwala przełożyć szkolną naukę na rzeczywistość, przez co zyskuje ona praktyczny wymiar. A to motywuje. Dzieciaki używają tego, czego się nauczyły, żeby poradzić sobie za granicą, porozumieć się z rówieśnikami i coś fajnego razem stworzyć.

Truizmem jest, że 70 proc. zawodów jutra jeszcze nie wymyślono, a wiedza encyklopedyczna i pruski dryl dawno poszły do lamusa. Głowimy się, jak powinna wyglądać edukacja w świecie coraz bardziej złożonych, dynamicznych, globalnych relacji. Co muszą umieć dzieci, żeby odnaleźć się w świecie jutra lub, lepiej, żeby go współtworzyć? Odpowiedzią są tzw. kompetencje miękkie. Dla mnie kluczowa jest inteligencja międzykulturowa, którą rozumiem jako umiejętność współżycia z innym człowiekiem. Wymaga to elastyczności, kreatywności, otwartości, wrażliwości, ale również umiejętności negocjacji znaczeń i spojrzenia na kulturę (swoją, obcą) z metapoziomu.  Nie ma nic, co by lepiej rozwijało te kompetencje, niż programy eTwinning i Erasmus+. Warto tu wspomnieć o Europass, czyli prestiżowym i cenionym na świecie certyfikacie, który formalizuje nabyte w projektach umiejętności i kładzie podwaliny nowoczesnego CV.

No i nie można zapomnieć, że udział  w projektach unijnych wyrównuje szanse, przełamując inercję i defetyzm: każdy może w nich uczestniczyć, niezależnie od sytuacji ekonomicznej, a nawet zdrowotnej. W jeden z moich projektów są zaangażowani uchodźcy i migranci. W drugi – dzieci z niepełnosprawnością. Przekraczamy granice, a uczestnicy projektu przeżywają przygodę życia, ucząc się tego, co ważne teraz, a niezbędne jutro.

Zatem pani sposób na pogodzenie tych zadań z codziennymi obowiązkami w szkole to…

„Kochaj swoją pracę, a nie będziesz musiał przepracować ani jednego dnia w swoim życiu”.

Czy znalezienie chętnych do udziału w projekcie „D.I.A.L.O.G.” było trudne?

Oj, nie. Na pierwszym spotkaniu informacyjnym aula była pełna.

A kto wpadł na pomysł tak wymownego tytułu? I co kryje się za literami D, I, A, L, O, G?

Głupio przyznać, ale już zapomnieliśmy, jak rozwijaliśmy ten akronim na etapie pisania wniosku. To było dawno temu (projekt został przyjęty dopiero za trzecim razem…). Ale może to i lepiej, bo każdy czyta go teraz inaczej, tym bardziej że w miarę realizacji nasze działania się mnożą i zyskują na kompleksowości. Najczęściej rozwijamy nasz tytuł jako: diversity, ideals/ideas/identities, action/apetite (apetyt na życie, ale i na wspaniałe potrawy, które wspólnie gotujemy), language/logos, opportunities/organisations, generosity/group.

Na czym polegała realizacja projektu?

Chcieliśmy pokazać, że międzyludzki dialog, choć trudny, jest możliwy pomimo barier językowych, kulturowych, etnicznych, religijnych, geograficznych, ekonomicznych i społecznych, jeśli opiera się na wzajemnym szacunku i życzliwości.

Projekt składał się z czterech komplementarnych działań. W ramach działania pt. „Architekci mostów” uczniowie z 12 krajów na trzech kontynentach stworzyli spektakularny manifest, który pokazuje to, co w nas najlepsze (http://declarationofrespect.unblog.fr). „Międzynarodowe warsztaty i spektakle prowadzone metodą teatru forum” to z kolei teatralne debaty dla uczniów i nauczycieli oraz cyfrowy multimedialny podręcznik teatru forum dla szkół. Teatr forum daje wgląd w trudne uczucia (choćby lęk przed obcym), pozwalając je wyrazić i przepracować. Uczestnicy konfrontują się z aktualnością, ale i analizują uniwersalne mechanizmy wykluczenia oraz opresji (https://www.theaterforumatschool.com). Działanie pt. „Nieobcy” to otwarte spotkania poświęcone tematowi rosnącej heterogeniczności społeczeństw europejskich, w których udział wzięli m.in. badacze, działacze NGO, eurodeputowani, uchodźcy. Zaczęliśmy też serię spotkań w szkołach podstawowych (http://bibliotekagdynia.pl/relacje/nieobcy-bibliotece-pasja/). Czwarte działanie to festiwale pod hasłem „United in diversity” zorganizowane w czterech krajach podczas spotkań partnerskich, które pokazują radosną twarz wielojęzyczności i wielokulturowości. W Polsce stworzyliśmy np. mural z udziałem gdyńskich dzieci, był też koncert rockowy dla grup młodzieżowych.

Jak znaleźliście partnerów do współpracy?

Poprzez platformę eTwinning. Cyfrowa współpraca szkół to doskonały wstęp do spotkań w ramach Erasmus+. Dzięki eTwinning partnerzy mają sposobność się poznać, uczą się komunikować i współpracować, ewentualnie rozwiązywać problemy. Tworzy się zażyłość i weryfikuje skład zespołu. To bezcenne przy tak odpowiedzialnych przedsięwzięciach.

Czy zdarzały się momenty trudne?

Oczywiście, ale kryzys jest warunkiem rozwoju. Wiele się nauczyłam o sobie i innych w konfrontacji z osobami z krajów o innym etosie pracy. Moja partnerka Maria jest Sycylijką. Nie uznaje zbędnego pośpiechu, a multi tasking jest jej wstrętny. Przez pierwszy rok wspólnego projektowania źródłem mojej bezdennej frustracji było np. czekanie cztery tygodnie na e-mail, który okazywał się ponowieniem pytania, na które miesiąc wcześniej odpowiedziałam. Z czasem dzięki Marii zrozumiałam, że za bardzo się stresuję, a mój frenetyczny rytm pracy (wspólny wielu rodakom) nie jest jedynym możliwym i skutecznym. Z kolei mój partner Birol włada dość skromnym angielskim, a Nicole mówi tylko po francusku. To potencjalnie mogło być źródłem nieporozumień.

I jak udawało się wam ich unikać?

Dzięki dialogowi. Opartemu na szacunku i życzliwości. Bo jest możliwy. Nasza współpraca tego dowodzi.

A uczniowie? Czy zawsze wiedzieli, co mają robić, czy czasem trzeba było nimi pokierować?

Z założenia stawiamy na samodzielność i inicjatywę uczniów. Koordynatorzy dają ramy, wsparcie, ale to młodzi uczestnicy wypełniają je treścią.

Najtrudniejsze wyzwanie podczas realizacji projektu?

Nie oddać się mu całkowicie. Czyli – równie modny, co trudny – work/life balance.

Największa satysfakcja?

Długo by wymieniać… Może kiedy w ośrodku dla uchodźców w Pachino ludzie spontanicznie ruszyli do tańca i wspólnego śpiewania: w językach afrykańskich, po turecku, polsku, francusku, włosku…Może kiedy dzieciaki pracowały w wakacje, aby uzbierać na bilet i odwiedzić przyjaciół poznanych podczas mobilności. Może kiedy Beata została mamaturk: połączyła ją z rówieśnikami z grupy tureckiej głęboka religijność (choć inna wiara) i, paradoksalnie, słaba znajomość angielskiego. Może kiedy David powiedział: „Teacher, this project makes me grow”. Może kiedy moi uczniowie zrobili w tydzień większe postępy we francuskim niż przez rok w szkole…

A najważniejsza wartość dodana projektu dla pani i dla uczniów?

Nagroda ELL! To ogromnie prestiżowe wyróżnienie, ale i papierek lakmusowy, weryfikujący zasadność założeń i ich realizację. Uczniowie są bardzo dumni. Ja poczułam się pewniej. 

Jaki jest zatem przepis na udany projekt?

Wewnętrzna motywacja. Głęboka wiara, że podejmowane działania mają sens i są potrzebne. Dystans (do siebie), poczucie humoru. Poza tym współpraca i wsparcie w grupie, ale i wśród bliskich. Mój mąż, Jan, jest niezwykle cierpliwy i wyrozumiały.

A co w planach?

Jak to co? Kolejne projekty Erasmus+ i eTwinning!

 

Rozmawiała Marlena Deckert