Klasyk w pakiecie multimedialnym w dydaktyce języków obcych i literatury (na przykładzie powieści Johanna Wolfganga Goethego Cierpienia młodego Wertera oraz filmu Goethe!)

Numer JOwS: 
str. 70
Fragment filmu "Goethe!". Materiały promocyjne

Możliwości i cele wykorzystywania dzieł literackich w nauczaniu języków obcych są szczególnie interesujące, a zarazem inspirujące dla historyków i teoretyków literatury, zajmujących się także pracą dydaktyczną w zakresie nauczania języka obcego. Nasuwa się jednak pytanie, jak można w atrakcyjny dydaktycznie sposób przybliżyć uczniom sylwetkę twórcy uznawanego za klasyka oraz jego dzieło, niekoniecznie tradycyjnie analizując biografię i czytając niełatwe w odbiorze dla współczesnego czytelnika utwory, za to wykorzystując środki audiowizualne, zwłaszcza film.

Przygotowanie do pracy z filmem

Pracę z filmem zawsze powinny poprzedzać ćwiczenia wprowadzające, w tym wypadku mające na celu jak najbardziej interesujące i niebanalne przybliżenie uczniom sylwetki Johanna Wolfganga Goethego. Skarbnicą pomysłów w tym zakresie może być zbiór Rund um Goethe, (Bowien 2005), zawierający między innymi liczne anegdoty dotyczące życia i twórczości pisarza, często wraz z gotowymi propozycjami dydaktycznymi. Przykładowo, po zdefiniowaniu wyznaczników gatunkowych anegdoty, uczniowie próbują określić, jakie cechy charakteru pisarza zostały ukazane w przytoczonych tekstach, a następnie analizują życiorys Goethego, przedstawiony zarówno w formie opisowej, jak i tabelarycznej. Kolejnym zadaniem może być przyporządkowanie wybranych dzieł pisarza (przy każdym podany został rok wydania) do listy najważniejszych etapów w jego życiu (zestawionych w formie przejrzystej tabeli, ujmującej dane wydarzenie, jego miejsce i czas). Ponieważ w filmie znaczącą rolę odgrywa wątek romansowy, warto zaproponować także ćwiczenie, w którym zadaniem uczniów jest uporządkowanie „rozsypanej” tabeli z najważniejszymi faktami dotyczącymi kobiet ważnych w życiu pisarza, a następnie rozmowa na ten temat: kim były, gdzie i kiedy je poznał oraz jaką rolę odegrały w jego życiu.

Na uwagę zasługują także propozycje dydaktyczne związane z wykorzystaniem tzw. skrzydlatych słów, czyli cytatów zaczerpniętych z utworów lub pozaliterackich wypowiedzi pisarza, funkcjonujących często w języku potocznym posługujących się nimi osób, niewiedzących, czyje to słowa. Te słowa są jednak przecież rodzajem wizytówki autora, przekazującej w skondensowanej formie jego widzenie świata, zatem w aspekcie dydaktycznym mogą stanowić świetne wprowadzenie do poznania twórczości danego pisarza. W popularnym w Polsce zbiorze Skrzydlate słowa (Markiewicz, Romanowski 1990) przytaczane są m.in. takie maksymy autorstwa Goethego, jak: Wer den Dichter will verstehen, / Muss in Dichters Lande gehe” [Kto poetę chce zrozumieć, musi pojechać do jego kraju]; Es irrt der Mensch, solang’ er strebt [Błądzi człowiek, póki dąży]; Man hat Gewalt, so hat man Recht [Kto ma siłę, ma i prawo], zaś wspomniana książka Rund um Goethe zestawia na kilku stronach zarówno klasyczne cytaty, np. z Fausta: Alt wird man wohl, wer aber klug? [Każdy się zestarzeje, któż jednak zmądrzeje?], jak i popularne myśli typu Ohne Aufopferung lässt sich keine Freundschaft denken [Nie do pomyślenia jest przyjaźń bez poświęceń]. Możliwości pracy z takimi „złotymi myślami” są bardzo różnorodne, stosownie do poziomu i zainteresowań uczniów: począwszy od wyjaśnienia i interpretacji ich sensu, poprzez zabawy typu Zitatensalat, polegające na prawidłowym zestawieniu początku i końca cytatu, aż po wybieranie przez uczniów zdań, z którymi skłonni byliby się identyfikować, i uzasadnianie, dlaczego te właśnie stwierdzenia uważają za słuszne i najbardziej przekonujące. Nauczyciel może także zaproponować napisanie (indywidualnie lub w grupach) krótkiego, spójnego tekstu, w którym wystąpi np. przynajmniej pięć cytatów, lub wzajemne wyjaśnianie sobie na forum grupy znaczenia tych sformułowań, które są niezrozumiałe dla poszczególnych uczniów.

Podczas ćwiczeń wprowadzających można wykonywać także zadania odnoszące się do najbardziej znanych utworów Goethego, jego współpracy z Schillerem oraz innych aspektów życia i twórczości pisarza. Szczególnie interesujące i godne polecenia wydają mi się tu zadania zapoznające uczniów z balladą Erlkönig [Król Olch]. Ten pochodzący z 1782 r. utwór opisuje szaleńczą podróż ojca z synkiem, pędzących konno późnym wieczorem przez las. Początkowo czytelnik ma wrażenie, że dziecko majaczy w dziwnej chorobie, lecz kiedy ostatnia wypowiedź przynosi nagły zwrot i chłopiec umiera, nie ma już pewności, czy śmierć nastąpiła wskutek choroby, czy z rąk nadprzyrodzonej istoty – ducha, czyli tytułowego króla. To bardzo znana ballada, niezbyt trudna językowo, a przy tym głęboko obecna w kulturze, także współczesnej. Istnieje przy tym wiele możliwości prezentacji tego utworu z wykorzystaniem multimediów, ponieważ do tekstu Goethego komponowano wielokrotnie muzykę. Za najbardziej znany uchodzi utwór Franciszka Schuberta, popularna jest też wersja Carla Loewego, ale młodych ludzi najbardziej zainteresować może fakt, iż ta ballada stała się również inspiracją dla niemieckiej grupy Rammstein. W ich utworze Dalai Lama ojciec leci wraz z synem samolotem, a w trakcie podróży słyszy przyzywania Władcy Nieba. Można także zwrócić uwagę na fakt, iż również Andrzej Sapkowski w jednej z części swojej sagi o Wiedźminie pt. Pani Jeziora wyraźnie nawiązał do ballady Goethego, gdzie Król Elfów, przewodzący Ludowi Olch (a więc de facto Król Olch) więzi w swym świecie Cirillę, jedną z głównych bohaterek.

Aby wskazać na pewną ponadczasowość i uniwersalizm tekstu Goethego, autorka wspomnianego opracowania Rund um Goethe (Bowien 2005) proponuje analizę fikcyjnej notatki prasowej zatytułowanej Tragischer Kindstod [Tragiczna śmierć dziecka], zawierającej lakoniczną informację o rodzinnym dramacie: w nocy zachorowało dziecko, zdesperowany ojciec – bezradny wobec zerwanych wskutek burzy linii telefonicznych i niemożliwości wezwania pomocy oraz braku innych środków komunikacyjnych – zdecydował się konno dowieźć gorączkującego i majaczącego synka do szpitala, niestety – dziecko zmarło w drodze. Uczniowie mogą otrzymać zadanie zrelacjonowania tragicznych wydarzeń z perspektywy ojca, a następnie przejść do etapu pracy z tekstem ballady Goethego. Można zaproponować także omówienie pobudzającego wyobraźnię obrazu Ernsta Barlacha z roku 1924 zatytułowanego właśnie Erlkönig. Odwołując się do fantazji i kreatywności uczniów, nauczyciel może poprosić o opisanie (ewentualnie także naszkicowanie) postaci widzianych przez majaczące dziecko, omówić ich oddziaływanie na synka i ojca, a także spróbować wyjaśnić rzeczywiste i fikcyjne przyczyny śmierci bohatera. Sam tekst ballady jest doskonałym materiałem również do ćwiczeń w czytaniu, operującym odpowiednią intonacją, natężeniem siły głosu, tempem, służącymi oddaniu nastroju i odczuć bohaterów. Na zakończenie tej fazy ćwiczeń można zaprezentować i omówić wizerunek monumentalnej rzeźby Erlkönig, wzniesionej na cześć Goethego na polecenie Wolfa von Tümplinga w roku 1877. Można zapytać uczniów, w jakim stopniu wizja artysty pokrywa się z ich wyobrażeniem postaci Króla Olch.

Ostatnia faza ćwiczeń wprowadzających powinna odnosić się bezpośrednio do filmu, a konkretnie skłonić uczniów do krótkiego namysłu nad jego tytułem. Nie wymaga on wprawdzie tłumaczenia, ale należałoby poszukać odpowiedzi na pytanie, dlaczego nazwisko poety zostało tu opatrzone wykrzyknikiem (czego nie oddał, niestety, polski dystrybutor, wprowadzając film na ekrany pod tytułem Zakochany Goethe, nawiązującym jedynie do analogicznie zbudowanego tytułu filmu poświęconego Szekspirowi i zapewne świadomie odwołującym się do sukcesu tamtego obrazu, ale nie pozostawiającym już tak wiele pola dla wyobraźni). Można się zatem zastanowić, co miał na celu taki chwyt producenta, jak działa on na potencjalnego widza, a także poprosić uczniów o sformułowanie swoich oczekiwań w odniesieniu do treści filmu i wyobrażeń na temat postaci czy obrazu epoki.