Edukacja zdalna – od mądrej dydaktyki do narzędzi cyfrowych

Numer JOwS: 
str. 45
Ilustracja: Dorota Zajączkowska

Pandemia koronawirusa stała się ogromnym wyzwaniem dla systemów edukacyjnych na całym świecie. Szkoły nie miały czasu na przygotowanie się do nowej sytuacji, a nauczanie zdalne zmieniło się w wielki poligon doświadczalny. Nauczyciele, często bez doświadczenia w zakresie edukacji cyfrowej, zaczęli poszukiwać narzędzi internetowych, które umożliwiają prowadzenie lekcji online. Należy jednak pamiętać, że wdrażanie edukacji zdalnej musi być prowadzone z dużą pedagogiczną mądrością i rozwagą. Jak podkreśla Jacek Pyżalski, „nie możemy ulec pokusie atrakcyjności konkretnych narzędzi służących pracy zdalnej bez pogłębionej świadomości celów, które chcemy osiągnąć. Jeśli znamy cel, łatwiej o wybór drogi i skompletowanie ekwipunku” (Pyżalski 2020).

Fundamentalną potrzebą człowieka i warunkiem koniecznym jego prawidłowego funkcjonowania w świecie są relacje z innymi ludźmi. Najnowsze odkrycia w dziedzinie neuronauk, dotyczące fizjologicznych reakcji w ludzkim mózgu, potwierdzają, jak silnie wpływamy na siebie nawzajem, a proces edukacji wiąże się nierozerwalnie ze społecznym aspektem naszej natury (Kaczmarzyk 2017; 2020). Podstawą edukacji, zarówno tradycyjnej, jak i zdalnej, powinny być relacje między nauczycielem i uczniami oraz relacje rówieśnicze. W sytuacji edukacji zapośredniczonej, gdy jesteśmy pozbawieni możliwości „żywych” kontaktów, potrzeba budowania relacji wydaje się jeszcze bardziej istotna, a wyzwaniem pozostaje to, w jaki sposób je tworzyć.

Narzędzia pomocne w budowaniu relacji

Z pewnością nauczanie zdalne nie może się ograniczać wyłącznie do edukacji asynchronicznej, czyli zadań przesyłanych uczniom do wykonania. Konieczne są lekcje w formie wideokonferencji, które dają namiastkę realnych spotkań w klasie. Do najczęściej używanych do tego narzędzi należą Google Meet (dostępny w ramach programu G-Suite dla Edukacji), Zoom, Microsoft Teams, We bE x i Skype. Aby rozpocząć spotkanie w Google Meet, nauczyciel generuje link i udostępnia go uczniom. Szczegółowa instrukcja, jak rozpocząć wideokonferencję, jest dostępna pod linkiem: bit.ly/GoogleMeet123.

Aby dołączyć do spotkania, uczniowie nie muszą mieć założonych szkolnych kont w ramach programu G-Suite, jednak w takiej sytuacji warunkiem koniecznym do wzięcia udziału w e-lekcji jest uzyskanie akceptacji nauczyciela. Oprócz komunikacji w formie wideorozmowy aplikacja umożliwia też prowadzenie czatu na żywo oraz udostępnianie całego ekranu lub wybranego okna.

Aplikacja Zoom, rekomendowana m.in. na kursie „Teaching English Online” na platformie Futurelearn, ma dodatkowe funkcjonalności, np. możliwość podziału uczniów na grupy i stworzenie mniejszych pokoi do konwersacji, co jest bardzo przydatne do rozwijania umiejętności mówienia oraz budowania i podtrzymywania relacji rówieśniczych. Dodatkowo Zoom ma wbudowaną białą tablicę, automatyczną poczekalnię i opcję wirtualnego zgłaszania się do odpowiedzi przez uczestników. Organizując lekcje w formie telekonferencji, należy pamiętać o podstawowych zasadach bezpieczeństwa. Aby zapewnić sobie kontrolę nad tym, kto uczestniczy w zajęciach, można zażądać od uczniów, aby wchodząc na wirtualne spotkanie, byli podpisani swoimi imionami i nazwiskami, a nie kodami lub przydomkami. Poza tym warto rozważyć opcję zablokowania uczestnikom możliwości współdzielenia ekranu i udzielanie takiego dostępu tylko indywidualnie w sytuacji, gdy zaistnieje taka potrzeba. Szczegółowe instrukcje, jak korzystać z aplikacji Zoom, dostępne są pod linkiem: bit.ly/Zoompierwszekroki.

Decydując się na lekcje w formie wideokonferencji, trzeba pamiętać, że najważniejsze jest nie to, jakie narzędzie wybierzemy, gdyż ich funkcjonalności są bardzo podobne, ale to, jaki chcemy osiągnąć cel. Jeśli naszym priorytetem będzie budowanie i wzmacnianie relacji, nie możemy ograniczać się jedynie do prowadzenia wykładu online, ale konieczne jest stworzenie warunków wspólnej rozmowy i wymiany zdań. To relacje tworzą warunki i fundament do dalszego działania, a bez nich osiągnięcie czegoś wartościowego edukacyjnie będzie bardzo trudne albo wręcz niemożliwe (Pyżalski 2020).

Edukacja asynchroniczna – przydatne narzędzia

Prowadząc zdalne nauczanie, musimy pamiętać, że wielu uczniów może mieć problemy z dostępem do komputera lub urządzenia mobilnego o godzinie ustalonej przez nauczyciela. W związku z tym edukacja zdalna powinna być kombinacją nauczania synchronicznego i asynchronicznego (Doucet 2020). Aby ułatwić sobie pracę i usystematyzować uczniom treści, warto zdecydować się na platformę edukacyjną, na której będziemy mogli udostępniać materiały do samodzielnej pracy w wybranym przez ucznia czasie. Jedną z platform często wybieranych przez szkoły jest Google Classroom, dostępna w pakiecie G-Suite dla Edukacji. Jest to narzędzie intuicyjne, dzięki któremu można łatwo tworzyć wirtualne klasy, zarządzać zajęciami, zlecać zadania oraz dodawać materiały z różnych źródeł. Co więcej, wiele najpopularniejszych narzędzi dla nauczycieli (np. Quizlet, Quizizz, Akademia Khana, Pear Deck, Duolingo, EdPuzzle) oferuje łatwą integrację z platformą przez funkcję „Udostępnij w Google Classroom”, co bardzo usprawnia pracę nauczyciela.

Alternatywą dla Google Classroom może być platforma Microsoft 365, Moodle lub Edmodo. W edukacji zapośredniczonej dobrym rozwiązaniem wydaje się metoda „odwróconej klasy”, która polega na tym, że uczniowie sami zapoznają się przed lekcją z udostępnionym na platformie materiałem teoretycznym, który jest wprowadzeniem do nowego tematu. Pracują wtedy w wybranym przez siebie czasie i we własnym tempie, a dyskusja i praktyczna część związana z tematem odbywa się podczas spotkania w formie wideorozmowy.

Jednym ze sposobów przygotowania materiałów do udostępnienia na platformie edukacyjnej jest nagranie własnego screencastu, czyli krótkiego filmu instruktażowego, prezentującego to, co odbywa się na ekranie komputera. Jest to szczególnie przydatne, gdy chcemy wytłumaczyć użycie jakiejś struktury gramatycznej albo coś objaśnić. Możemy w tym celu użyć platformy Screencast-O-Matic (www.screencast-o-matic.com) lub aplikacji Loom (www.loom.com), które charakteryzują się bardzo prostym interfejsem. Oba narzędzia mają też opcję obsługi przez rozszerzenie do przeglądarki Chrome. Do wyboru jest nagranie obrazu z całego ekranu lub z wybranego okna. Można też określić, czy chcemy nagrywać sam widok ekranu (bez pokazywania twarzy), czy dodatkowo umieścić na nagraniu obraz z kamery pokazującej twarz prezentera. Po nagraniu screencastu można go od razu udostępnić uczniom, podając im wygenerowany link. Film instruktażowy dotyczący obsługi aplikacji Loom można znaleźć pod linkiem: bit.ly/aplikacjaLoom.

Internetowa kopalnia materiałów

W internecie można znaleźć wiele gotowych materiałów przygotowanych przez innych nauczycieli, które możemy wykorzystać. W wypadku języka angielskiego ciekawą propozycję zawiera strona www.engvid.comz krótkimi filmikami poświęconymi różnym aspektom gramatyki. Wiele wartych uwagi materiałów jest też dostępnych w popularnym serwisie YouTube.

Metodę „odwróconej klasy” warto zastosować nie tylko w wypadku lekcji, których celem jest wprowadzenie i ćwiczenie struktur językowych. Możemy również umieścić na platformie linki do artykułów, które uczeń ma przeczytać przed lekcją, albo materiałów filmowych, które powinien obejrzeć przed zaplanowaną wideorozmową. Dla uczących języka angielskiego godna polecenia jest strona www.newsinlevels.com, na której można znaleźć interesujące artykuły do czytania przez ucznia w oryginale (level 3) lub w wersji uproszczonej (level 1, level 2). Dodatkowo każdego tekstu można wysłuchać, rozwijając równocześnie umiejętność słuchania ze zrozumieniem i poprawną wymowę. Dla osób bardziej zaawansowanych językowo cennym źródłem materiałów jest strona www.ted.com, z inspirującymi przemówieniami na różne tematy, które mogą być podstawą późniejszej dyskusji.

Aby zwiększyć zaangażowanie uczniów, poprośmy ich, aby sami wyszukali ciekawe materiały, dzięki którym rozwiną swoje umiejętności językowe. Będą mogli je później udostępnić innym, np. na utworzonej wcześniej wirtualnej tablicy w aplikacji Padlet, którą wszyscy uczniowie mogą wspólnie edytować. To zaangażowanie uczniów jest ważnym elementem pracy, gdyż w edukacji zapośredniczonej kluczowa jest zmiana paradygmatu nauczania – bardziej zależy nam na tym, żeby nauczyć uczniów, jak się uczyć, niż sprawić, aby przyswoili dany materiał (Pyżalski i Poleszak 2020).

Redukcja stresu i budowanie zaangażowania

Organizując zdalne nauczanie, należy również wziąć pod uwagę „higienę cyfrową”, pamiętając o tym, że spędzanie zbyt dużej ilości czasu przed ekranem komputera nie ma dobrego wpływu na nasze zdrowie fizyczne ani psychiczne. Jak podkreśla Kaczmarzyk (2020), działanie technologii na ośrodkowy układ nerwowy nie jest obojętne. Silne, przesunięte w stronę fal o wysokiej częstotliwości widmo światła, emitowanego przez ekrany komputerów mobilizuje ośrodkowy układ nerwowy, ale przedłużająca się ekspozycja na tego typu bodziec może być źródłem stresu. Mając to na uwadze, sięgajmy więc po materiały, które nie wymagają patrzenia na monitor. Zamiast oglądania filmu do obejrzenia możemy zaproponować uczniom wysłuchanie podkastu. Godne polecenia dla osób uczących się języka angielskiego są m.in.: 6-Minute English, 6-Minute Grammar, Learning English News Review.

Stres ma duży wpływ na skuteczność uczenia się i zapamiętywania. Jego wysoki poziom powoduje obniżenie ogólnej aktywności hipokampów, tj. struktur odpowiedzialnych m.in. za procesy zapamiętywania, zwłaszcza za przenoszenie bieżących doświadczeń do depozytu pamięci długotrwałej (Kaczmarzyk 2017; 2020). Teraz, gdy otaczająca nas rzeczywistość związana z pandemią koronawirusa jest silnym stresorem, starajmy się tak konstruować zajęcia edukacyjne, zarówno tradycyjne, jak i w formie zdalnej, aby dodatkowo nie podnosiły poziomu stresu, tylko budowały zaangażowanie ucznia i motywowały go do udziału w lekcji.

Taki efekt można osiągnąć dzięki narzędziom internetowym dającym poczucie nauki przez zabawę. Można do nich zaliczyć m.in. aplikację Quizlet, odpowiednią do nauczania różnych języków obcych w dowolnej grupie wiekowej, dostępną w wersji zarówno na komputer, jak i mobilnej. Aplikacja jest opisana jako narzędzie tworzenia fiszek do nauki słownictwa, jednak możliwości jej wykorzystania są znacznie szersze ze względu na to, że raz stworzone ćwiczenia można wykorzystywać do różnego rodzaju gier i zabaw językowych, np. dopasowywania czy „grawitacji”. Szczególnie angażująca, bez względu na wiek uczestników, okazuje się jednak opcja gry zespołowej na żywo. Nauczyciel wybiera zestaw, z którego chce stworzyć grę, po wejściu w tryb live generuje się kod dostępu, dzięki któremu uczestnicy mogą dołączyć do gry na www.quizlet.live lub w aplikacji mobilnej. Szczegółowy film instruktażowy jest dostępny pod linkiem: bit.ly/Quizletnawidelcu. Jeśli potraktujemy wykorzystaną tu metodę grywalizacji w kategoriach zabawy, może się ona okazać bardzo efektywnym i angażującym sposobem na naukę. Quizlet można wykorzystywać równie skutecznie w edukacji tradycyjnej podczas zajęć w klasie, jak i przy edukacji zdalnej.

Kolejnym narzędziem tworzenia interaktywnych quizów w formie zabawy jest aplikacja Quizizz, również dostępna w wersjach na komputer i mobilnej. Podobnie jak w wypadku wcześniej opisanej aplikacji, możemy wykorzystywać gotowe zestawy stworzone przez innych użytkowników lub przygotowywać własne. Ostatnio zostały dodane nowe funkcje: oprócz pytań wielokrotnego wyboru (multiple choice) możemy teraz tworzyć pytania polegające na zaznaczeniu wszystkich poprawnych odpowiedzi (checkbox), uzupełnianiu luk (fill-in-the blank), jak również pytań otwartych (open-ended) oraz ankiety (poll). Po wybraniu odpowiedniego zestawu nauczyciel może zdecydować się na opcję gry na żywo – Quizlet Live. Uczniowie dołączają do gry na stronie quizizz.com/join lub w aplikacji przez wpisanie automatycznie wygenerowanego kodu dostępu. W aplikacji wykorzystywane są memy oraz inne elementy zabawy, które dają uczniowi poczucie, że uczestniczy w grze, a nie teście sprawdzającym wiedzę. Ćwiczenie można zadać również jako zadanie domowe, wybierając opcję Assign HW (zadaj zadanie). Po ustaleniu limitu czasu na wykonanie ćwiczenia również wygenerowany zostanie kod dostępu, który nauczyciel musi udostępnić uczniom, aby mogli dołączyć do gry.

Wśród narzędzi budujących zaangażowanie uczniów warto wymienić również aplikacje Mentimeter oraz Wooclap. Dają one możliwość przeprowadzania np. burzy mózgów oraz oferują inne ciekawe formy zbierania i prezentacji głosów oraz opinii przesyłanych przez uczestników spotkania. Jedną z najbardziej efektownych jest tworzenie chmury słów. Po przygotowaniu i uruchomieniu prezentacji przez prowadzącego uczestnicy dołączają dzięki automatycznie wygenerowanemu kodowi lub linkowi i wpisują swoje słowa, korzystając z komputerów lub urządzeń mobilnych. Wpisywane wyrazy pojawiają się na ekranie prezentującego w czasie rzeczywistym, tworząc chmurę, przy czym najczęściej wpisywane słowa wyświetlane są w największym rozmiarze. Obie aplikacje oferują także inne formy interakcji między prowadzącym i uczestnikami wykładu lub spotkania. Istnieje możliwość tworzenia prostych quizów, zadawania pytań otwartych, tworzenia sondaży itp.

Współpraca w myśl zasady „razem, choć oddzielnie”

Jedną z kluczowych kompetencji XXI w. jest umiejętność pracy z innymi. W wypadku edukacji zdalnej możliwości współpracy są mocno ograniczone ze względu na brak bezpośrednich kontaktów między uczniami. Dlatego próba stworzenia odpowiednich warunków wspólnego działania wydaje się szczególnie ważna, gdyż daje szansę na podtrzymywanie relacji rówieśniczych. Jest wiele narzędzi internetowych, które umożliwiają wspólne tworzenie treści i interakcję między użytkownikami.

Na szczególną uwagę zasługują narzędzia Google, umożliwiające m.in. współtworzenie prezentacji czy edycję dokumentów. Skuteczne są również wirtualne tablice, jak Padlet lub Wakelet, które mogą służyć jako obszar roboczy do współpracy uczniów i gromadzenia zbiorów, gdyż można na nich umieszczać linki, zdjęcia, własne materiały i komentarze. Kolejnym narzędziem współdziałania i zarządzania zadaniami, zwłaszcza przy realizacji większych projektów, jest Trello. Aplikacja ta umożliwia przystępne i praktyczne organizowanie i szeregowanie zadań. Dzięki niej łatwiej jest unaocznić sobie i innym, jaki jest aktualny stan projektu i jakie zadania są jeszcze do wykonania. Aby zachęcać do współpracy, nauczyciel może zaproponować uczniom stworzenie projektu, np. korzystając ze strategii zwanej „godziną geniuszu”, opisanej na blogu godzinageniuszu.blogspot.com, lub nawiązując międzynarodową współpracę w ramach platformy eTwinning.

Podsumowanie

Pandemia koronawirusa narzuciła na edukację wiele ograniczeń i stała się wielkim wyzwaniem dla nauczycieli. Warto jednak dostrzec nowe możliwości, które wcześniej umykały naszej uwadze w codziennej rutynie. Nabyte kompetencje i nowe rozwiązania będzie można stosować nadal po ustaniu epidemii, jak bowiem powiedział amerykański filozof i pedagog John Dewey: „Jeśli uczymy uczniów dziś tak samo, jak uczyliśmy wczoraj, to pozbawiamy ich jutra”.

BIBLIOGRAFIA

  • Doucet, A., Netolicky, D., Timmers, K., Tuscano, J. (2020), Thinking about Pedagogy in an Unfolding Pandemic School Closures, <bit.ly/2XCvu34> [dostęp: 20.04.2020].
  • Kaczmarzyk, M. (2017), Szkoła neuronów. O nastolatkach, kompromisach i wychowaniu, Słupsk: Dobra Litera.
  • Plebańska, M. (2019), Digital Education. Jak kształcić kompetencje przyszłości?, e-Litera.
  • Pyżalski, J. (red.) (2020), Edukacja w czasach pandemii wirusa COVID-19. Z dystansem o tym, co robimy obecnie jako nauczyciele, Warszawa: EduAkcja.
  • UNESCO (2020), Covid-19 Impact on Education, <bit.ly/3df E12r> [dostęp: 4.04.2020].
  • Warwick, L., Swabey, M.T. (2020), Teaching English Online, <futurelearn.com> [dostęp: 16.05.2020].
  • Watson, A. (2015), Episode 15. How to figure out what what’s “good enough” and be satisfied with it, “Truth for Teachers Po dc a s t ”, <bit.ly/2yJyrqd> [dostęp: 10.04.2020].