Klasyk w pakiecie multimedialnym w dydaktyce języków obcych i literatury (na przykładzie powieści Johanna Wolfganga Goethego Cierpienia młodego Wertera oraz filmu Goethe!)

Numer JOwS: 
str. 70
Fragment filmu "Goethe!". Materiały promocyjne

Możliwości i cele wykorzystywania dzieł literackich w nauczaniu języków obcych są szczególnie interesujące, a zarazem inspirujące dla historyków i teoretyków literatury, zajmujących się także pracą dydaktyczną w zakresie nauczania języka obcego. Nasuwa się jednak pytanie, jak można w atrakcyjny dydaktycznie sposób przybliżyć uczniom sylwetkę twórcy uznawanego za klasyka oraz jego dzieło, niekoniecznie tradycyjnie analizując biografię i czytając niełatwe w odbiorze dla współczesnego czytelnika utwory, za to wykorzystując środki audiowizualne, zwłaszcza film.

Goethe uwspółcześniony

Kiedy mówimy o kulturze krajów niemieckojęzycznych, na pierwszy plan wysuwa się postać Johanna Wolfganga Goethego. Celem niniejszego artykułu jest zatem, jak podkreślono już we wstępie, przedstawienie propozycji atrakcyjnego dydaktycznie sposobu przybliżenia uczniom sylwetki twórcy i jego dzieła, lecz nie za pomocą tradycyjnej analizy biografii i czytania niełatwej w odbiorze dla współczesnego czytelnika powieści, ale dzięki wykorzystaniu środków audiowizualnych, zwłaszcza filmu (por. Tomczuk 2012). Należy pamiętać, że obecnie społeczny kontekst funkcjonowania literatury ściśle wiąże się z rozwojem mediów: dzieci korzystają z urządzeń elektronicznych dużo wcześniej, niż uczą się czytać, za pośrednictwem ekranizacji poznają również arcydzieła literackie (por. Wermke 2010:96). Właściwie nie istnieje jednak dydaktyka filmu dla potrzeb zajęć językowych, poza licznymi wprawdzie, lecz drobnymi przyczynkami i propozycjami konkretnych scenariuszy lekcji. Każdy nauczyciel musi zdawać sobie sprawę z faktu, że dla większości uczniów książka odgrywa coraz mniejszą rolę – w przeciwieństwie do filmu, który we wszystkich swoich wariantach: od spotów reklamowych aż do wideoklipów towarzyszy dzieciom i młodzieży od wczesnego dzieciństwa, zaś komunikacja w epoce komputerowej odbywa się przede wszystkim na płaszczyźnie multimedialnej. Skutkuje to fundamentalną zmianą paradygmatu w świadomości estetycznej odbiorców i musi mieć daleko idące konsekwencje dla nauczania literatury, wymagające zmiany orientacji w odniesieniu do kompetencji estetycznych. Film może stać się wartościowym materiałem dydaktycznym, który – jak pisze Kern (2010:217) – pod względem swojej struktury jest pewnego rodzaju pakietem multimedialnym, zarówno z racji syntetyzowania słowa pisanego i mówionego, dźwięku oraz muzyki, obrazu, kształtu i koloru, jak również dzięki zastąpieniu standardowego tekstu (charakteryzującego się linearnością impulsów oddziałujących na odbiorcę) materiałem audiowizualnym, będącym tak nowoczesnym nośnikiem informacji, jak i bogatym źródłem skumulowanych bodźców i wrażeń.

Znacząca część twórczości Johanna Wolfganga Goethego (1749-1832) związana jest z oświeceniem i tendencjami charakterystycznymi dla literatury europejskiej XVIII wieku, ale jego dorobek promieniował również na wiek XIX, inspirując romantyków i poetów nurtu klasycystycznego. Określany jako (…) czołowa osobistość kultury niemieckiej, jej najszlachetniejszych dążeń, humanizmu i szacunku dla wspólnego europejskiego dziedzictwa, (…) będąc poetą narodowym, stał się jednym z największych autorytetów epoki, doskonale znanym i cenionym w całej Europie. Podczas gdy do Rzymu jeździło się, by zobaczyć papieża, marzeniem turystów odwiedzających Weimar była audiencja u Goethego (Tomkowski 2008:197-198).

Choć twórczość Goethego jest niezwykle obfita, niniejsza propozycja dydaktyczna koncentruje się na próbie zainteresowania uczniów Cierpieniami młodego Wertera – pierwszą niemieckojęzyczną powieścią, o której można powiedzieć, że podbiła Europę, stając się wydarzeniem kulturowym o zasięgu przekraczającym ramy swojej epoki, m.in. poprzez kształtowanie kanonów w sferze mody i obyczajów: Wśród młodego pokolenia, identyfikującego się z bohaterami utworu Goethego, modnymi strojami stały się niebieski frak i żółta kamizelka Wertera oraz biała sukienka Lotty, przyozdobiona różowymi kokardami. Wizerunki pary protagonistów umieszczano jako popularny motyw dekoracyjny na porcelanie, utrwalano na haftach, malowidłach i miedziorytach. Naśladowano także sposób bycia Wertera. W nasilającej się, zwłaszcza w Niemczech i we Francji, fali samobójstw doszukiwano się zgubnego wpływu powieści Goethego. Utwór szybko zyskał status dzieła kultowego, a werteryzm – obok bajronizmu i reneizmu – został uznany za „chorobę wieku” (Paprocka-Podlasiak 2011:366).

Mimo iż opisane zjawiska wydają się dobrze znane współczesnym młodym ludziom przyzwyczajonym do regularnego nieomal zalewania rynku falami gadżetów, ubrań, słodyczy i książeczek z wizerunkami bohaterów filmowych hitów, to jednak powieść Goethego dzisiaj raczej nie będzie dla nich lekturą interesującą, zwłaszcza jeśli przyszłoby im ją czytać w oryginale – ze względu na wszystkie argumenty przytoczone powyżej. Z zainteresowaniem za to mogą obejrzeć film Goethe! (reżyseria: Philipp Stölzl, w rolach głównych: Alexander Fehling jako Johann Goethe i Miriam Stein jako Lotte Buff), którego akcja rozgrywa się latem 1772 r., kiedy to młody Johann Wolfgang Goethe zakochuje się w Charlotcie Buff, a ten życiowy epizod staje się impulsem do napisania jednego z najsłynniejszych jego dzieł.

W materiałach na temat filmu Cornelia Hermann (2010) pisze: Goethe w ciągu 100 minut – jego młodość, jego ambicje, jego twórczość poetycka, jego pierwszy triumf, kłopoty sercowe i bliskość śmierci – czy to możliwe? (...) Goethe to Werter. Goethe kocha i cierpi, jest bliski popełnienia samobójstwa, a w końcu zostaje pierwszą gwiazdą pop światowej literatury – dzięki wczesnemu utworowi, który stanie się największym sukcesem powieściowym w jego życiu.

Film wszedł na ekrany w 2010 r., odnosząc niemal natychmiast spektakularny sukces: do końca 2011 r. w Niemczech obejrzało go 740 tys. widzów. W Polsce raczej „przemknął” przez ekrany niezauważony, warto jednak zwrócić na niego uwagę osób uczących się języka niemieckiego, także ze względu na jego walory kulturoznawcze. Uważny widz nie tylko „znajdzie się” bliżej postaci Goethego i jego twórczości, ale i zaobserwuje elementy XVIII-wiecznej architektury i wystroju mieszkań, styl życia, zwyczaje, modę, a może także zastanowi się nad ówczesnym podejściem do sztuki, nad rolą literatury i muzyki w życiu młodych ludzi itd.