Budowanie relacji nauczyciela z uczniem o specjalnych potrzebach edukacyjnych z wykorzystaniem metody tutoringu

Numer JOwS: 
str. 31

Budowanie relacji nauczyciel-uczeń jest procesem długotrwałym. Nierzadko stanowi wyzwanie, ponieważ wykracza poza ramy działań dydaktycznych i przenosi pracę na poziom relacji międzyludzkich. Obustronne dobre relacje wpływają na kształtowanie się umiejętności poznawczych i społecznych ucznia, a jednocześnie zapoczątkowują zmiany w pracy nauczyciela. Obejmują one formy współpracy, czyli przejście drogi od nauczania przez tutoring edukacyjny aż do mentoringu. W pracy z uczniem o specjalnych potrzebach edukacyjnych (SPE) skuteczność nauczania zależy w dużej mierze właśnie od wcześniej wytworzonej więzi pomiędzy mistrzem a uczniem. 

Dobra relacja uczeń-nauczyciel jest fundamentem działań edukacyjnych. Wpływa ona na kształtowanie poczucia przynależności ucznia do społeczności szkolnej i na pozytywne wyniki działań edukacyjnych oraz wychowawczych (Birch, Ladd 1997; Mason i in. 2017). Refleksja nad tym zagadnieniem sięga tzw. teorii przywiązania (Bowlby 1969; Ainsworth 1973). Badania nad wpływem związku matka-dziecko potwierdziły, że dobre wczesne relacje obojga budująco oddziałują na rozwój dziecka w kontekście społecznym, emocjonalnym i kognitywnym. Założenia teorii przywiązania przeniesiono również na grunt badań relacji nauczyciel-uczeń. Podobnie jak w relacji matka-dziecko w relacji uczeń-nauczyciel troska i wsparcie, jakich nauczyciel udziela uczniowi, wywierają trwały wpływ na jego późniejszy rozwój (Bretherton 1992; Hughes, Cavell i Willson 2001).

    Relacja nauczyciel-uczeń rozpatrywana jest najczęściej w odniesieniu do trzech wymiarów: bliskości, konfliktu i zależności (ang. closeness, conflict i dependency). Mason i in. (2017) podają, że bliskość odnosi się do serdecznej i pozytywnej relacji nauczyciela z uczniem, co wpływa na jego śmiałość w nawiązywaniu relacji z nauczycielem. Konflikt rozumiany jest jako brak relacji nauczyciel-uczeń lub ich relacja negatywna. Zależność natomiast określa poziom negatywnej zależności ucznia od nauczyciela. Te trzy parametry zostały wykorzystane w narzędziu badawczym mierzącym postrzeganie przez nauczyciela jego relacji z poszczególnymi uczniami, tzw. Student-Teacher Relationship Scale (STRS) (Pianta 2001; Tsigilis i in. 2018). Przywołanie wyników badań nad wpływem wspierającej postawy nauczyciela na ucznia stanowi w niniejszym artykule punkt odniesienia do kontekstu polskiego. W dalszej części artykułu znajdują się opis i analiza budowania relacji ucznia z ADHD z nauczycielem języka angielskiego.

Wpływ relacji uczeń-nauczyciel na proces dydaktyczny

Relacja uczeń-nauczyciel wyraźnie wpływa na proces dydaktyczny na wielu poziomach funkcjonowania ucznia w szkole. Kiedy relacje te są pozytywne, uczeń odbiera klasę szkolną jako miejsce bezpieczne, w którym może znaleźć wsparcie dla swojego rozwoju, co wpływa na jego produktywność akademicką i społeczną. Rzadziej opuszcza zajęcia oraz bardziej interesuje się życiem szkoły i treściami przekazywanymi na lekcjach. Dzięki pozytywnej relacji z nauczycielem uczeń nie boi się zaangażowania w zadania szkolne ani podejmowania wyzwań intelektualnych. Chętniej wykonuje polecenia oraz zadania klasowe i domowe. W konsekwencji buduje relacje z innymi uczniami, co wspiera pracę nauczyciela na lekcji, szczególnie w zadaniach wymagających działania w parach lub grupach. Uczeń będący we wspierającej relacji z nauczycielem rozwija poczucie własnej wartości oraz lepiej rozumie swoje mocne i słabe strony (Gallager 2013). Jak zauważają Hamre i Pianta (2001), uczniowie czujący bezpieczeństwo w relacji z nauczycielem uczą się od niego właściwych relacji społecznych, rozumienia wymagań szkolnych oraz sposobów ich realizacji. Badania pokazują również, że dobra relacja ucznia z nauczycielem wpływa na motywację do nauki, a w konsekwencji na osiąganie celów edukacyjnych i lepszych wyników szkolnych (Bandura 1997). Z przywołanej literatury przedmiotu wyłania się centralna rola relacji ucznia z nauczycielem w procesie edukacyjnym, a wszystkie pozostałe działania i aspekty jawią się jako jej pochodna.

Relacja nauczyciel-uczeń ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi



Budowanie relacji nauczyciela z uczniem ze SPE jest zadaniem obarczonym dodatkowymi trudnościami. Problemy rozwo-jowe uczniów zaburzają tworzenie i utrzymywanie wspierającej relacji z nauczycielem. Trudności z panowaniem nad swoimi emocjami, zarówno te uzewnętrzniane przez uczniów, takie jak agresja, nadpobudliwość, impulsywność czy napady złości, jak i te, które nie są uzewnętrzniane, np. niepokój lub depresja, skutecznie hamują budowanie tej relacji (Baker 2006). Badania wskazują (Birch, Ladd 1998; Meehan i in. 2003), że problemy uzewnętrzniane przez uczniów mają większy wpływ na jakość relacji uczeń-nauczyciel niż problemy nieuzewnętrzniane. Interesujące wyniki przyniosło badanie (Prino i in. 2014), którego celem była analiza postrzegania przez nauczycieli ich relacji z uczniami ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi: ze spektrum autyzmu, z zespołem Downa, z trudnościami w uczeniu się oraz uczniów z ADHD. W badaniu wykorzystano opisaną powyżej skalę STRS w celu sprawdzenia, który z trzech wymiarów relacji uczeń-nauczyciel (bliskość, konflikt, zależność) jest dominujący w relacjach z uczniami przejawiającymi różne zaburzenia (Tabela 1).



TABELA 1. SKALA RELACJI UCZEŃ-NAUCZYCIEL (PRINO I IN. 2014: 123–124)



Wysokie wyniki na skali konfliktu wskazują, że problematyczne zachowanie ucznia na lekcji wpływa na wytworzenie negatywnego klimatu pracy. Nauczyciel postrzega ucznia jako osobę manifestującą złość i nieprzewidywalną w swoich reakcjach. W konsekwencji nauczyciel nie kontroluje swoich emocji wobec ucznia, co sprawia, że czuje się niewydajny i sfrustrowany. Wysokie wyniki na skali bliskości wskazują na wysoki poziom obopólnego zaufania i satysfakcjonującej komunikacji. Sprawia to, że nauczyciel ma nie tylko poczucie bycia wsparciem dla ucznia, lecz także przekonanie, iż uczeń zwróci się do niego o pomoc, kiedy będzie jej potrzebował. Skala zależności pokazuje z kolei, do jakiego stopnia uczeń uzależnia swoje działania na lekcji od wsparcia nauczyciela. Jeśli wyniki są wysokie, wówczas wskazuje to na przekonanie nauczyciela, że uczeń zbyt często prosi o wsparcie w wykonywaniu zadań i ćwiczeń, nawet w sytuacjach, kiedy może poradzić sobie samodzielnie. Spośród badanych grup uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi wyniki uczniów z ADHD pokazują, że ich relacja z nauczycielem charakteryzuje się wysokim poziomem konfliktu i zależności, co z perspektywy nauczycieli wymaga szczególnej uwagi.

Nauczyciel, tutor czy mentor

Budowanie wspierającej relacji łączącej nauczyciela z uczniem może być kształtowane na podstawie różnych modeli interakcji. Przyjmowanie roli nauczyciela, tutora czy mentora warunkowane może być wymogami formalnymi, otoczeniem edukacyjnym oraz potrzebą i gotowością obu stron do prowadzenia dialogu edukacyjnego w danej formie. Aby móc właściwie odnieść się do różnic i podobieństw we wspomnianych modelach interakcji, przegląd rozpocznie porównanie definicji nauczyciela, tutora i mentora. Analiza opisów znaczeń dostępnych w Słowniku języka polskiego PWN oraz Cambridge Dictionary pokazuje, że do słowa „nauczyciel” przypisywane są czasowniki: uczy, instruuje, szkoli, „tutor” opisywany jest czasownikami: czuwa, uczy, pomaga, pracuje, a mentor określany jest czasownikami: doradza, pomaga, wspiera. Już przyjrzenie się czasownikom opisującym zakres zadań wskazuje, że nauczyciel widziany jest jako osoba, która głównie przekazuje wiedzę, tutorowi przypisywane są opieka i wsparcie ucznia w procesie dydaktycznym, a proces uczenia rozumianego jako przekazywanie wiedzy nie jest w centrum jego działań. Z kolei zadania mentora to: doradzanie, pomaganie i wspieranie podopiecznego. Opisy słownikowe wskazują również na różnice w kontekstach edukacyjnych, w których funkcjonują nauczyciele, tutorzy i mentorzy. Nauczyciel pracuje w szkole z większą liczbą uczniów, przeważnie jest to klasa szkolna lub grupa językowa. Tutor swoje obowiązki realizuje w szkole, w kształceniu wyższym i podczas zajęć pozaszkolnych, gdzie pracuje indywidualnie z uczniem lub z małą grupą uczniów bądź studentów. Mentor natomiast pracuje indywidualnie z podopiecznym, zarówno w kontekście szkolnym, jak i poza nim. Patrząc z szerszej perspektywy zawodowej, realizowanie zadań tutora i mentora jest możliwe wraz z rozwojem zawodowym nauczyciela i doświadczeniem zdobywanym w pracy dydaktyczno-wychowawczej. Niektórzy nauczyciele w naturalny sposób włączają do swojej pracy dydaktycznej modele tutoringu, a z upływem czasu również mentoringu.

Czym jest tutoring?

Tutoring jest jedną z najstarszych form nauczania (Bausell i in. 1972; Nelson-Royes 2015). W starożytnej Grecji, w czasach Platona i Sokratesa, dzieci pochodzące z zamożnych rodzin były nauczane indywidualnie lub w małych grupach przez mistrzów lub tutorów. Wśród nich wyróżniano paidagogos i sophists (Gordon 1988). Mianem paidagogos nazywano greckich niewolników odpowiedzialnych za kształcenie dzieci. Sofiści z kolei byli greckimi tutorami, którzy pracowali nieodpłatnie. Kiedy rodzina przyjmowała pod swój dach tutora, godziła się na to, że będzie miał on wpływ na rozwój nie tylko intelektualny, lecz także moralny i duchowy dziecka. Wielu tutorów stawało się z czasem członkami danej rodziny. Edukacja była widziana jako „sprawa rodzinna”, gdyż rodzice i tutor działali wspólnie, łącząc kształcenie i wychowanie w rodzinie.

Dialog edukacyjny – w kontekście klasy szkolnej – nadal jest wykorzystywanym narzędziem pracy pedagoga (Nowak 2013). Współczesne szkolnictwo zachowało funkcję tutora, jednak jego zadania się zmieniły. Tutor, jakiego znamy, przeważnie pracuje z uczniem w kontekście pozaszkolnym i pomaga mu w sprostaniu wymaganiom edukacyjnym lub poszerza wiedzę ucznia, np. przygotowując go do egzaminów i olimpiad. Jego zadaniem jest pomaganie uczniowi w budowaniu samodzielności i niezależności w procesie uczenia. Wymagania szkoły masowej na nowo zatem definiują rolę i zadania tutora. Jego efektywność mierzona jest ocenami, które otrzymuje podopieczny, i wynikami, jakie osiąga. Na tradycyjny dialog edukacyjny w klasie nie wystarcza czasu, bo progres mierzony jest na bieżąco pytaniami egzaminacyjnymi, które odbiegają znacząco od pytań typowych dla Sokratesa. Nie ma tu wiele miejsca na samodzielne krytyczne myślenie, system pytań egzaminacyjnych regulowany jest bowiem głównie przez klucz odpowiedzi. Niemniej jednak dodatkowe spotkania z tutorem niosą za sobą dużą wartość, gdyż pomagają budować relacje ucznia z nauczycielem.

Tutoring wykorzystywany jest często w nauczaniu uczniów o specjalnych potrzebach edukacyjnych. Funkcjonuje na podstawie modelu tutoringu instrukcyjnego (Lee 2011; Hock i in. 2001), tutoringu zadaniowo-asystującego (Carlson 1985), tutoringu strategii (Hock i in. 1995). Według modelu tutoringu instrukcyjnego (ang. instructional tutoring) tutor uczy podopiecznego umiejętności potrzebnych do wykonania danego zadania, wykorzystując swoją wiedzę przedmiotową. W modelu zadaniowo-asystującym (ang. assignment-assistance tutoring) tutor spotyka się z uczniem lub małą grupą uczniów, którzy mają trudności z samodzielnym wykonaniem zadania. Tutor pomaga zatem uczniowi w wykonaniu tego zadania.

Od tutoringu edukacyjnego do rozwojowego

– studium przypadku ucznia z ADHD

Opisane studium przypadku przedstawia wyniki pracy nauczyciela języka angielskiego, a jednocześnie trenera personalnego, współautorki niniejszego artykułu, i jej podopiecznego ze SPE. Autorka nakreśla i analizuje budowanie wspierającej relacji nauczyciela z uczniem oraz jej wpływ na holistyczny rozwój obojga. Wraz z upływem czasu nauczyciel intuicyjnie wchodzi w rolę tutora i wraz z uczniem przechodzi drogę od tutoringu edukacyjnego do rozwojowego. Na potrzeby niniejszego artykułu tutoring naukowy (Słaboń 2014) nazywany jest edukacyjnym, gdyż dokładniej określa formę pracy z uczniem szkoły podstawowej.

Profil ucznia

Uczniem jest 15-latek uczęszczający do VIII klasy szkoły podstawowej. Wywodzi się z rodziny polsko-koreańskiej. Interesuje się głównie grami komputerowymi i muzyką rockową, uwielbia pływać, wspinać się i ćwiczyć w siłowni. Regularnie startuje w zawodach sportowych (pływanie) i związanych z grami komputerowymi (e-sporty), w których osiąga sukcesy w skali krajowej i międzynarodowej. Lubi konkurować z innymi, a każde zwycięstwo motywuje go do dalszej pracy. Najlepiej funkcjonuje, mając jasno określone cele. Jego marzeniem jest założenie kanału na portalu YouTube oraz otwarcie własnej firmy w branży IT. Najczęściej zachowuje się w sposób impulsywny, nieprzemyślany i niekiedy wręcz agresywny. Prowadzi bardzo aktywny tryb życia, wyczerpujące treningi fizyczne połączone z dużą ilością czasu spędzonego przed komputerem sprawiają, że sypia zaledwie od trzech do pięciu godzin na dobę. Bardzo rzadko sprawia jednak wrażenie śpiącego czy przemęczonego. Chłopiec wykazuje duże zainteresowanie kulturą Korei Południowej, z której pochodzi rodzina jego ojca, najlepiej czuje się uprawiając sport, grając w gry komputerowe i słuchając muzyki rockowej.

Historia szkolna ucznia

Gdy chłopiec miał 10 lat zdiagnozowano u niego zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, czyli ADHD. W czasie lekcji chłopiec miał trudności z siedzeniem w miejscu przez całą lekcję, rzadko odpowiadał pełnymi zdaniami, często sprawiał wrażenie znudzonego i zmęczonego. Podczas lekcji języka angielskiego wykazywał się znajomością zaawansowanego słownictwa, co spotykało się z pozytywnym wzmocnieniem ze strony nauczyciela i sprawiało chłopcu widoczną radość. Leksykę angielską znał dzięki grom komputerowym, jednak jego znajomość angielskich struktur gramatycznych była słaba. Jako uczeń klasy VIII rozumiał zdecydowaną większość poleceń, pytań i komunikatów, a jednocześnie miał trudności ze stworzeniem własnej wypowiedzi. Uczeń czytał w języku angielskim poprawnie, jednak w wolnym tempie, często gubił się między linijkami i sprawiał wrażenie, jakby czytanie przychodziło mu z dużą trudnością. Poprawnie wykonywał zadania i interpretował krótsze teksty oraz wypowiedzi, jednak dłuższe zadania sprawiały mu trudność z racji problemów z koncentracją.

Edukacja pozaszkolna – tutoring edukacyjny i personalny

W trakcie indywidualnych lekcji języka angielskiego obserwowałam u ucznia problemy ze skupieniem uwagi przez dłuższy czas, w szczególności gdy musiał siedzieć przy biurku. Podczas pierwszych spotkań wydawał się zdenerwowany i niespokojny. W trakcie lekcji cały czas bawił się telefonem albo długopisem, kilkakrotnie pytał, czy może wyjść do kuchni lub toalety, i nerwowo spoglądał na zegarek. Czasami sprawiał wrażenie zamyślonego i nieobecnego, często prosił o powtórzenie poleceń i pytań.

Nasza relacja uczeń-nauczyciel z biegiem czasu zaczęła się wzmacniać. Został objęty również moim tutoringiem sportowym. W siłowni chłopiec czuł się znacznie swobodniej, był pewny siebie, z ciekawością rozglądał się dookoła. Nie zawsze słuchał w pełni poleceń dotyczących techniki wykonywania ćwiczeń, ale z chęcią i uporem starał się dodawać obciążenie. Podczas treningów nigdy nie patrzył na telefon czy zegarek. Cały czas był zaangażowany i wykazywał szczere zainteresowanie ćwiczeniami oraz pracą nad swoimi słabymi stronami. Podczas treningów starałam się wprowadzać angielskie nazewnictwo ćwiczeń oraz przyrządów, które chłopiec szybko opanował do perfekcji.

Indywidualny plan wsparcia ucznia na lekcjach języka angielskiego

Po pewnym czasie pracy z chłopcem na zajęciach pozaszkolnych z języka angielskiego i w siłowni przedstawiłam mu zmienione zasady współpracy. Stworzyłam zadania specjalnie dla niego, by pomóc mu w skupieniu, zaangażować go w pracę oraz sprawić, by proces nauki był bardziej efektywny i atrakcyjny. Przed każdymi zajęciami uczeń miał wyłączać dźwięk w telefonie i pozostawiać aparat w innym pomieszczeniu. Miał również możliwość wykorzystania dwóch pięciominutowych przerw w sposób, w jaki zechce. Pomocne okazało się również przyjęcie pozycji stojącej (wyjątek stanowiły zadania wymagające od ucznia pisania). Wykorzystałam też jego zainteresowanie najnowszymi technologiami i część naszych zajęć odbywała się przy użyciu komputera. Często słuchaliśmy jego ulubionych przebojów w języku angielskim oraz polskim, tłumacząc je i ucząc się przydatnego słownictwa. Takie zadania sprawiały mu szczególną radość, gdyż na lekcjach w szkole mógł „zabłysnąć” znajomością tekstów przed swoimi kolegami. Skupiliśmy się również na nauce słownictwa związanego z komputerami oraz siłownią. Podczas powtarzania gramatyki i słownictwa często graliśmy w gry z użyciem ćwiczeń fizycznych, takich jak przysiady czy pompki. Te ostatnie, w naszym modelu współpracy, stanowiły również rodzaj „kary” za błędną odpowiedź, natomiast nagrodą były zdobywane punkty. Za 100 zdobytych punktów uczeń mógł napisać plan treningowy na nasze kolejne spotkanie w siłowni. Chłopiec zgodził się na takie zasady pracy i wyrażał zadowolenie z połączenia nauki języka angielskiego z aktywnością fizyczną. Wdrożone strategie okazały się bardzo efektywne i zaowocowały poprawą znajomości struktur gramatycznych oraz słownictwa. Uczeń nie musiał być w pozycji siedzącej, dlatego zachowywał się dużo spokojniej i był w stanie skupić uwagę na zadaniu przez dłuższy czas. Obecnie jego znajomość języka jest bardziej uporządkowana, rzadziej zdarza mu się mieszać struktury językowe, nauczył się również tłumaczyć użycie danej struktury gramatycznej. Uzyskuje wysokie oceny z kartkówek, ze sprawdzianów i z egzaminów, jednak nauczyciele wciąż skarżą się na problemy z jego zachowaniem w warunkach szkolnych.

Podsumowanie

Opisane studium przypadku stanowi przykład budującego wpływu, jaki może wywrzeć na ucznia wspierająca relacja z nauczycielem. Relacja, która kształtuje się w utrudnionych warunkach, bo chłopiec należy do uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi. W wyniku zastosowania metody tutoringu nauczyciel i uczeń mają możliwość bliższego poznania i wypracowania właściwych form współpracy oraz komunikacji. Obserwujemy budowanie zaufania ucznia do nauczyciela, które skutkuje włączeniem go w inne sfery życia niż nauka języka. Nauczyciel w sposób naturalny, lecz intuicyjny przekracza granice pomiędzy nauczaniem a tutoringiem i pomiędzy tutoringiem edukacyjnym a rozwojowym. Warto zwrócić uwagę, że praca z tutorem pozytywnie wpływa w opisanym przypadku na wyniki szkolne ucznia pomimo braku transferu relacji uczeń-nauczyciel. W czasie dzisiejszej dyskusji społecznej nad kształtem edukacji w odniesieniu do wszystkich jej podmiotów słuszne wydaje się podniesienie kwestii znaczenia metody tutoringu w edukacji masowej. Metoda ta nakierowana jest bowiem na wszystkich uczestników procesu: ucznia, nauczyciela, rodziców oraz tutora, i przynosi wymierne korzyści zarówno uczniowi, jak i nauczycielowi-tutorowi.







BIBLIOGRAFIA

  • Ainsworth, M.D.S. (1973), The Development of Infant-Mother Attachment, [w:] B. Cardwell i H. Ricciuti (red.), „Review of Child Development Research”, nr 3, s. 1–94, Chicago: University of Chicago Press.
  • Baker, J.A. (2006), Contributions of Teacher-Child Relationships to Positive School Adjustment during Elementary School, „Journal of School Psychology”, nr 44 (3), s. 211–229.
  • Bandura, A. (1997), Self-Efficacy: The Exercise of Control, Nowy Jork: W.H. Freeman / Times Books / Henry Holt & Co.
  • Barker Bausell, R., Moody, W.B., Neil Walzl, F. (1972), A Factorial Study of Tutoring versus Classroom Instruction, „American Educational Research Journal”, nr 9 (4), s. 591–597.
  • Birch, S.H., Ladd, G.W. (1997), The Teacher-Child Relationship and Children’s Early School Adjustment, „Journal of School Psychology”, nr 35, s. 61–79.
  • Birch, S.H., Ladd, G.W. (1998), Children’s Interpersonal Behaviors and the Teacher-Child Relationship, „Developmental Psychology”, nr 35, s. 61–79.
  • Bowlby, J. (1969), Attachment. Attachment and Loss: Vol. 1. Loss, Nowy Jork: Basic Books.
  • Bretherton, I. (1992), The Origins of Attachment Theory: John Bowlby and Mary Ainsworth, „Developmental Psychology”, nr 28, s. 759–775.
  • Cambridge Dictionary, [online], dictionary.cambridge.org, [dostęp: 30.04.2019].
  • Carlson, S.A. (1985), The Ethical Appropriateness of Subject-Matter Tutoring for Learning Disabled Adolescents, „Learning Disability Quarterly”, nr 8 (4), s. 310–314.
  • Gallager, E. (2013), The Effects of Teacher-Student Relationships: Social and Academic Outcomes of Low-Income Middle and High School Students, Online Publication of Undergraduate Studies, [online], steinhardt.nyu.edu/appsych/opus/issues/2013/fall/gallagher, [dostęp: 20.04.2019].
  • Gordon, E.E. (1988), Centuries of Tutoring: A Perspective on Childhood Education, [online], ecommons.luc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3558&context=luc_diss [dostęp: 24.04.2019].
  • Hamre, B.K., Pianta, R.C. (2001), Early Teacher-Child Relationships and the Trajectory of Children’s School Outcomes through Eighth Grade, „Child Development”, nr 72 (2), s. 625–638.
  • Hock, M.F., Schumaker, J.B., Deshler, D.D. (1995), Training Strategic Tutors to Enhance Learner Independence, „Journal of Developmental Education”, nr 19 (1), s. 18–26.
  • Hock, M.F. i in. (2001), The Effects of an After-School Tutoring Program on the Academic Performance of At-Risk Students and Students with LD, „Remedial and Special Education”, nr 22 (3), s. 172–186.
  • Hughes, J.N., Cavell, T.A., Willson, V. (2001), Further Support for the Developmental Significance of the Quality of the Teacher-Student Relationship, „Journal of School Psychology”, nr 39, s. 289–301.
  • Lee, S.W. (2011), Encyclopedia of School Psychology, Thousand Oaks: Sage Publications.
  • Mason, B.A. i in. (2017), Conflict, Closeness, and Academic Skills: A Longitudinal Examination of the Teacher-Student Relationship, „School Psychology Review”, nr 46 (2), s. 177–189.
  • Meehan, B.T., Hughes, J.L., Cavell, T.A. (2003), Teacher-
  • -Student Relationships as Compensatory Resources for Aggressive Children, „Child Development”, nr 74, s. 1145–1157.
  • Nelson-Royes, A.M. (2015), Why Tutoring? A Way to Achieve Success in School, Lanham: Rowman & Littlefield Publishers.
  • Nowak, J. (2013), Edukacyjny potencjał dialogu w przestrzeni klasy szkolnej, [w:] H. Krauze-Sikorska, M. Klichowski, K. Kuszak (red.), Świat małego dziecka, t. II, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, s. 85–96.
  • Pianta, R.C. (2001), STRS, Student-Teacher Relationship Scale, Professional Manual, Lutz: Psychological Assessment Resources.
  • Prino, L.E. i in. (2014), A study on the relationship between teachers and students with special needs, „International Journal
  • of Developmental and Educational Psychology INFAD Revista de Psicología”, nr 1 (3), s. 119–128.
  • Słaboń, K. (2014), Tutoring: innowacyjna metoda rozwijania kreatywności i samodzielnego myślenia, „Uczyć Lepiej”, nr 4, s. 4–5.
  • Słownik języka polskiego PWN, [online], sjp.pwn.pl, [dostęp: 30.04.2019].
  • Tsigilis, N. i in. (2018), Evaluating the Student-Teacher Relationship Scale in the Greek educational setting: an item parcelling perspective, „Research Papers in Education”, nr 33(4), s. 500–512.