Naturalna komunikacja na lekcji języka obcego – stan rzeczywisty czy niedościgniony cel?

Numer JOwS: 
str. 82

Podejście komunikacyjne, promujące na lekcji języka obcego interakcyjne formy pracy bliższe komunikacji naturalnej, ma już ponad 40 lat. Staż tego podejścia w Polsce jest nieco krótszy, a za datę jego wprowadzenia zwykło się przyjmować połowę lat 80. ubiegłego wieku. Powstały wtedy pod kierunkiem prof. Hanny Komorowskiej pierwsze programy nauczania języków obcych uwzględniające listy funkcji komunikacyjnych i rekomendujące techniki interakcyjne. Wtedy także MEN dopuściło swobodę wyboru podręcznika (por. Komorowska 2004:139). Zatem w 2015 r. podejście komunikacyjne obchodzi w Polsce swoje 30. urodziny.

Wnioski

Analiza zebranego materiału badawczego pokazuje, że komunikacja pomiędzy nauczycielem a uczniem/uczniami w fazie prezentacji projektu była daleka od tej charakterystycznej dla dnia codziennego, mimo że poruszane tematy mogłyby sugerować inny, bardziej autentyczny jej przebieg. Przyczyn takiego stanu rzeczy, leżących po stronie uczniów, jest, moim zdaniem, kilka:

  • słabe przygotowanie uczniów do prezentacji ustnej;
  • niski poziom zaawansowania językowego uczniów;
  • słabo rozwinięta sprawność mówienia w języku niemieckim (chodzi o mówienie jako cel sam w sobie, a nie środek służący do osiągnięcia innego celu);
  • trudne pod względem słownictwa tematy projektów;
  • nadużywanie przez uczniów języka ojczystego;
  • postrzeganie nauczyciela jako osoby o wyższym statusie.

Ostatnia wymieniona przyczyna wydaje się najistotniejsza, ponieważ to właśnie asymetryczny rozkład sił i pozycji społecznych podczas lekcji (języka obcego) potęguje sztuczność interakcji lekcyjnej. Nauczyciel jest osobą o wysokim statusie, odgrywa wobec pozostałych partnerów komunikacyjnych, a więc uczniów, rolę lidera, organizatora, sędziego, od którego tak naprawdę wszystko zależy. Tej pozycji nie wyzbył się nauczyciel nawet podczas prezentacji projektów przez uczniów, kiedy to uczniowie mieli głos i – wydawać by się mogło – władzę nad komunikacją. Te niesymetryczne prawa uczestnictwa w komunikacji lekcyjnej wynikają jednak nie ze złej woli nauczyciela, lecz z ram typowych dla środowiska szkolnego, które nakładają na nauczyciela i na uczniów wypełnianie właśnie takich ról.

Mimo upływu 30 lat od początku przełomu komunikacyjnego w nauczaniu języków obcych w Polsce, dyskurs interakcyjny na lekcji języka obcego trudno uznać za naturalny czy nawet zbliżony do naturalnego. Ów naturalny dyskurs interakcyjny nie jest więc stanem faktycznym, cechą każdej lekcji języka obcego, lecz raczej niedoścignionym, choć dość iluzorycznym celem. Z jednej strony, postulowanie autentyczności komunikacji na lekcji jest stale żywe, z drugiej zaś – bez względu na usilne starania władz oświatowych i samych nauczycieli trudno zmienić pewne mało podatne na zmiany konwencjonalne wzorce zachowania typowe dla szkoły jako instytucji oraz klasy szkolnej jako określonej grupy kulturowej (Komorowska 1992).

Bibliografia

  • Börner, W. (2000) Interaktion in Lernaufgaben. W: K.-R. Bausch, H. Christ, F.-G. Königs i H.-J. Krumm (red.) Interaktion im Kontext des Lehrens und Lernens fremder Sprachen. Tübingen: Narr, 45-50.
  • Henrici, G. (2000) Wer (Fremd)sprachenerwerb sagt, muss auch Interaktion sagen. Anmerkungen zu einer zentralen Kategorie bei der Erforschung des Fremdsprachenerwerbs. W: K.-R. Bausch, H. Christ, F.-G. Königs i H.-J. Krumm (red.) Interaktion im Kontext des Lehrens und Lernens fremder Sprachen. Tübingen: Narr, 104-110.
  • House, J. (2000) Interaktion und Fremdsprachenunterricht. W: K.-R. Bausch, H. Christ, F.-G. Königs i H.-J. Krumm (red.), Interaktion im Kontext des Lehrens und Lernens fremder Sprachen. Tübingen: Narr, 111-118.
  • Kielar, B.Z. (1989) Sposoby interpretacji zjawisk kulturowych przy nauczaniu języka obcego oraz tłumaczenia. W: F. Grucza (red.) Bilingwizm, bikulturyzm, implikacje glottodydaktyczne. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 51-63.
  • Kleppin, K. i Königs, F.-G. (1989) Der Umgang mit Fehlern im Fremdsprachenunterricht. Prolegomena zu einer umfassenden Theorie der Fehlerbehandlung. W: F.-G. Königs i A. Schulc (red.) Linguistisch und psycholinguistisch orientierte Forschungen zum Fremdsprachenunterricht. Dokumentation eines deutsch-polnischen Kolloquiums. Brockmeyer: Bochum, 87-105.
  • Kleppin, K. (1997) Fehler und Fehlerkorrektur. Berlin, München, Wien, Zürich, New York: Langenscheidt.
  • Komorowska, H. (1992) Komunikacja w klasie językowej (kultura, strategie, interakcje). W: F. Grucza (red.) Język, kultura – kompetencja kulturowa. Materiały z XIII sympozjum zorganizowanego przez Instytut Lingwistyki Stosowanej UW Zaborów, 5-8 listopada 1987 r. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 121-132.
  • Komorowska, H. (2004) Podejście komunikacyjne w nauce języka obcego – blaski i cienie. W: P.-P. Chruszczewski (red.) Aspekty współczesnych dyskursów. Kraków: Krakowskie Towarzystwo „Tertium”. „Język a komunikacja” 5, t. 1, 137-148.
  • Komorowska, H. (2005) Metodyka nauczania języków obcych. Warszawa: Fraszka Edukacyjna.
  • Kucharczyk, R. (2011) (Nie)zwykła kompetencja ucznia wykształcona w (nie)zwykłych działaniach nauczyciela… O interakcji ustnej na lekcji języka obcego. W: J. Knieja i S. Piotrowski (red.) Nauczanie języka obcego a specyficzne potrzeby uczących. Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL / Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II, 229-246.
  • Majer, J. (2003) Interactive Discourse in the Foreign Language Classroom. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
  • Majer, J. (2009) Analiza dyskursu na lekcji języka obcego. W: M. Pawlak (red.) Metody badań w językoznawstwie stosowanym. W: „Neofilolog”, nr 32, 99-114.
  • Mihułka, K. (2012) Rozwój kompetencji interkulturowej w warunkach szkolnych – mity a polska rzeczywistość. Na przykładzie języka niemieckiego jako L3. Rzeszów: Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego.
  • Niżegorodcew, A. (1991) Dyskurs interakcyjny a kompetencja komunikacyjna w języku obcym. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
  • Niżegorodcew, A. (2012) Autentyczna komunikacja w dyskursie edukacyjnym: rola języka nauczanego i ojczystego. W: M. Pawlak (red.) Dyskurs edukacyjny w klasie językowej. W: „Neofilolog”, nr 38, t. 2, 151-163.
  • Pawlak, M. (2004) Describing and Researching Interactive Processes in the Foreign Language Classroom. Konin: Wydawnictwo Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej.
  • Pawlak, M. (2009) Rola nauczyciela w kształtowaniu procesów interakcyjnych podczas lekcji języka obcego. W: M. Pawlak, A. Mystkowska-Wiertelak i A. Pietrzykowska (red.) Nauczyciel języków obcych dziś i jutro. Poznań/Kalisz: Wydział Pedagogiczno-Artystyczny UAM w Kaliszu/UAM w Poznaniu, 311-337.
  • Pawlak, M. (red.) (2012a) Dyskurs edukacyjny w klasie językowej  W: „Neofilolog” nr 38, t. 1.
  • Pawlak, M. (red.) (2012b) Dyskurs edukacyjny w klasie językowej. W: „Neofilolog” nr 38, t. 2.
  • Pawlak, M. (red.) (2013) Rola dyskursu edukacyjnego w uczeniu się i nauczaniu języka obcego. Kalisz/Poznań: Wydział Pedagogiczno-Artystyczny UAM w Kaliszu/UAM w Poznaniu.
  • Piotrowski, S. (2006) Gestion des tâches et mode d’accès à la langue. Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL.
  • Raabe, H. (1991) Lernende als Linguisten? Zum prozeduralen Wissen Lernender. W: Fremdsprachen Lehren und Lernen, r. 20, 161-173.
  • Steinig, H.-W. i Huneke, W. (2011) Sprachdidaktik Deutsch. Eine Einführung. Berlin: Erich Schmidt Verlag.
  • Storch, G. (1999) Deutsch als Fremdsprache. Eine Didaktik. Theoretische Grundlagen und praktische Unterrichtsgestaltung. München: Wilhelm Fink Verlag.
  • Vogel, K. (2000) Interaktion und Kognition in der Lernersprache. W: K.-R. Bausch, H. Christ, F.-G. Königs i H.-J. Krumm (red.) Interaktion im Kontext des Lehrens und Lernens fremder Sprachen. Tübingen: Narr, 249-257.
  • Watzlawick, P., Beavin, J.-H. i Jackson, D.-D. (2000) Menschliche Kommunikation. Formen, Störungen, Paradoxien. Bern, Stuttgart, Toronto: Hans Huber.
  • Wysocka, M. (2003) Profesjonalizm w nauczaniu języków obcych. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
  • Zawadzka, E. (1989) Fehler und Fehlerkorrektur – Bemerkungen eines nichtmuttersprachlichen Fremdsprachenlehrers. W: „Die Neueren Sprachen“, t. 88, z. 3, 235-246.

[1] Zaprezentowano w sumie 25 projektów, z czego 13 po pierwszym i 12 po drugim roku nauki. W związku z tym, że interakcje lekcyjne podczas prezentacji w trakcie I i II pomiaru w zasadzie nie różniły się od siebie, nie zachowano podczas analizy dyskursu podziału na wspomniane pomiary, lecz potraktowano wszystkie prezentacje jako jedną całość.

[2] Szczegółowy opis projektów etnograficznych pod kątem poruszanych w nich treści znajduje się w: Mihułka (2012).

[3] Storch (1999:297) zauważył, że prawo nieograniczonego czasu wypowiadania się jest nagminnie wykorzystywane przez nauczycieli podczas lekcji języka obcego. Nauczyciel mówi bowiem na lekcji 30-40 razy więcej niż każdy uczeń z osobna. Do podobnych wniosków dochodzą także Steinig i Huneke (2011:72).

[4] Problemowi nadużywania języka polskiego podczas lekcji języka obcego, zarówno przez uczniów, jak i przez nauczycieli, poświęcono wiele uwagi w literaturze przedmiotu (Komorowska 1992, 2005; Niżegorodcew 1991, 2012; Majer 2009; Pawlak 2009).

[5] Uczniowie reagowali w języku polskim i zawsze okazywało się, że popełnianie przez nich błędów treściowych wynika z ich bezrefleksyjnego postępowania polegającego na powoływaniu się na swoje przypuszczenia lub informacje „gdzieś” zasłyszane, które w fazie opracowywania projektów nie zostały skonfrontowane z innymi źródłami.

[6] Wyniki badania przeprowadzonego przez Kucharczyka (2011:240) wśród polskich nauczycieli języków obcych pokazują, że aż 95,6 proc. z nich przywiązuje uwagę do zapewnienia płynności interakcji ustnej na swoich lekcjach.

[7] Podobne spostrzeżenia formułuje także Raabe (1991).