Klasyk w pakiecie multimedialnym w dydaktyce języków obcych i literatury (na przykładzie powieści Johanna Wolfganga Goethego Cierpienia młodego Wertera oraz filmu Goethe!)

Numer JOwS: 
str. 70
Fragment filmu "Goethe!". Materiały promocyjne

Możliwości i cele wykorzystywania dzieł literackich w nauczaniu języków obcych są szczególnie interesujące, a zarazem inspirujące dla historyków i teoretyków literatury, zajmujących się także pracą dydaktyczną w zakresie nauczania języka obcego. Nasuwa się jednak pytanie, jak można w atrakcyjny dydaktycznie sposób przybliżyć uczniom sylwetkę twórcy uznawanego za klasyka oraz jego dzieło, niekoniecznie tradycyjnie analizując biografię i czytając niełatwe w odbiorze dla współczesnego czytelnika utwory, za to wykorzystując środki audiowizualne, zwłaszcza film.

Goethe!

Po obejrzeniu filmu nieocenioną pomocą przy jego omawianiu mogą być dostępne w Internecie bogate materiały zebrane i opracowane przez Cornelię Hermann (2010), zawierające zarówno liczne fotosy z filmu, jak i szczegółowe streszczenie akcji, umożliwiające uzupełnienie ewentualnych „luk” w zrozumieniu filmu i wyjaśnienie niezrozumiałych fragmentów. Nauczyciel może je dowolnie zestawiać i dopasowywać do potrzeb, zainteresowań i możliwości językowych uczniów, rekonstruując przebieg zdarzeń za pomocą pytań i odpowiedzi, lecz także – wychodząc poza relacjonowanie przedstawionych faktów – zachęcając do własnej interpretacji zdarzeń, rozważając np. co jest tak naprawdę przyczyną cierpienia bohatera, czego może życzyć mu widz, jaką rolę w przebiegu akcji odgrywa Lotta, jaki typ kobiety reprezentuje ta bohaterka, jak kształtuje się relacja między Johannem a Albertem: co ich łączy, co dzieli, wreszcie jaką rolę spełniają Albert, Lotta, Jerusalem i ojciec Goethego w rozwoju Johanna jako poety. Na uwagę i omówienie zasługuje także obraz społeczeństwa przedstawiony w filmie: jakie role społeczne można wyodrębnić, w jakim stopniu zostają one narzucone bohaterom i jakie ma to dla nich konsekwencje. Film dostarcza naprawdę wiele materiału do analizy nie tylko wydarzeń, postaci i ich losów, ale i dodatkowych aspektów, takich jak np. rola listów w filmie: czy posuwają one akcję naprzód, czy też charakteryzują w jakiś szczególny sposób ich autorów, wreszcie: jak bardzo praktyczna i funkcjonalna okazuje się taka forma komunikacji. Uczniowie zwykle chętnie oddają się na tym etapie rozważaniom, jakim wydarzeniom udałoby się zapobiec, gdyby bohaterowie mogli się skontaktować chociażby za pomocą SMS-ów.

Kluczowe znaczenie w analizie filmu będzie miała bez wątpienia charakterystyka bohaterów: ich wyglądu, pozycji społecznej, postępowania itd., przy czym istotne są poszczególne relacje pomiędzy postaciami. Już w pierwszych scenach widz poznaje relację między Johannem a jego ojcem. Ten drugi uznany może być za symbol akceptacji społecznej, statusu, osiągnięć, mieszczańskiej stabilizacji, jednak nie jest on w stanie poznać i docenić talentu literackiego syna i jego ambicji w tym kierunku. O ile młody Goethe zasługuje w środowisku prawniczym na szacunek jedynie dzięki pozycji swojego ojca, o tyle ostatnia scena filmu jest swoistą klamrą spinającą w całość jego drogę do sławy, bowiem poczucie triumfu bohatera ma swoje źródło nie tylko w komercyjnym sukcesie jego książki, ale i w zyskaniu uznania w oczach ojca i społeczeństwa.

Po przyjeździe do Wetzlaru Johann zaprzyjaźnia się z Jerusalemem. Od pierwszej chwili mężczyźni wspierają się zarówno w sprawach zawodowych, jak i osobistych, szczerze rozmawiając o swoich uczuciach i starając się pomagać sobie w relacjach damsko-męskich. Zupełnie inny rodzaj relacji łączy Johanna z Albertem, będącym nie tylko jego przełożonym, ale i konkurentem. Ich wzajemny stosunek jest niezwykle dynamiczny i stale się zmienia, w zależności od okoliczności, warunkowanych z kolei zarówno karierą zawodową, jak i miłością do tej samej kobiety. Najciekawiej skonstruowana jest natomiast bez wątpienia postać Lotty. Fakt, iż podczas pierwszego spotkania z Johannem jest lekko pijana i zachowuje się dość swobodnie, stanowi nietypowy rys na tle przedstawień kobiet owej epoki. Jak pokażą dalsze wydarzenia, ta młoda kobieta – obok skrupulatnego wypełniania pewnych społecznych rytuałów i konwenansów – jest osobą ambitną, oczytaną, ceniącą kontakt ze sztuką (sama śpiewa i rysuje), a przy tym świadomą swoich możliwości i praw, równocześnie zaś gotową do poświęcenia na rzecz rodziny (jej decyzja o małżeństwie z Albertem przedstawiona jest jako zdecydowanie świadomy, odpowiedzialny wybór). Lotta przyczynia się także do literackiego sukcesu Goethego: nie tylko jako jego muza, ale i osoba wspierająca go swoją niezachwianą wiarą w jego talent, a wreszcie przekazująca wydawcy rękopis książki, przez co utrwala na wieki ich związek.

Przy omawianiu filmu należy zwrócić także uwagę na rolę tła scenograficznego oraz dźwiękowego. Ciekawostką jest to, iż większość plenerów miejskich powstała z wykorzystaniem techniki komputerowej, dzięki czemu widz ogląda na ekranie jako tło wydarzeń obrazy Bernarda Belotta (Canaletta), zaś pejzaże wiejskie zaczerpnięto z obrazów Caspara Davida Friedricha. Świetny montaż oddaje nierozerwalny związek uczuć poety z otaczającymi go krajobrazami, a te relacje podkreśla muzyka, inspirowana m.in. kompozycjami Franciszka Schuberta czy Ryszarda Wagnera. Podczas sceny w kościele rozbrzmiewa muzyka chóralna Bacha, w domu Buffów przed zaśnięciem dzieci śpiewana jest kołysanka Mozarta, co współtworzy autentyczną ramę historyczną wydarzeń, a przede wszystkim odpowiada stanowi uczuć postaci.

Tak dbałość o scenografię, jak i o rekwizyty oraz kostiumy sugerują autentyzm przedstawianych wydarzeń, bowiem w filmie rzeczywiście przedstawiono wiele prawdziwych faktów z życia Goethego. Naprawdę urodził się on we Frankfurcie nad Menem, studiował prawo w Strasburgu, pracował jako prawnik w Wetzlarze, tam poznał Charlottę Buff i spotkał Jerusalema (poznał go wcześniej w Lipsku), ten zaś rzeczywiście zastrzelił się z powodu nieszczęśliwej miłości. Reżyser swobodnie wymieszał jednak te realne fakty z wydarzeniami z powieści Goethego, która przecież nie jest autobiografią, lecz także – mimo inspiracji i odniesień do jego faktycznych przeżyć – fantazją. Tak więc Goethe nie oblał egzaminu w Strasburgu, nie pojedynkował się z Kestnerem i w związku z tym nie siedział w więzieniu, zaś jego miłość do Lotty pozostała platoniczna (co stoi w sprzeczności z namiętną sceną filmową rozgrywającą się podczas burzy w malowniczych ruinach zamkowych).

Omawiając realia historyczne, można zwrócić uwagę uczniów również na pozycję społeczną pisarza w owym czasie – w porównaniu do statusu społecznego prawnika. Ze stosunkiem XVIII-wiecznego społeczeństwa do literatury i literatów wiążą się także istotne dla przebiegu zdarzeń osobiste rozterki wewnętrzne młodego pisarza, który ma wiele wątpliwości nie tylko wobec swoich umiejętności artystycznego przetwarzania i wyrażania własnych emocji, ale i co do swojej wartości jako artysty, a także wobec tego, czy pisarstwo może stanowić stabilną perspektywę zawodową, zabezpieczającą materialnie godny byt. Na podstawie filmu uczniowie mogą zrekonstruować krok po kroku, jak rozwijała się kariera Goethego. Począwszy od odrzucenia rękopisu jego pierwszego dramatu, poprzez ostrą krytykę ojca i wyśmiewanie przez kolegów prób literackich i własne wątpliwości co do umiejętności pisarskich (ale i prawniczych), aż do fazy przekucia problemów osobistych i poetyckiej wrażliwości w dzieło literackie, które uczyniło z niego prawdziwą gwiazdę. Należy przy tym zwrócić uwagę, że w rzeczywistości poważanie społeczne, jakim cieszył się Goethe, początkowo nie miało nic wspólnego z jego sukcesami literackimi. Zyskał je dzięki intensywnej pracy, także prawniczej (po powrocie do Frankfurtu na początku lat 70. prowadził tam kancelarię adwokacką i wydawał czasopismo), godnościom akademickim i bliskim relacjom z księciem Karlem Augustem von Sachsen-Weimar-Eisenach, stanowiskom budującym jego karierę, ukoronowaną wreszcie nadaniem tytułu szlacheckiego. W filmie przedstawiony został jedynie epizod z życia młodego Goethego, jednak należy pamiętać, iż chociaż w jego życiu miłość, flirty i romanse odgrywały niebagatelną rolę, to jednak aż do śmierci (w 1832 r.) był szanowanym mężem, dziadkiem, jak również przyjacielem wielu autorów, kompozytorów i naukowców, kolekcjonerem, malarzem, krytykiem sztuki i literatury, wydawcą czasopism i mecenasem młodych artystów i naukowców.

W ostatniej fazie pracy nad filmem warto skłonić uczniów do refleksji, czy przedstawiona w nim historia zawiera jakieś elementy aktualne, czyniące ją interesującą dla współczesnego widza. Bez wątpienia uda się tu wskazać na bliską także młodym ludziom problematykę przeżywania porażek i niepowodzeń (np. bohater już w pierwszej scenie nie zdaje egzaminu: wprawdzie jest kompletnie nieprzygotowany, ale egzaminujący także nie wydają się specjalnie życzliwi i mili, a w dodatku zostaje potem wyśmiany przez kolegów), radzenia sobie z przykrościami, a przede wszystkim powszechnie znane uczucia związane z przeżyciami miłosnymi. Zakochany Goethe wydaje się bliski współczesnemu widzowi, kiedy miota się między tęsknotą, bezradnością i wahaniem, czy i jak zrobić pierwszy krok, chwilowe szczęście i euforia przeplata się ze zwątpieniem i rozpaczą, poczucie triumfu z klęską itd. Przy okazji można pokusić się o przywołanie innych historii miłosnych, znanych z literatury i filmu, szukając odpowiedzi na pytanie o źródło ich popularności i ponadczasowości.