Aspekty organizacyjne metody projektu edukacyjnego w szkole na przykładzie języka angielskiego

Numer JOwS: 
str. 5

Realizacja projektu edukacyjnego na lekcjach języka obcego rozwija nie tylko kompetencje językowe uczniów, lecz także umiejętności komunikacji i pracy w grupie. Praca tą metodą to ogromne wyzwanie dla nauczyciela i uczniów, ponieważ nauczyciel musi dać swoim wychowankom o wiele więcej swobody niż podczas tradycyjnych lekcji, oni natomiast muszą tę swobodę twórczo wykorzystać. Działania projektowe są także okazją do zwiększenia motywacji uczniów do pracy nad ich mocnymi i słabymi stronami w nauce języka obcego.

 

Metoda projektu edukacyjnego jest bardzo efektywnym sposobem nauczania języka obcego, a także nauczania w ogóle. Jest to jedna z tzw. metod aktywnych (Dzierzgowska 2004: 9–20), w których kładzie się nacisk na samodzielne zdobywanie wiedzy przez uczniów. Ponadto poprawnie wykonany na lekcjach języka projekt edukacyjny rozwija u uczniów nie tylko umiejętności językowe, lecz także te praktyczne oraz związane ze sferą wychowawczą. Spośród takich umiejętności można wymienić np. umiejętność pracy w grupie i komunikowania się, co odnosi się nie tyle do mówienia w języku obcym, ile do ogólnej umiejętności „dogadywania się” z innymi osobami, podziału pracy, wspólnego pokonywania trudności itp. Inne cenne umiejętności to na przykład organizacja pracy własnej, wykorzystywanie wielu źródeł informacji oraz łączenie informacji pochodzących z różnych źródeł, a także umiejętność oceny własnej pracy. Metoda projektu edukacyjnego jest więc godna polecenia w szkole w ogóle, nie tylko na lekcjach języka obcego.

Jednak z koleżeńskich obserwacji lekcji języka angielskiego, w czasie których ta metoda była stosowana, oraz z rozmów z uczniami i nauczycielami wynika, że nie zawsze wiemy, jak należy tę metodę stosować. Często myślimy o niej jedynie jako o przyjemnej odmianie pozwalającej na „oderwanie się” od monotonii codziennych lekcji. Niejednokrotnie sprowadza się ona tylko do podzielenia klasy na grupy, przydzielenia każdej grupie tematu, ewentualnie pozwolenia uczniom na jego wybór, i przekazania ogólnych instrukcji, aby przynieść na następną lekcję arkusze papieru i inne potrzebne materiały, gdyż „będzie praca w grupach i projekt edukacyjny”. Następnie, kiedy praca jest zakończona, uczniowie otrzymują oceny, zwykle na podstawie tego, jak wygląda ich gotowy produkt

– najczęściej plakat – oraz liczby błędów w opisach na tym plakacie. Wydaje się zatem, że mimo dość bogatej literatury opisującej tę metodę zasadne jest przypomnienie, na czym realizacja projektu edukacyjnego powinna polegać. Celem niniejszego artykułu jest omówienie właściwego sposobu stosowania metody projektu edukacyjnego na lekcjach języka obcego, tak aby praca i nauka uczniów była efektywna i realizowała postawione na początku cele kształcenia: praktyczne, wychowawcze i poznawcze.

Rozpoczęcie projektu

Projekt edukacyjny jest przede wszystkim metodą aktywną, co nakłada na nauczyciela obowiązek dania uczniom o wiele większej swobody działania, niż dzieje się to zazwyczaj podczas tradycyjnych lekcji. Jak trafnie ujął to Szymański, nauczyciel powinien „usunąć się w cień” (2000: 64). Powinien naturalnie nadal sprawować pieczę na uczniami, ale w sposób subtelny i dyskretny, tak aby na pierwszy plan wysunęła się aktywność i pomysłowość uczniów.

Wybór tematu

Duża swoboda działania uczniów oznacza większą ich aktywność już w trakcie wyboru tematu projektu. Nie chodzi tu jednak o zupełną dowolność w tym zakresie, bo mogłoby to doprowadzić do podjęcia tematów kontrowersyjnych, a pewne ograniczenia stawiane są przecież przez programy nauczania czy wymagania egzaminacyjne. Jak pisze Królikowski, „projekt powinien uwzględniać sugestie wynikające z programu szkoły i szkolnego programu nauczania danego przedmiotu (przedmiotów), którego jest częścią” (Królikowski 2001: 13).

Uwzględniając możliwości i zainteresowania uczniów, dobrze jest zasugerować jedynie ogólną problematykę projektu i zachęcić uczniów do formułowania różnych tematów związanych z tym zagadnieniem, pamiętając jednak o wspomnianych ograniczeniach. Przykładowo, w czasie przygotowań w moim gimnazjum do realizacji projektu edukacyjnego w języku angielskim związanego z historią krajów UE moja klasa użyła metody burzy mózgów, proponując tematy, które mogłyby być podjęte. Zostały one zapisane na dużych arkuszach papieru i powieszone na ścianach naszej klasy. Następnie uczniowie omówili wspólnie ze mną każdą z propozycji, zastanawiając się nad zaletami i wadami własnych pomysłów i zapisując je za pomocą plusów i minusów na arkuszach. Na przykład braliśmy pod uwagę takie czynniki, jak ograniczony czas trwania projektu, dostępność źródeł lub ostateczna forma projektu. W związku z tym nie każdy temat zaproponowany przez uczniów był równie trafny i dobry do realizacji. Przy moim wsparciu oraz sugestiach to uczniowie wybrali tematy projektu dla swoich grup. Przykładowe tematy, które zostały ostatecznie zrealizowane w tym projekcie, to The Castles of Medieval Poland, 1066 – Battle of Hastings czy King Władysław II Jagiełło. Ponieważ była to klasa składająca się z uczniów zaawansowanych językowo, dyskusja na temat wyboru tematów odbyła się w języku angielskim.

Innym sposobem poszukiwania tematów może być także zaproponowanie uczniom ich wyboru spośród wielu. W czasie realizacji projektu związanego z ochroną środowiska Environment in Our Lives w jednej z klas gimnazjalnych, w których uczyłem, każdej grupie zasugerowałem trzy różne tematy. Po dyskusji to uczniowie dokonali wyboru tematu, który chcieli realizować w ramach tego projektu. Rozmowa odbyła się w dużym stopniu po angielsku. Jednak ponieważ nie była to klasa zaawansowana, niektórzy uczniowie musieli posiłkować się językiem polskim. Należy podkreślić, że tego rodzaju dyskusje w języku angielskim są doskonałą okazją do poznania lub powtórzenia słownictwa czy przećwiczenia funkcji językowych, na przykład wyrażania opinii, sugerowania, przekonywania itp.

Ustalenia organizacyjne

Następną istotną fazą realizacji projektu edukacyjnego jest ustalenie spraw organizacyjnych. Trzeba zastanowić się nad tym, co konkretnie zrobić, aby realizacja projektu zakończyła się sukcesem, jakie materiały zgromadzić, jaki ma być „produkt” powstały w efekcie realizacji projektu (plakat, film, przedstawienie szkolne i in.). Ponadto trzeba utworzyć grupy, podzielić się zadaniami i zaplanować czas realizacji projektu (Szymański 2000: 76). Według Potockiej i Nowak każda grupa powinna mieć lidera, który motywuje kolegów i stara się utrzymać porządek w czasie pracy, sekretarza, który czuwa nad przygotowaniem ostatecznego raportu, wykonawców, którzy zajmują się zbieraniem informacji i opracowywaniem ich, oraz korespondenta odpowiadającego za kontakt między grupą a nauczycielem (Potocka i Nowak 2002: 13–14). W tego typu ustaleniach i wyborach uczniowie powinni brać aktywny udział. W czasie realizacji projektu w moich klasach w grupach bardziej zaawansowanych językowo starałem się zawsze omawiać powyższe kwestie z uczniami po angielsku.

Warto w tym miejscu podkreślić, że metoda projektowa doskonale sprawdza się w przypadku uczniów z tzw. barierą językową, co jest o tyle istotne, iż problem ten pojawia się w klasie często (Mazurek 2018). Metoda ta pomaga przełamywać wszelkie bariery, tym bardziej że uczniowie pracują w mniejszych grupach, a nauczyciel występuje w innej niż zazwyczaj roli, tzn. dyskretnego obserwatora i koordynatora.

Ustalenia i decyzje dotyczące wyboru tematu i organizacji pracy powinny być sformalizowane i zapisane. Szymański sugeruje stworzenie „bardzo ogólnego szkicu projektu” (2000: 74), w którym uczniowie zwięźle opisują tematykę projektu, przybliżony czas jego realizacji, cel oraz ewentualnie inne przewidywalne działania, na przykład prezentację „produktu” końcowego. Z kolei Potocka i Nowak (2002: 25) proponują zawarcie z uczniami swoistego pisemnego kontraktu, w którym określa się zobowiązania uczniów i nauczyciela: temat projektu, jego cel lub cele, czas realizacji, formę „produktu” końcowego, dokładne zadania do zrealizowania przez uczniów, źródła, z których czerpane będą informacje, ewentualne terminy konsultacji uczniów z nauczycielem, a także sposób oraz czas prezentacji „produktu” końcowego i kryteria oceny. Jak zauważają badaczki, taki pisemny kontrakt jest istotny zwłaszcza w przypadku dłuższych projektów (wykraczających poza ramy jednej lekcji). Dodają również, że przy pracy nad dłuższymi projektami dobrym rozwiązaniem jest pisanie przez uczniów krótkich raportów informujących o postępach w realizacji projektu i ewentualnych napotkanych trudnościach.

Z własnego doświadczenia wiem, że takie raporty są doskonałą okazją do ćwiczenia umiejętności pisania w języku angielskim. Pozwalają także na wykrycie usterek leksykalnych, gramatycznych lub stylistycznych, które następnie mogą być omawiane na lekcjach języka angielskiego. Często robiłem listę różnych błędów, które pojawiały się w takich sprawozdaniach w moich klasach, po czym na lekcjach języka angielskiego dzieliłem klasy na grupy, dawałem każdej z nich kilka takich zdań zawierających błędy i prosiłem o zastanowienie się nad nimi i propozycje poprawek.

Współpraca i umiejętność komunikowania się w grupie

Niezwykle istotne w działaniach projektowych są współpraca uczniów w grupach oraz umiejętność efektywnego komunikowania się. W przypadku projektów realizowanych na lekcjach języka angielskiego ta komunikacja wewnątrz grupy może, a w zasadzie powinna, odbywać się w języku angielskim, gdyż jednym z podstawowych celów metody projektowej jest rozwijanie słownictwa uczniów i niwelowanie barier w mówieniu w języku obcym. Jednak określenie „komunikowanie się” odnosi się tu przede wszystkim do umiejętności i chęci „dogadywania się” w grupie, dzielenia się obowiązkami, wspólnej pracy i wspólnego rozwiązywania problemów. Doświadczenie pokazuje, że zdarzają się klasy, w których zaangażowana w pracę jest tylko część uczniów, widać brak porozumienia w grupie, a czasem występują nawet poważne konflikty.

Zatem przed przystąpieniem do pracy nad projektem należy przedyskutować z uczniami kwestię wspólnej pracy w grupie oraz czynniki, które mogą taką współpracę utrudnić. Spośród wielu takich czynników można wyróżnić: nastawienie na rywalizację, narcyzm, konformizm, zależność od autorytetu, lęk przed zmianami czy perfekcjonizm (Szymański 2000: 76–78). Przykładowo, jest wielce prawdopodobne, że uczeń nastawiony na rywalizację będzie dążył do uzyskania przewagi nad pozostałymi członkami swojej grupy poprzez zatajanie uzyskanych informacji dotyczących tematyki projektu i ewentualne dzielenie się nimi tylko wtedy, kiedy przyniesie mu to jakieś korzyści, co z oczywistych względów utrudni pracę grupy. Natomiast uczeń, który jest perfekcjonistą, może ukrywać przed innymi członkami grupy swoje wady. Na przykład, jeśli nie będzie czegoś wiedział, to uda, że wszystko jest zrozumiałe, co może doprowadzić choćby do niewłaściwego wykonania elementów projektu.

Jak zauważają Potocka i Nowak (2002: 13–19), nie należy zakładać z góry, że uczniowie wiedzą, jak pracować w grupie. Z moich doświadczeń szkolnych i uczelnianych wynika, że często bywają z tym problemy, a polscy uczniowie i studenci niejednokrotnie wolą pracować samodzielnie, bo nie potrafią odnaleźć się w grupach. W związku z tym, jeśli wiemy, że praca zespołowa może sprawić naszym podopiecznym kłopoty, lub jeśli członkowie grup jeszcze dobrze się nie znają, musimy pamiętać o przeprowadzeniu ćwiczeń integracyjnych i postarać się przybliżyć sposób pracy w grupie. „Praca metodą projektów to zespołowa realizacja konkretnego celu. Należy uświadomić swoim uczniom, że tylko wspólne działanie, a czasem nawet rezygnacja z potrzeb indywidualnych może przynieść pożądany efekt” (Potocka i Nowak 2002: 14–15). Często zwracałem na to uwagę swoim uczniom, wykonując z nimi przed realizacją naszych projektów różnego rodzaju specjalne ćwiczenia, na przykład pocięte kwadraty (Potocka i Nowak 2002: 15, 109–110), analiza soft (Brudnik, Moszyńska i Owczarska 2003: 16-20), bezludna wyspa (Brudnik, Moszyńska i Owczarska 2003: 31–32) czy krąg wewnętrzny (Brudnik, Moszyńska i Owczarska 2003: 108–111).

Dla przykładu, wykonując ćwiczenie analiza soft1, nauczyciel definiuje problem, po czym zachęca uczniów do odpowiedzi na zestaw pytań – uczniowie najpierw samodzielnie zastanawiają się nad odpowiedziami, a następnie dyskutują w grupach. Pytania dotyczą czterech sfer związanych z problemem, czyli sfery satysfakcji, szans, błędów i zagrożeń, na przykład: „Co przebiega w sposób zadowalający?”, „Dlaczego to jest zadowalające?”, „Jakie są znane, a nie wykorzystane szanse?”, „Jakie szanse i możliwości widzę dla siebie?”, „Co jest przyczyną częstych napięć, zawodów, konfliktów?”, „Co mi przeszkadza w panowaniu nad sytuacją (przyczyny, ukryte powody)?”, „Jakie zachodzą niekorzystne zmiany, dlaczego tak się dzieje?”, „Jakie zagrożenia lub trudności widzę u siebie?” itd. (Brudnik, Moszyńska i Owczarska 2003: 19). W fazie dyskusji grupowych uczniowie tworzą proste plakaty przedstawiające wyniki swoich refleksji i rozmów, które następnie przedstawiane są na forum klasowym i omawiane. Na końcu, ponownie w swoich grupach, na podstawie dyskusji, prezentacji i wymiany spostrzeżeń, uczniowie proponują konkretne rozwiązania omawianego problemu. Ćwiczenie to rozwija między innymi umiejętności współdziałania w grupie, negocjowania, rozwiązywania problemów oraz podejmowania decyzji: samodzielnie oraz w grupie. Naturalnie, o ile jest to możliwe, w czasie wykonywania takich ćwiczeń warto używać języka angielskiego.

Ważnym elementem udanej pracy w grupie jest umiejętność „dawania i przyjmowania informacji zwrotnej” (Potocka i Nowak 2002: 15), co pozwala uniknąć wielu konfliktów oraz nieporozumień, jakie mogą pojawić się wśród członków grupy. W czasie realizacji projektów edukacyjnych w moich klasach lub zaraz po ich zakończeniu zawsze starałem się omówić kwestię współpracy, konfliktów i nieporozumień w grupach i zwrócić na nie uwagę uczniów. W naszych rozmowach opieraliśmy się na serii pytań. Naturalnie należy uzgodnić z naszymi uczniami, na jakie pytania chcieliby odpowiedzieć. Mogą to być na przykład: „Jak mi się z Tobą pracowało?”, „Co w Tobie lubię najbardziej?”, „Co mi w Twoim sposobie działania przeszkadza?” albo „Jak chciałbym z Tobą pracować?” (Potocka i Nowak 2002: 15). Trzeba również dać jasno do zrozumienia naszym podopiecznym, że celem takich pytań nie jest krytykowanie kolegów, koleżanek czy nauczyciela, lecz zwiększenie efektywności pracy w grupie. Jak piszą Potocka i Nowak, „informacja zwrotna jest procesem otwartym: nadawca mówi, odbiorca słucha; czy posłuży mu ona do zmiany zachowania – zależy od niego” (Potocka i Nowak 2002: 15).

Kiedy realizacja projektu się rozpocznie, powinniśmy aktywnie monitorować pracę uczniów w grupach, zwracając szczególną uwagę na to, czy nie pojawiają się konflikty, jak członkowie grup współpracują ze sobą, jakie relacje tworzą się wewnątrz grup, czy uczniowie nie potrzebują pomocy językowej itp. Jeśli projekt realizowany jest przez dłuższy czas, to istotny jest kontakt z liderem grupy projektowej oraz sekretarzem. Cennych informacji o postępach lub ich braku oraz o różnego rodzaju trudnościach, które mogą się pojawić, dostarczy lektura raportów i sprawozdań sporządzanych przez każdą grupę. Ponadto można także założyć grupę na FB i w ten sposób kontaktować się z zespołami, monitorując ich prace. Natomiast w przypadku krótkich projektów edukacyjnych realizowanych w klasie np. w ciągu jednej godziny lekcyjnej lub dwóch, monitoring sprowadza się zazwyczaj do dyskretnej obserwacji grupy i jej pracy. Gdy pojawiają się konflikty lub inne trudności, należy oczywiście starać się je rozwiązać, rozmawiając o tym z grupą. Pamiętajmy, aby w takiej sytuacji pozwolić uczniom wypowiedzieć się swobodnie na temat tego, co przeszkadza im w sposobie, w jaki grupa funkcjonuje, lub w sprawie innych trudności, które się pojawiły. Powinniśmy również starać się omówić różne sposoby rozwiązania konfliktu, tak aby móc wziąć pod uwagę potrzeby i życzenia różnych członków grupy (Potocka i Nowak 2002: 17–18). Ponadto, po zakończonej pracy lub w trakcie dłuższych projektów dobrym pomysłem jest dokonanie okresowej oceny i samooceny pracy w grupie. Chociaż wskazane jest, aby takie rozmowy odbywały się po angielsku, nie zawsze będzie to możliwe w związku z dużym ładunkiem emocjonalnym, jaki może towarzyszyć takim dyskusjom.

Zakończenie projektu, prezentacja oraz ocena

Po zakończeniu realizacji projektu przychodzi czas na prezentację gotowego „produktu” oraz ocenę. Prezentacja jest ostatnim etapem realizacji projektu, a jej szczegóły powinny być określone już na początku, podczas tworzenia planu projektu. Dobrym rozwiązaniem jest wpisanie szczegółów dotyczących prezentacji do wspomnianego „szkicu projektu” lub „kontraktu”, który zawierany jest pomiędzy uczniami a nauczycielem w fazie planowania projektu.

Jeśli chodzi o ocenianie projektu, to, jak zauważa Szymański:

[w] metodzie projektów ważniejsze jest, a przynajmniej tak samo ważne, nie to co się robi, lecz jak się to coś wspólnie robi: czy uczniowie właściwie podchodzą do realizacji obranego projektu, czy potrafią ustalić sensowny harmonogram pracy i produktywnie wykorzystać pozostający do ich dyspozycji czas, czy umieją podzielić między siebie zadania, czy okazują zainteresowanie współpracą, jak wcielają w życie wspólnie podejmowane decyzje, czy radzą sobie z pojawiającymi się problemami i konfliktami. Tak więc to współpraca w obranym obszarze działania jest zasadniczym, a przynajmniej równorzędnym z produktem, przedmiotem oceny (2000: 79–80).

Szczegóły dotyczące oceniania powinny być również wpisane do „kontraktu”, tak aby od początku pracy uczniowie zdawali sobie sprawę, co będzie podlegało ocenie. Na przykład Potocka i Nowak (2002: 33–34) sugerują ocenę etapową, czyli po zrealizowaniu jednej trzeciej, dwóch trzecich i całości projektu. Jak zauważają autorki, systematyczne ocenianie zwiększa motywacje naszych podopiecznych i czyni ich pracę bardziej efektywną, gdyż co jakiś czas dostają oni od nas informację zwrotną dotyczącą tego, co robią dobrze, a co wymaga jeszcze pewnych modyfikacji i poprawy. Ważną rolę odgrywają tutaj także konsultacje z nauczycielem, które umożliwiają rozwiązanie pojawiających się trudności i ewentualną modyfikację kursu działania grupy. Ocenie podlegać będzie oczywiście końcowy produkt, co może oznaczać także ocenę poprawności językowej, ale również praca i współpraca uczniów w grupie w celu stworzenia końcowego produktu oraz jakość końcowej prezentacji. Ponieważ projekt edukacyjny jest metodą aktywną, wskazane jest włączenie do ogólnej oceny dokonywanej przez nauczyciela również samooceny uczniów.

Podsumowanie

Przedstawione cechy projektu edukacyjnego są uniwersalne i dotyczą w zasadzie realizacji projektów na każdej lekcji w szkole, nie tylko lekcji języków obcych, w tym języka angielskiego. Jednak lekcje języków obcych umożliwiają wzbogacenie pracy o elementy typowe dla tego typu zajęć, tzn. ćwiczenie sprawności językowych w języku obcym, poznawanie i utrwalanie słownictwa, funkcji językowych itp. Należy także zauważyć, że realizacja projektu edukacyjnego wiąże się w ogromnym stopniu z umiejętnościami i trudnościami, których natura nie jest związana bezpośrednio z nauką języków obcych, lecz raczej z ogólnymi problemami komunikacji międzyludzkiej, umiejętnością współpracy w grupie, planowaniem, wspólnym rozwiązywaniem problemów oraz możliwie bezkonfliktowym dążeniem do realizacji wspólnie obranego celu, które to czynniki powinny mieć wpływ na oceny wystawiane po zakończeniu projektów.

Posługując się metodą projektową podczas zajęć z języka obcego, korzyści odnosi również nauczyciel. Przede wszystkim jest to dla niego okazja, aby spojrzeć na swoich podopiecznych z innej strony, wydobyć z nich umiejętności, których sami nie byli świadomi, a które mogą ułatwić naukę języka obcego. Jest to metoda, która umożliwia uczniom kontakt z naprawdę interesującą ich tematyką poprzez medium języka angielskiego, co jest dla nich o wiele bardziej interesujące niż często nieco skostniały i konwencjonalny format treści przekazywanych za pomocą podręcznika.

 

 Bibliografia

  • Brudnik, E., Moszyńska, A., Owczarska, B. (2003), Ja i mój uczeń pracujemy aktywnie. Przewodnik po metodach aktywizujących, Kielce: Oficyna Wydawnicza Nauczycieli.
  • Dzierzgowska, I. (2004), Jak uczyć metodami aktywnymi, Warszawa: Fraszka Edukacyjna.
  • Królikowski, J. (2001), Projekt edukacyjny. Materiały dla zespołów międzyprzedmiotowych, Warszawa: Wydawnictwa CODN.
  • Mazurek, M. (2018), Jak pokonać barierę językową? [online] <ec.europa.eu/epale/pl/blog/jak-pokonac-bariere-jezykowa> [dostęp: 31.07.2018].
  • Potocka, B., Nowak, L. (2002), Projekty edukacyjne. Poradnik dla nauczycieli, Kielce: Zakład Wydawniczy SFS.
  • Szymański, M. (2000), O metodzie projektów, Warszawa: Wydawnictwo Akademickie „Żak”.

 

1 Nazwa „soft” pochodzi z języka angielskiego – od pierwszych liter słów: satisfactions, opportunities, faults, threats, co można przetłumaczyć jako satysfakcje, szanse, błędy, zagrożenia.