Kompetencje gramatyczne studentów filologii germańskiej w świetle podstawy programowej w zakresie języków obcych oraz programów studiów. Próba diagnozy i prognozy

Numer JOwS: 
str. 65
Fot. Karin Viva (CC BY-NC 2.0)

Wprowadzanie kolejnych podstaw programowych w zakresie języków obcych wiąże się ze zmianami w kształcie edukacji językowej. Zmiany te nie wpływają, jak dotąd, na podwyższenie poziomu znajomości języków obcych wśród kandydatów na studia filologiczne. Czy wprowadzenie nowej podstawy programowej poprawi tę sytuację?

Pobierz artykuł w pliku PDF

Mimo założeń dotyczących kształcenia językowego w podstawie programowej z 2014 r. oraz prób stworzenia spójnego systemu, w ramach którego uczący się mieli osiągać odpowiedni poziom znajomości języka obcego, zgodny z zapisami Europejskiego systemu opisu kształcenia językowego (ESOKJ), wszelkie diagnozy rzeczywistego poziomu kompetencji językowej na poszczególnych etapach edukacyjnych świadczą o niskiej skuteczności tych założeń. Taka diagnoza jest przeprowadzana również wśród kandydatów na studia filologiczne, a potem studentów. Szczególnie ważne wydają się tu kompetencje gramatyczne, które na studiach filologicznych podlegają nieustannej weryfikacji.

W niniejszym opracowaniu podjęto próbę zdiagnozowania poziomu kompetencji gramatycznych w zakresie języka niemieckiego wśród studentów germanistyki. Poziom akademicki jest ostatnim etapem kształcenia, powinien być spójny i łączyć się logicznie z wcześniejszymi fazami systemu edukacji, na co wskazują następujące zapisy podstawy programowej z 2014 r.: Za podstawowy cel kształcenia językowego przyjęto zdobycie przez uczniów umiejętności skutecznego porozumiewania się w języku obcym, w mowie i w piśmie. Zrealizowanie tego celu wymaga całościowego spojrzenia na kształcenie językowe na wszystkich etapach edukacji oraz przyjęcia wspierających ucznia rozwiązań organizacyjnych (MEN 2009:14).

Tak sformułowane zapisy pozwalały oczekiwać, że studenci podejmujący studia na kierunkach filologicznych dysponują odpowiednią kompetencją językową i będą w stanie podołać obowiązkom naukowym, które wynikają ze studiowanego kierunku. Przedstawiona w niniejszej pracy analiza poziomu rzeczywistych kompetencji gramatycznych studentów germanistyki została przeprowadzona w oparciu o wyniki testów diagnostycznych i zaliczeniowych z przedmiotu gramatyka praktyczna, który jest realizowany na I roku studiów licencjackich w Instytucie Filologii Germańskiej Uniwersytetu Wrocławskiego.

Kilka słów na temat kształcenia językowego w polskim systemie oświaty

W podstawie programowej z 2014 r. w zakresie kształcenia językowego przyjęto, co następuje:

Założenia dotyczące kształcenia językowego na poziomie przedakademickim przewidują początek nauki pierwszego języka obcego w szkole podstawowej, który ma zapewnioną kontynuację w gimnazjum (wariant III.1), a potem w szkole ponadgimnazjalnej (wariant IV.1). Wariant IV.1 występuje w dwóch wersjach: podstawowej i rozszerzonej. Uczeń, który kontynuuje naukę języka obcego przez 12 lat, czyli od początku szkoły podstawowej, powinien przygotować się do zdania matury na poziomie rozszerzonym[1]. W szkole ponadgimnazjalnej język obcy może być też kontynuowany w klasach dwujęzycznych – wtedy uczniowie realizują wariant IV.2. Na tym etapie edukacyjnym istnieje też możliwość rozpoczynania nauki nowego języka obcego od początku. Na taką sytuację przewidziano wariant IV.0 (MEN:64).

Ta koncepcja kształcenia językowego przewidywała, że na każdym etapie edukacyjnym uczniowie mają do dyspozycji ponad 400 godzin, przy czym w szkole podstawowej liczba ta przypada na jeden język, podczas gdy w gimnazjum oraz szkołach ponadgimnazjalnych jest dowolnie dzielona na dwa języki.

Kompetencja językowa uczniów była sprawdzana podczas najważniejszych egzaminów kończących dany etap edukacji: na sprawdzianie szóstoklasisty[2], egzaminie gimnazjalnym oraz egzaminie dojrzałości. W poniższej tabeli zostały zestawione poziomy ESOKJ z obowiązującymi egzaminami z języków obcych na poszczególnych etapach edukacyjnych, zgodnych z założeniami obowiązującej do niedawna podstawy programowej:

885

14 lutego 2017 r. Minister Edukacji Narodowej wydał rozporządzenie wprowadzające nową podstawę programową[3]. Z zapisów tego dokumentu wynika, że na naukę pierwszego języka obcego, którym jest zazwyczaj język angielski, uczący się będą mieli ok. 630 h w szkole podstawowej (8 lat nauki), co ma odpowiadać poziomowi A2+ według ESOKJ. Należy przy tym jednak zwrócić uwagę na fakt, że liczba 630 h przy nauce w ciągu 8 lat pozwala na osiągnięcie o wiele wyższego poziomu kompetencji językowej. Według danych szacunkowych opracowanych w oparciu o ESOKJ, taka liczba godzin powinna prowadzić do poziomu co najmniej B2. Natomiast na naukę drugiego języka obcego, którym często jest język niemiecki, przewidziano 120 h w ciągu dwóch lat nauki w szkole podstawowej, co ma prowadzić do poziomu A1. Na trzecim etapie edukacyjnym – w szkołach ponadpodstawowych – przewidziano w ramach kontynuacji nauki pierwszego języka obcego 360 h i uzyskanie poziomu B1+. W sumie uczący się pierwszego języka obcego otrzymuje w ciągu 12 lat nauki 990 h, co powinno go doprowadzić raczej do poziomu C1, a nie wskazanego B1. W zakresie drugiego języka obcego dla uczących się w szkole ponadpodstawowej przewidziano 240 h i to zarówno w przypadku kontynuacji nauki języka obcego na podbudowie szkoły podstawowej (przewidywany obecnie poziom A2+), jak i w przypadku nauki drugiego języka obcego od podstaw (przewidywany obecnie poziom B1+). W sumie dla uczących się drugiego języka obcego przewidziano w najnowszej podstawie programowej 360 h.

Kompetencje gramatyczne studentów filologii germańskiej – próba diagnozy

Zmiany dotyczące egzaminu dojrzałości z języków obcych nie pozostały bez wpływu na poziom kompetencji językowej kandydatów na studia. W roku akademickim 2013/2014 w Instytucie Filologii Germańskiej Uniwersytetu Wrocławskiego po raz pierwszy zostali zrekrutowani również kandydaci, którzy zdawali maturę z języka niemieckiego na poziomie podstawowym. Przyjęte zostały osoby, które uzyskały najwyższe wyniki na egzaminie maturalnym na tym poziomie. Zgodnie z zapisami poprzedniej podstawy programowej, powinni oni dysponować kompetencją językową na poziomie B1. Jak pokazała jednak praktyka, a przede wszystkim systematyczna diagnoza poziomu znajomości języka niemieckiego, te założenia nie pokrywały się z rzeczywistością. Wyniki osiągane przez studentów zrekrutowanych w roku akademickim 2013/2014, liczba egzaminów poprawkowych czy przedmiotów powtarzanych świadczą o tym, że kandydaci nie mają zakładanej na etapie rekrutacji kompetencji językowej na poziomie B1, co zostało przedstawione w Tabeli 3.

Zmiany zasad rekrutacji spowodowały zmiany w programie kształcenia, zwłaszcza w zakresie praktycznej nauki języka niemieckiego (PNJN). Wprowadzono nowe przedmioty dla I roku studiów pierwszego stopnia oraz zwiększono liczbę godzin gramatyki praktycznej.

W roku akademickim 2014/2015 w Instytucie Filologii Germańskiej UWr została podjęta decyzja o utworzeniu tzw. germanistyki od zera. W tym celu zrezygnowano na poziomie rekrutacji z wymogu poświadczonej egzaminem maturalnym znajomości języka niemieckiego. Zmianie uległ również program studiów, w którym wyróżniono dwie ścieżki kształcenia: A – dla studentów z zaawansowaną znajomością języka niemieckiego i B – dla studentów z podstawową znajomością języka. Niezależnie od ścieżki, studiowanie filologii germańskiej powinno prowadzić po ukończeniu studiów licencjackich do poziomu C1.

Narzędzia do badania kompetencji gramatycznych studentów I roku filologii germańskiej w Uniwersytecie Wrocławskim

Analiza wyników egzaminu dojrzałości oraz uruchomienie w Instytucie Filologii Germańskiej UWr tzw. germanistyki od zera spowodowały konieczność wprowadzenia narzędzi diagnostycznych, przy pomocy których jest badany rzeczywisty poziom kompetencji językowej studentów I roku. Na podstawie analizy wyników rekrutacji uzyskano przyporządkowanie, które prezentuje Tabela 2.

886

Przedmiotem analizy w niniejszym opracowaniu są kompetencje gramatyczne, element składowy kompetencji lingwistycznej – jednej z podstawowych komunikacyjnych kompetencji językowych według ESOKJ. Przez pojęcie kompetencji gramatycznych rozumiana jest znajomość i umiejętność stosowania źródeł gramatycznych danego języka czyli rozumienie i wypowiadanie się przy użyciu prawidłowo skonstruowanych wyrażeń i zdań w oparciu o zasady gramatyczne (Raczyńska 2007:170).

W celu diagnozowania tych kompetencji dla studentów I roku filologii germańskiej UWr wprowadzono następujące narzędzia diagnostyczne:

  • diagnostyczny test poziomujący,
  • obowiązkowe testy zaliczeniowe z gramatyki praktycznej.

Diagnostyczny test poziomujący

Test jest przeprowadzany w pierwszym tygodniu zajęć i obowiązuje wszystkich studentów. Obejmuje on 100 zadań typu multiple choice (Koukidis 2003), a jego wyniki obrazują poziom kompetencji językowej studenta w odniesieniu do ESOKJ. Przeprowadzane od roku akademickiego 2014/2015 testy diagnostyczne wśród studentów przyjętych na I rok studiów dały wyniki, które obrazuje Tabela 3.

887

Liczba studentów, którzy osiągnęli wynik niższy niż 50 proc. w latach 2014-2016, przedstawiona jest w Tabeli 4.

888

Na podstawie tych danych wdrożono w Instytucie Filologii Germańskiej Uniwersytetu Wrocławskiego działania wspomagające doskonalenie znajomości języka niemieckiego. W roku akademickim 2013/2014 uruchomiono tzw. tutoriat doktorancki. W jego ramach doktoranci Instytutu Filologii Germańskiej prowadzą dodatkowe zajęcia, podczas których studenci mają możliwość uzupełnienia braków w zakresie kompetencji gramatycznych. Oprócz języka niemieckiego językiem wykładowym jest także polski. Zmieniono profil zajęć fakultatywnych oferowanych studentom na I i II roku na zajęcia o charakterze praktycznym. Wprowadzono konieczność monitorowania postępów w zakresie kompetencji językowej i jej kształtowania na innych zajęciach oraz zrezygnowano z egzaminu z PNJN po I i II roku studiów na rzecz testów zaliczeniowych na prawach egzaminu, wspólnych dla wszystkich grup studenckich w ramach danej ścieżki.

Testy zaliczeniowe z gramatyki praktycznej

Testy z gramatyki praktycznej stanowią obligatoryjny element zaliczenia modułu Zintegrowane sprawności językowe I (semestr zimowy) oraz IV (semestr letni). Testy są przeprowadzane w przedostatnim tygodniu zajęć po zrealizowaniu przewidzianej na dany poziom partii materiału gramatycznego. Studenci mają prawo tylko do jednej poprawki. Za próg zaliczeniowy został przyjęty poziom 60 proc.

Zagadnienia gramatyczne w teście są zgodne z programem nauczania gramatyki praktycznej na I roku studiów licencjackich i dotyczą aspektów przedstawionych w Tabeli 5.

889

Wszystkie zagadnienia są omawiane na zajęciach, które mają przede wszystkim charakter praktyczny: studenci wykonują ćwiczenia, wykorzystując wiedzę teoretyczną.

Jak pokazują jednak dane w Tabeli 6., nie wszyscy studenci są w stanie osiągnąć wymagany próg zaliczeniowy ustalony na poziomie 60 proc.

891

Sytuacja taka wynika przede wszystkim z faktu, że kandydaci w momencie przyjęcia na studia germanistyczne nie dysponują wystarczającą kompetencją językową i wiedzą gramatyczną. Jak widać, w ciągu 90 h gramatyki praktycznej na I roku studiów trudno jest wyrównać braki w wiedzy i umiejętnościach z wcześniejszych etapów kształcenia. Bieżąca kontrola i ewaluacja postępów studentów pokazuje, że poziom kompetencji studentów nadal jest bardzo niski. Poza tym, studenci zgłaszają trudności w opanowaniu materiału przewidzianego na danym poziomie biegłości językowej. Skutkuje to spowolnieniem tempa pracy, obniżeniem wymagań oraz praktyczną niemożnością osiągnięcia wskazanego w sylabusie poziomu biegłości językowej.

Prognozy na przyszłość

W świetle przedstawionych danych liczbowych trudno nie stwierdzić, że istniejący stan jest mocno niepokojący. Wiedza i umiejętności w zakresie kompetencji gramatycznych wynoszone przez kandydatów z wcześniejszych etapów edukacyjnych są niewystarczające. Jak pokazują przytoczone powyżej dane, uzupełnienie zaległości i braków z wcześniejszych etapów kształcenia wydaje się często bardzo trudne, jeśli nie niemożliwe. Narzędzia systemowe badające kompetencję językową, np. egzamin dojrzałości, nie sprawdzają się, ponieważ rzeczywisty poziom kandydatów na filologię germańską odbiega w znacznym stopniu od oczekiwań. Dlatego konieczne jest wprowadzanie narzędzi naprawczych, monitorowanie postępów studentów w zakresie kompetencji językowej oraz zmiany w programach kształcenia.

Z kolei zmniejszająca się liczba kandydatów skutkuje tworzeniem studiów filologicznych dla kandydatów bez znajomości języka kierunkowego. Jest to szansa na podjęcie takich studiów przez osoby nieznające języka niemieckiego, w tym również te, które wybierają filologię germańską jako drugi kierunek studiów. Bogata oferta zajęć z praktycznej nauki języka, duża liczba godzin przeznaczona na kształcenie i doskonalenie kompetencji językowej na kierunkach filologicznych wydają się znakiem naszych czasów i rodzą nadzieję na skuteczność kształcenia językowego. Czy są to jednak zmiany wystarczające? Czy spowodują rzeczywiste zmiany w poziomie kompetencji językowej studentów? Nowa podstawa programowa w zakresie języków obcych przynosi kolejne zmiany w systemie kształcenia językowego. Miejmy nadzieję, że znajdą one odzwierciedlenie w poziomie kompetencji językowej kandydatów na studia filologiczne.

Bibliografia

  • Koukidis, S. (2003) Das große deutsche Übungsbuch. Athens: Praxis Verlag.
  • MEN (2009) Podstawa programowa z komentarzem. Tom 3. Języki obce w szkole podstawowej, gimnazjum i liceum [online] [dostęp 15.02.2017].
  • MEN (2016) Projekt podstawy programowej wychowania przedszkolnego i kształcenia ogólnego [online] [dostęp 15.02.2017].
  • Raczyńska, M. (2007) Kompetencje lingwistyczne, socjolingwistyczne, pragmatyczne i funkcjonalne w uczeniu się i nauczaniu języka według standardów Europejskiego systemu opisu kształcenia językowego. W: Materiały z IV Międzynarodowej Konferencji Edukacyjnej „Przez języki obce do sukcesu”. Ustroń, 169-175.


1 Matura na poziomie rozszerzonym odpowiada poziomowi B1+ wg ESOKJ.

2 W 2016 r. został przeprowadzony ostatni raz.

3 W bieżącym numerze publikujemy obszerne fragmenty podstawy programowej wraz z komentarzem (przyp. red.).

4 Część kandydatów zdawała egzamin maturalny z języka niemieckiego na poziomie podstawowym i rozszerzonym.

5 Warto pamiętać, że nie wszyscy zrekrutowani studenci podejmują naukę.