Kształtowanie autonomii i umiejętności samooceny uczniów na lekcjach języka obcego Wykorzystanie mapy marzeń

Numer JOwS: 
str. 25

Posługiwanie się narzędziami trenerskimi i coachingowymi na lekcjach języka obcego budzi zrozumiałe wątpliwości. Mają one swoje źródło w pytaniach o przydatność tych narzędzi do realizacji postawionych celów językowych, wynikają też z podejścia praktycznego, gdyż nie zawsze jest odpowiednio dużo czasu na tego typu działania. Przedstawione zastosowania mapy marzeń / mapy celów to propozycja włączenia do kursu językowego zadań kształtujących autonomię i umiejętność samooceny uczniów, a co za tym idzie, pozytywnie oddziałujących na proces uczenia się. Propozycja ta może być szczególnie wartościowa dla nauczycieli pracujących z tymi dorosłymi, którzy od dawna funkcjonują poza formalnym systemem edukacji.

Mapa myśli jako narzędzie porządkowania wiedzy i zarządzania nią jest w edukacji znana i często wykorzystywana. Opiera się na koncepcji Tony’ego Buzana. Jest to według pomysłodawcy: „wszechstronne narzędzie do wizualnego wyrażania myśli […] Technikę tę można zastosować do wszelkich form procesów myślowych, a zwłaszcza do wspomagania zapamiętywania, tworzenia, nauki […] Mapy myśli bywają określane jako «wielofunkcyjne narzędzie do obsługi mózgu»” (Buzan 2016: 3). W tym najszerszym ujęciu mapa marzeń / mapa celów jest jedną z form mapy myśli. Czerpie ona, podobnie jak mapa myśli, z ćwiczeń kreatywnych, pozornie może przybrać podobną formę, ale ma na celu introspekcję, skupienie na sobie i własnych celach oraz marzeniach. Dotyczy więc nie tylko myśli, lecz także emocji. Mapa myśli ma budowę centryczną, podczas gdy mapa marzeń nie musi uwzględniać tego schematu. Mapa myśli pomaga zarządzać informacjami i wiedzą, mapa marzeń – pragnieniami oraz celami. Nie oznacza to jednak, że jest to tylko narzędzie twórczej ekspresji emocji, gdyż może być wykorzystane także do oceny własnych osiągnięć, wyznaczania celów oraz budowania motywacji do dalszej nauki.

Mapa marzeń słusznie więc wielu osobom kojarzy się przede wszystkim z zajęciami, zarówno indywidualnymi, jak i grupowymi, prowadzonymi przez trenerów lub coachów, mającymi na celu ustalenie oraz uporządkowanie hierarchii marzeń i celów. Polega na tworzeniu obrazów, kolaży z wycinków z gazet, czasem form przestrzennych, z ograniczeniem tekstu pisanego do minimum. Symboliczne przedstawienie oznacza, że takie mapy bez odpowiedniego wyjaśnienia przez twórców nie są czytelne dla innych osób. Na zajęciach z języka obcego narzędzie to, odpowiednio zmodyfikowane, może okazać się przydatne do ewaluacji własnych osiągnięć (przeprowadzanej z dystansu) oraz ustalania celów edukacyjnych. Graficzne przedstawianie celów (mapa celów) musi wiązać się z określeniem czasu ich osiągania (np. pół roku, rok szkolny). Później, po upływie założonego czasu, należy takie zadanie powtórzyć, używając pierwszej mapy jako punktu wyjścia, co pomaga w przyznawaniu pierwszeństwa celom w czasie (Sęp 2013: 14). Tony Buzan również dostrzega użyteczność metody mapy myśli do wyznaczania celów, co zbliża ją do trenerskiej mapy marzeń, i podaje, jak owe cele powinny być umieszczane na mapie: „Po wypisaniu wszystkich swoich celów przydziel każdemu w obrębie kategorii priorytet. Cele mogą być fundamentalne, ważne, pożądane albo po prostu przyjemne. Dodatkowo wybierz z całej mapy najważniejsze cele, które najlepiej oddają to, co chcesz osiągnąć. Dorysuj do nich symbole, liczby lub obrazki (na przykład chmury), żeby dodatkowo podkreślić ich znaczenie. […] Dopilnuj, by końcowe cele były tymi, które naprawdę chcesz osiągnąć, a nie tymi, które inni ludzie chcą Ci wyznaczyć” (Buzan 2013: 241).

Mapa marzeń / mapa celów – założenia teoretyczne

W pracy na lekcjach języka obcego mapa marzeń może mieć strukturę trójdzielną i zaczynać się od punktu „Gdzie byłem/am” (na przykład na początku semestru czy roku), przechodzić przez punkt „Gdzie jestem teraz” i kończyć się „Gdzie chciałbym/abym być”. Podczas pierwszej pracy z mapą marzeń / mapą celów pomocne są jej dalsza strukturalizacja i pokazanie obszarów, nad którymi uczący powinni się zastanowić. Mogą to być: moje miejsce w grupie, moje słownictwo, moja pewność siebie podczas rozmowy w języku obcym, moja gramatyka, mój sposób nauki języka itp. Na początku razi dodawanie zaimka osobowego „mój”, szczególnie w kontekście gramatyki, ale celem jego użycia jest podkreślenie i przypomnienie, że mapa jest formą oceny własnej i subiektywnej, próbą refleksji nad „sobą” w języku obcym. W pracy nad częścią poświęconą planom pomóc może przypomnienie, że cele powinny być konkretne, jak najbardziej szczegółowe, mierzalne, możliwe do osiągnięcia w czasie, a przede wszystkim własne. Zadanie takie może być zarówno elementem pracy na lekcji (z wcześniejszym przygotowaniem i bez niego), jak i formą pracy domowej. Jeśli mapa będzie realizowana na lekcji, ale poprzedzona przygotowaniem własnym, to uczeń może przyjść z wybranymi i wyszukanymi ilustracjami najlepiej oddającymi jego myśli, przekonania, uczucia. Praca na lekcji bez przygotowania może być zaskoczeniem dla uczniów nieprzyzwyczajonych do zadań „niejęzykowych” i może wzbudzić opór, co wpłynie na jakość realizacji zadania.

Mapa może być również punktem wyjścia do rozmowy o poszukiwaniu „miejsca” na uczenie się języka obcego pośród codziennych zajęć, co jest szczególnie ważne dla uczniów dorosłych, którzy często narzekają na brak czasu i możliwości pogodzenia obowiązków z nauką. Zastanowienie się nad tym, gdzie na skali priorytetów znajduje się nauka języka i jakie jej elementy są najważniejsze, może stać się składową budowania motywacji do kontynuowania nauki. Uszczegółowianie celów ma dodatkowe zalety, o których nie można zapominać, gdyż proces uczenia się języka jest długi, gratyfikacja odroczona w czasie, a sukces zdefiniowany ogólnie jako „nauczę się szybko języka” niemożliwy do zrealizowania. „[…] konkretyzacja z kolei powoduje, że marzenie staje się dla nas realne – zaczynamy wierzyć, że możemy je rzeczywiście spełnić, że jest dla nas dostępne” (Wilczyńska 2013: 94). Zadania związane z mapą marzeń / mapą celów podnoszą poczucie sprawczości związane z planowaniem własnych działań. Przekłada się ono na sukces edukacyjny, co zauważa Anna Studenska na podstawie badań nad autonomią: „Jednym z najważniejszych czynników dla podejmowania działań związanych z kierowaniem własnym postępowaniem, zwłaszcza uczeniem się, jest poczucie skuteczności własnej. Badania wykazały, że poczucie skuteczności własnej wpływa na wybór celów o określonej trudności, dobór i wykorzystanie strategii uczenia się, a także na wytrwałość w działaniu” (Studenska 2016: 99).

Podczas zajęć i przygotowywania mapy, o czym już wspomniano, warto zaznaczyć, że mapa nie jest oceniana, nie ma więc potrzeby ani idealizować, ani umniejszać przekonań na własny temat podczas prezentacji. W swojej praktyce spotka-łam się z takimi sytuacjami, gdy niektórzy uczniowie, mając za zadanie refleksję na temat własnej nauki w ciągu semestru, uznali, że jest to okazja do komplementowania nauczyciela i jego roli. Błędne zrozumienie zadania wynikało z braku nie tyle odpowiedniej instrukcji, ile przede wszystkim ćwiczeń przygotowawczych – mapa marzeń / mapa celów była pierwszym tego typu narzędziem wykorzystanym podczas zajęć. Można przypuszczać, że uczniowie (studenci studiów licencjackich i magisterskich w Polsce pochodzący z Rosji, Ukrainy oraz Białorusi) po raz pierwszy spotkali się z prośbą o przedstawienie subiektywnej oceny pracy własnej w formie kreatywnej, więc odwołali się do znanych sobie schematów relacji nauczy-ciel-uczeń opartych na modelu mniej demokratycznym. Mapy marzeń / mapy celów, które wykonywali uczniowie podczas prowadzonych przeze mnie zajęć, składały się przede wszystkim z wyklejanek z kolorowych gazet czy katalogów oraz z rysunków, ze schematów, strzałek, z symboli narysowanych samodzielnie. Strzałki zwykle wskazywały kierunek opowieści i porządkowały wypowiedź ustną. Zdarzały się gry z reklamami, np. szampon do włosów dla dzieci niewywołujący łez stawał się symbolem stanu relacji ucznia z polską gramatyką i oczekiwania na czas, kiedy w końcu jej nauka będzie odbywać się „bez łez”. Wybierane ilustracje pozwalały na pokazanie kontrastu pomiędzy wyobrażeniami o nauce języka polskiego a jej rzeczywistym przebiegiem, opisanie, po co i dlaczego uczeń podejmuje ten wysiłek. Obrazki pomagały zilustrować kroki, jakie uczący się chce podjąć, dochodząc do celu, oraz sposoby nauki, a nawet miejsca nauki, do czego dobrze nadawały się katalogi meblarskie i sklepów sportowych, które wykorzystywano do przedstawienia metaforycznie podejmowanych wysił-ków. Niekiedy uczniowie tworzyli hasła, zdania motywujące lub opisujące sytuację, stan, aktywność, z wyciętych pojedyn-czych słów.

Kształtowanie autonomii i umiejętności samooceny

Mapa marzeń / mapa celów jako narzędzie rozwijające umiejętności pomocne w uczeniu się języka powinna być rozpatrywana w kontekście zagadnienia wpływu emocji na proces uczenia się. Nie jest to problem nowy, choć zainteresowanie badaczy koncentruje się przede wszystkim na emocjach zogniskowanych wokół motywacji i tego, jak podtrzymywać zainteresowanie nauką języka na przykład poprzez elementy kulturowe lub odpowiednio modelowane mechanizmy nagrody. Mniej miejsca poświęca się zagadnieniu samoświadomości, wiążącemu się z problematyką autonomii i będącemu integralnym składnikiem zdolności do ewaluacji własnych umiejętności oraz planowania celów edukacyjnych. Samoświadomość, rozumiana jako pogłębiona refleksja nad własnymi preferencjami i potrzebami w zakresie edukacji językowej oraz szczegółowymi celami opisanymi w czasie, pozostaje podstawą samokształcenia, bez którego nie można przecież myśleć o trwałym sukcesie w uczeniu się języka obcego. Pozostaje ona najważniejszym elementem autonomii.

Autonomia jest pojęciem funkcjonującym w pedagogice od drugiej połowy XX w., jego obecną popularność należy zaś wiązać z ruchami edukacji demokratycznej oraz antypedagogiki, choć niektórzy badacze wskazują na jej korzenie w filozofii Kanta, szczególnie w przypadku samooceny jako formy posiadania wewnętrznego prawa do takiego działania (Aoki 2005: 153), oraz w nurtach filozofii spoza kręgu europejskiego (Ivanovska 2015: 352–356). Autonomia i związana z nią możliwość wyrażania własnych opinii na temat procesu nauczania oraz środowiska uczenia się pozostaje również w relacji z zagadnieniami politycznymi, takimi jak emancypacja oraz układ sił w instytucji edukacyjnej (Aoki 2005: 153–154). Najprostsza, a zarazem klasyczna, definicja autonomii mówi, że autonomia to po prostu „[...] umiejętność kontrolowania własnej nauki” (Holec 1981: 3). W przypadku nauczania języków obcych autonomia nie może przybrać formy „totalnej”, choć echa prób jej budowania można odnaleźć na przykład w założeniach Community Language Learning, metody zaliczanej do metod alternatywnych, w której kładzie się nacisk na emocje i ich rolę w procesie uczenia się języka oraz procesy intra- i interpersonalne zachodzące w grupie uczących się. Według Hanny Komorowskiej podczas zajęć językowych autonomia i jej elementy powinny być wprowadzane w trzech fazach:

  1. faza planowania, na którą składa się wybór celów nauczania, wybór tematów i sposobów ich realizacji;
  2. faza monitorowania, czyli przestrzeganie harmonogramu i wprowadzanie elementów ewaluacji skuteczności podejmowanych działań;
  3. faza oceniania, czyli odpowiedź na pytania, czy i w jakim stopniu osiągnięto wyznaczone cele (Komorowska 2011: 229).

Mapa marzeń / mapa celów mogłaby być realizowana podczas fazy pierwszej i/lub trzeciej, co zostało pokazane wyżej.

Agota Scharle i Anita Szabo rozumieją pojęcie autonomii jako odpowiedzialność za własną naukę, dlatego zwracają uwagę na motywację (przede wszystkim motywację wewnętrzną), strategie uczenia się, relacje w grupie oraz autoewaluację. Z tych właśnie elementów zbudowane są etapy wprowadzania autonomii, czyli:

  1. budowanie świadomości uczących się (awareness);
  2. zmiana zachowań, czyli wprowadzenie pojęć: motywacja, strategie uczenia się, nauka w grupie, automotywacja;
  3. transfer umiejętności i wiedzy oraz przejęcie prawdziwej kontroli nad własną nauką (Scharle 2012: 1).

W tym przypadku mapa marzeń / mapa celów miałaby zastosowanie przede wszystkim na pierwszym etapie kształtowania autonomii. Anna Studenska wskazuje rodzaje ćwiczeń pomocnych w kształtowaniu autonomii w środowisku szkolnym: „[…] przyznawanie uczniom okazji do wyrażania własnych opinii i samodzielnego rozwiązywania problemów, włączanie uczniów w decyzje dotyczące tematyki, sposobu oraz oceny pracy wykonywanej na lekcji, porozumiewanie się z uczniem, dostarczające mu informacji o kryteriach oceny, mocnych oraz słabych stronach jego pracy oraz wyrażające zrozumienie dla jego wysiłku i doświadczanych trudności, a także wzbudzanie motywacji uczniów poprzez podnoszenie ich poziomu aspiracji oraz wskazywanie na ważność i użyteczność proponowanych i podejmowanych działań” (Studenska 2016: 99). Znaczna część z nich przy wsparciu narzędzi trenerskich, w tym mapy marzeń / mapy celów, może być integralną częścią kursu językowego lub zajęć uzupełniających lekcje.

Zdolność oceny własnych umiejętności oraz wyznaczanie realistycznych celów powinny należeć do filarów nauczania języka obcego, gdyż zapobiegają one rozczarowaniom płynącym z postawienia celów nierealnych, a co za tym idzie, utracie motywacji do dalszej nauki. Uczący się języków nie są regularnie przyzwyczajani do refleksji nad własnym procesem uczenia się. Aktywne metody pracy, takie jak na przykład metoda projektów, poniekąd „wymuszają” elementy refleksji związane z planowaniem procesu uczenia się (Zioło-Pużuk 2014), jednak refleksja ta ograniczona jest do aspektów technicznych zajęć językowych. Co więcej, można zaryzykować twierdzenie, że indywidualizacja procesu nauczania toczy się niejako w sposób zewnętrzny wobec uczącego się, gdyż jego potrzeby edukacyjne, predyspozycje oraz możliwości oceniane są przez specjalistów bez jego udziału i później również poza uczącym się (lub z niewielkim jego udziałem) wprowadzane są zmiany w programie nauczania. Naoko Aoki, japońska językoznawczyni zajmująca się problematyką autonomii w nauczaniu, również w perspektywie pracy nauczyciela, stwierdza wprost, że większość ważnych decyzji związanych z nauką języka na jej początku nie jest podejmowana przez ucznia (Aoki 2005: 145). Można przypuszczać, że między innymi ta sytuacja prowadzi do formy „wyuczonej bierności” niektórych uczniów, przejawiającej się w przekonaniu, iż motywowanie oraz postępy zależą od wysiłków nauczyciela, a nie ucznia.

Magda Roda we wstępie do ćwiczeń wspierających samoświadomość – element autonomii – zwraca uwagę na to, że „[…] samoświadomość odgrywa ważną rolę w funkcjonowaniu społecznym […]”, następnie zaś dodaje, iż „[…] na lekcji języka obcego samoświadomość wiąże się także z rozwojem świadomości siebie jako ucznia języka obcego – swoich preferencji co do tego, jak i czego chcę się uczyć” (Roda 2011: 408–409). Propozycje ćwiczeń Rody rozwijających samoświadomość skupiają się przede wszystkim na pokazywaniu uczniom strategii metapoznawczych, mnemotechnik oraz sposobów poznania preferencji związanych z nauką języka obcego (Roda 2011: 409).

Mapa marzeń / mapa celów – realizacje praktyczne

W zadaniach proponowanych przez Rodę, na przykład pisaniu dziennika, odpowiadaniu na pytania pogłębione (związane z tematem) czy w tzw. lodołamaczach, na plan pierwszy wysuwają się jednak cele językowe, umiejętności związane z budowaniem samoświadomości są zaś wartością dodaną. Proponowane przeze mnie narzędzie trenerskie, czyli mapa marzeń / mapa celów, odwraca ten porządek: na miejscu pierwszym jest budowanie samoświadomości oraz autonomii uczącego się, co wpływa między innymi na motywację do uczenia się języka, poszukiwanie najskuteczniejszych metod pracy oraz ogólnie pozytywny stosunek do zajęć. Wprowadzenie odrębnego cyklu warsztatów nastawionych na kształtowanie umiejętności pozajęzykowych, ale wspierających naukę języka obcego, zdaje się rozwiązaniem optymalnym, ważnym przede wszystkim dla dorosłych, którzy edukację językową kojarzą z trybem szkolnym. Zajęcia takie przyniosłyby korzyść przede wszystkim tym dorosłym uczniom, którzy przyszli na kurs języka obcego po dłuższej przerwie edukacyjnej. Nawet podczas regularnych zajęć językowych korzystanie z mapy marzeń / mapy celów wymaga odpowiedniego zaplanowania czasu, gdyż zgodnie z zasadami obowiązującymi na warsztatach z wykorzystaniem narzędzi pracy trenera każdy powinien mieć zagwarantowany czas na wypowiedź. Zadania wymagają również odpowiedniego poczucia komfortu i bezpieczeństwa uczestników, więc nie powinny one występować jako „lodołamacze” w grupach nieznających się lub tych, do których właśnie dołączyły nowe osoby. U niektórych uczących się zadania takie mogą budzić sprzeciw („to strata czasu”), pojawia się opór związany z potrzebą mówienia o sobie lub wynikający z przyzwyczajenia do innych metod pracy. Dlatego ważne jest wytłumaczenie celu działania, zapewnienie o tym, że nie będzie ono oceniane, oraz, w razie konieczności, poprzedzenie odpowiednio dostosowanymi ćwiczeniami kreatywnymi, na przykład proponowanymi przez Edwarda de Bono (de Bono 2009) czy Krzysztofa J. Szmidta (Szmidt 2016a, 2016b).

Mapa marzeń i karty dialogowe

Wstępem do pracy z mapą marzeń może być również wykorzystanie kart dialogowych (zwanych też metaforycznymi), które pomogą uczniom odnaleźć się w nowej formule pracy na zajęciach językowych. Karty służą najczęściej jako punkt wyjścia do dyskusji o własnych myślach i uczuciach, mogą również być pomocne w wyrażaniu preferencji, opisywaniu sytuacji aktualnej i pożądanej, są początkiem działań kreatywnych, tworzenia dłuższych wypowiedzi słownych i pisemnych. Karty nie mają znaczeń, gdyż wyobrażenia przedstawione na nich są symboliczne: „Zadaniem kart jest prowokowanie do myślenia. Istotne wydaje się tu zestawienie dwóch elementów: z jednej strony wiedzy na dany temat, dotychczasowego doświadczenia, z drugiej strony zaś przypadkowego bodźca w postaci obrazka. Skojarzenia zrodzone ze zderzenia tych dwóch elementów pozwalają na odkrycie nowych, nieoczekiwanych i zaskakujących aspektów rzeczywistości” (Domań 2010: 9). Na lekcji języka obcego karty dialogowe mogą również pełnić funkcję diagnostyczną (np. ocena postępów, udziału w pracach grupy, roli w grupie) oraz stanowić początek wypowiedzi tematycznych (np. moje wakacje, moje wymarzone wakacje). W przypadku kart dialogowych jedyną zasadą pracy jest unikanie działań związanych z rywalizacją oraz szacunek do wypowiedzi innych, co wiąże się nie tylko z nieprzerywaniem, lecz także pilnowaniem długości i zawartości wypowiedzi własnej. Karty można wykorzystywać także do zadań typowo językowych związanych z konstruowaniem wypowiedzi ustnych lub jako inspirację do wypowiedzi pisemnych.

PRZYKŁADOWE KARTY DIALOGOWE









Rozstrzygnięcia wymaga kwestia języka, w którym będzie odbywać się praca z mapą marzeń / mapą celów. W grupach zaawansowanych może być to język obcy, pod warunkiem jednak, że uczniowie będą świadomi, iż umiejętności językowe oraz ich ćwiczenie nie są najważniejsze. Oznacza to również, że błędy nieprzeszkadzające w zrozumieniu intencji osoby opowiadającej o mapie marzeń nie będą poprawiane. W grupach mniej zaawansowanych ćwiczenie można przeprowadzić w rodzimym języku uczących się. Niestety, to ograniczenie powoduje, że w grupach wielojęzycznych posługujących się wspólnym językiem obcym na poziomie podstawowym przeprowadzenie takich ćwiczeń nie jest możliwe.



Podsumowanie

Mapa marzeń / mapa celów może również służyć jako element zajęć kształtujących umiejętności językowe, podobnie jak wspomniane karty dialogowe, a elementy kreatywności potrzebne do jej wykonania byłyby dodatkiem uatrakcyjniającym zajęcia. Jednak jeśli zdecydujemy się wykorzystać mapę marzeń / mapę celów oraz karty dialogowe do ćwiczeń mających przede wszystkim cele językowe, to ponowne wykorzystanie ich do zachęcania uczniów do pogłębionej refleksji nad procesem uczenia się może się nie udać. Uczestnikom zajęć może być niezwykle trudno zrozumieć tę zmianę i „wejść” w ćwiczenie, pamiętając o tym, że tym razem na pierwszym planie nie jest nauka języka, ale myślenie o procesie uczenia się.

Mapa marzeń / mapa celów jako wsparcie procesu uczenia się jest rozwiązaniem wymagającym przygotowania, czasu oraz cierpliwości i otwartości na nowe doświadczenia ze strony zarówno prowadzącego, jak i uczniów.



BIBLIOGRAFIA

  • Aoki, N. (2005), Affect and the role of teachers in the development of learner autonomy, [w:] J. Arnold (red.), Affect in Language Learning, Cambridge: Cambridge University Press.
  • Buzan, T., Griffiths, C. (2016), Mapy myśli dla biznesu, Warszawa: Helion.
  • de Bono, E. (2009), Umysł kreatywny, Warszawa: Wydawnictwo StudioEMKA.
  • Domań, R. (red.) (2010), Karty dialogowe do gier rozwijających wyobraźnię i kreatywność, Lublin: Wydawnictwo Klanza.
  • Holec, H. (1981), Autonomy and Foreign Language Learning, Oxford/Nowy Jork: Pergamon Press.
  • Ivanovska, B. (2015), Learner Autonomy in Foreign Language Education and in Cultural Context, „Procedia – Social and Behavioral Sciences”, t. 180, s. 352–356.
  • Komorowska, H. (2011), Cele kształcenia językowego – autonomia ucznia, [w:] H. Komorowska, Nauka języka obcego w perspektywie ucznia, Warszawa: Oficyna Wydawnicza Łośgraf.
  • Roda, M. (2011), Wspieranie wszechstronnego rozwoju ucznia na lekcjach języka obcego, [w:] H. Komorowska, Nauka języka obcego w perspektywie ucznia, Warszawa: Oficyna Wydawnicza Łośgraf.
  • Scharle, A., Szabo, A. (2012), Learner Autonomy. A Guide to Developing Learner Responsibility, Cambridge Handbook for Language Teachers, Cambridge: Cambridge University Press.
  • Sęp, K. (2013), Mapa marzeń, mapa celów, Warszawa: Oficynka.
  • Studenska, A. (2016), Cechy indywidualne i czynniki środowiskowe a autonomia uczenia się, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
  • Szmidt, K.J. (2016a), Sesje twórczej pomysłowości dla pedagogów, psychologów i trenerów grupowych, Gliwice: Sensus.
  • Szmidt, K.J. (2016b), Trening kreatywności. Podręcznik dla pedagogów, psychologów i trenerów grupowych, Gliwice: Sensus.
  • Wilczyńska, M., Nowak, M., Kućka, J., Sawicka, J., Sztajerwald K., (2013), Moc coachingu. Poznaj narzędzia rozwijające umiejętności i kompetencje osobiste, Warszawa: Wydawnictwo Helion.
  • Zioło-Pużuk, K. (2014), Autonomia ucznia gwarancją sukcesu w pracy metodą projektów. Jak budować i wspierać autonomię na lekcji języka polskiego jako obcego, [w:] K. Filipowicz-Tokarska (red.), Metoda projektów w nauczaniu języka polskiego jako obcego. Od teorii do praktyki, Słubice: Collegium Polonicum.