Objaśnianie pojęć – zadanie mediacyjne w języku prawniczym

Numer JOwS: 
str. 31
Il. Dorota Zajączkowska

Mediacja wewnątrz- i międzyjęzykowa – polegająca na pośredniczeniu w komunikacji między użytkownikami języka lub języków o różnym stopniu wiedzy specjalistycznej – to jedno z najważniejszych, a zarazem najtrudniejszych zadań komunikacyjnych. Na przykładzie języka prawniczego łatwo zauważyć, jak wielu trudności przysparza ono nawet wybitnym specjalistom.

Komunikacja specjalistyczna to nie tylko wymiana informacji między specjalistami. W różnym stopniu i z różną częstotliwością zachodzi ona także między specjalistami a laikami, a także między osobami po prostu interesującymi się daną dziedziną (Kubiak 2002: 7). Występowanie w roli mediatora, czyli pośrednika językowego w komunikacji specjalistycznej, jest zadaniem złożonym i wymagającym właściwego odczytania intencji nadawcy skomplikowanego stylistycznie i często przepełnionego terminami komunikatu, przetworzenia tego komunikatu i dostosowania go do potrzeb odbiorcy tekstu wyjściowego, często laika lub specjalisty innej dziedziny.

Mediacja w komunikacji specjalistycznej

Prawnicy specjalizujący się w konkretnych, wąskich dziedzinach prawa muszą opracowywać umowy między stronami niedysponującymi wiedzą specjalistyczną, a często także językową. Pośredniczenie w komunikacji w języku prawniczym wymaga zatem stosowania licznych działań mediacyjnych, czyli: mediacji pojęć (objaśniania ich znaczeń), mediacji tekstu (przetwarzania tekstu, przekazywania informacji, streszczania, parafrazowania czy pisemnego tłumaczenia tekstu) oraz mediacji komunikacji, czyli tworzenia warunków komunikacji, jej podtrzymywania i w razie potrzeby wznawiania. W niniejszym artykule przedstawiono mediację pojęć i przykłady zadań dotyczących tego rodzaju działań mediacyjnych.

Prawnicy mający często do czynienia z sytuacją konfliktu muszą – pośrednicząc między stronami, które nie komunikują się bezpośrednio – brać pod uwagę kontrastujące ze sobą stanowiska i cele komunikacyjne. Często są to sytuacje negocjacji umowy, wypracowywania ugody czy sporów wynikających z różnych interpretacji zawartych kontraktów. Taki kontekst mediacji wymaga od pośrednika komunikacyjnego wykorzystania licznych kompetencji językowych, społecznych, a czasem interkulturowych, jeśli komunikacja dotyczy użytkowników różnych języków i przedstawicieli różnych kultur prawnych. Nawet w obrębie jednego języka zadania mediacyjne okazują się bardzo czasochłonne oraz wymagające licznych korekt.

Mediacja językowa stanowi z pewnością jedno z najtrudniejszych, a zarazem najciekawszych wyzwań komunikacji specjalistycznej, gdyż polega ona nie tylko na przekazywaniu informacji, ale także na tworzeniu i współtworzeniu nowych znaczeń (Janowska 2017: 80–88).

Mediacja pojęć

Koncept jest jednostką abstrakcyjną, niezależną od środków językowych. Jako jednostka myślowa stanowiąca zespół cech opisywanego obiektu koncept stanowi w języku specjalistycznym jednostkę wiedzy zawodowej (Lukszyn i Zmarzer 2006: 102–110). Pojęcie zaś jest zwerbalizowanym konceptem, a zatem konkretnym znakiem językowym. Ponadto funkcjonują także terminy specjalistyczne, czyli znaki językowe pojęć profesjonalnych (Gajda 1990: 38) czy – inaczej mówiąc – fachowych (Jadacka 1999: 1760).

Jednym z podstawowych działań mediacyjnych w języku prawniczym jest objaśnianie nieznanych lub niejasnych pojęć i terminów prawnych, a zatem umiejętność definiowania, a także wyboru odpowiedniej definicji, np. spośród wielu definicji słownikowych. Kluczowa dla precyzji języka specjalistycznego jest umiejętność odpowiedzi na pytanie: „Co to znaczy?”, a zatem określenia znaczenia danego pojęcia w konkretnym kontekście (JS STP 2005: 52). Umowy zawierają zwroty i wyrażenia, których znaczenie należy dopracować i uściślić w możliwie największym stopniu, by uniknąć późniejszych nieporozumień oraz móc się nimi posłużyć w sytuacjach konfliktu. Nie zawsze są to definicje terminów ściśle specjalistycznych, a często pojęć ogólnych, takich jak angielskie goods, commodities czy products, często występujących w umowach i wprowadzających niejasności ze względu na swoją bliskoznaczność.

Tworzenie definicji pojęcia ogólnego czy terminu specjalistycznego jest umiejętnością na co dzień potrzebną praktykom prawa, by takich niejasności unikać. Wydany przez Radę Europejską w 2018 r. dokument Common European Framework of Reference: Learning, Teaching, Assessment. Companion Volume with New Descriptors wymienia umiejętność objaśniania pojęć jako jedno z działań mediacji językowej, a także wskazuje strategie, których nauczanie może być pomocne w rozwoju tej umiejętności.

Nauczanie mediacji pojęć to np. nauczanie tworzenia definicji lub wyboru odpowiedniej definicji we współpracy z innym użytkownikiem lub innymi użytkownikami języka, ponieważ mediacja polega nie tylko na tworzeniu, ale przede wszystkim na współtworzeniu znaczenia, a także na „ułatwianiu dostępu do wiedzy i pojęć innym osobom, szczególnie jeśli nie mają one do nich bezpośredniego dostępu”. Proces ten, nazywany mediacją poznawczą w dokumencie wydanym przez Radę Europy jako Developing ilustrative descriptors of aspects of mediation for the Common European Framework of Reference, podkreśla znaczenie mediatora: „W mediacji poznawczej mediator skupia się nie na własnych potrzebach, pomysłach czy sposobie wyrażania, ale na potrzebach, pomysłach i sposobie wyrażania strony lub stron, między którymi pośredniczy” (North i Piccardo 2016: 26 [tłum. własne – P.D.]).

W mediacji wewnątrzjęzykowej ważne jest sięgnięcie do wszelkich możliwych źródeł, takich jak słowniki jednojęzyczne, zarówno ogólne, jak i specjalistyczne. Podobnie jest w mediacji międzyjęzykowej: porównywanie definicji pojęć w innym języku jest doskonałym sposobem na pokazanie uczniom tak podobieństw, jak i różnic w polach znaczeniowych, z których wynika niekiedy całkowita lub częściowa nieprzetłumaczalność. Prosząc uczniów o zdefiniowanie choćby najprostszych pojęć, zauważymy, z jak trudnym zadaniem będą musieli się zmierzyć.

W nauczaniu języka prawniczego zadania tego rodzaju okazują się trudne, ale są zarazem okazją do usystematyzowania wiedzy posiadanej i zdobycia nowej. Kluczem do sukcesu jest w tym wypadku ważna umiejętność pozajęzykowa, jaką jest poszukiwanie oraz weryfikowanie źródeł wiedzy, co stanowi przecież składową umiejętności uczenia się (ESOKJ 2003). Z kolei umiejętność uczenia się pozwala „nabyć umiejętności korzystania z wcześniejszych doświadczeń w uczeniu się i ogólnych doświadczeń życiowych w celu wykorzystywania i stosowania wiedzy i umiejętności w różnorodnych kontekstach” (Kolber 2009: 138 [za: Dz.Urz. Unii Europejskiej 2006]).

Strategie objaśniania nowego pojęcia

Działania mediacyjne polegające na objaśnianiu nowego pojęcia wymagają od mediatorów językowych stosowania strategii: odwołania się do wcześniejszej wiedzy odbiorcy tekstu, odpowiedniego dostosowania języka czy podzielenia skomplikowanej wypowiedzi na mniejsze części (CEFR 2018: 128). Strategie te wymagają opanowania następujących umiejętności: parafrazowanie, ilustrowanie przykładami, porównywanie nowej wiedzy z nabytą czy przeciwstawianie jej wiedzy już posiadanej, np. przez podanie synonimów czy antonimów.

Niezwykle przydatną umiejętnością w wypadku strategii objaśniania nowego pojęcia jest umiejętność definiowania terminów i objaśniania ich odbiorcy komunikatu. Sama umiejętność definiowania lub wyboru odpowiedniej definicji spośród wielu istniejących wymaga opanowania języka oraz wiedzy specjalistycznej na bardzo wysokim poziomie. Umiejętność formułowania jasnych, jednoznacznych definicji jest niezwykle ważna w języku prawniczym. Działanie mediacyjne polegające na objaśnieniu odbiorcy znaczenia pojęcia w danym kontekście wymaga odpowiedniego dostosowania środków językowych i niekiedy podania konkretnych przykładów. Strategia dostosowywania języka do odbiorcy komunikatu wymaga z kolei głównie umiejętności parafrazowania.

Nauczanie mediacji pojęć

Stworzenie trafnej, poprawnej gramatycznie i stylistycznie oraz pełnej i zrozumiałej definicji jakiegokolwiek pojęcia jest zadaniem niezwykle wymagającym językowo. Stworzenie takiej definicji terminu jest jeszcze trudniejsze, ponieważ wymaga zastosowania bardzo konkretnej w danym wypadku wiedzy specjalistycznej (Depecker 2000: 91–94). Definiowanie pojęć jako zadanie językowe może uświadomić użytkownikowi języka płynność granicy między pojęciem ogólnym a terminem.

Najważniejsza w tworzeniu i doborze odpowiedniej definicji jest umiejętność wyboru odpowiednich cech określających klasę opisywanego obiektu. „Klasyfikacja pojęć staje się najpotężniejszym kluczem do wiedzy, ponieważ porządkując obiekty lub raczej ich koncepty [...] możemy uzyskać bardzo dobrą mapę danego obszaru wiedzy” (Nedobity 1983: 72 [za: Würster 1971: 98; tłum. własne – P.D.]). Klasyfikacja według obszaru wiedzy specjalistycznej jest kluczowa dla uniknięcia błędów w komunikacji. Za przykład może tu posłużyć angielskie pojęcie settlement, które – podobnie jak polska „ugoda” – może nas odsyłać do różnych znaczeń tego pojęcia, w zależności od naszej wiedzy ogólnej i specjalistycznej. Przykładami definicji pojęcia settlement, jakie podaje jednojęzyczny słownik wydawnictwa Cambridge, są:

1. An official agreement that finishes an argument (oficjalna zgoda kończąca spór);

2. An arrangement to end a disagreement involving a law having been broken, without taking it to a law court, or an amount of money paid as part of such an arrangement (porozumienie kończące spór dotyczący naruszenia prawa, bez konieczności wnoszenia sprawy do sądu, lub kwota płacona jako część takiego porozumienia);

3. A place where people come to live or a process of settling in such a place (miejsce, do którego ludzie przybywają, aby tam żyć, lub proces zasiedlania takiego miejsca);

4. An action of paying money to someone (czynność płacenia komuś pieniędzy);

5. The process of a slow sinking of a building or the ground (proces powolnego osiadania budynku lub ziemi).(Cambridge Advanced Learner’s Dictionary Cambridge University Press, <bit.ly/3ccrXO9> [tłum. własne – P.D.]).

Przywołany przykład definicji słownikowej pokazuje, że nie jesteśmy w stanie wybrać odpowiedniej definicji bez najmniejszego choćby kontekstu. Aby zatem objaśnić odbiorcy komunikatu, o które znaczenie nam chodzi, musimy najpierw sami dokładnie sprawdzić kontekst zastosowanego pojęcia. Jest to o tyle skomplikowane w języku prawniczym, że jest to rejestr dalece interdyscyplinarny i błąd poznawczy wystąpić może już na etapie recepcji. Należy zatem przede wszystkim upewnić się, która z definicji (jeśli którakolwiek) odpowiada celom komunikacyjnym nadawcy tekstu będącego przedmiotem objaśniania odbiorcy (Hallet 2008: 2–7). Nie posługując się kontekstem i nie odwołując się do wiedzy odbiorcy tego pojęcia, możemy wprowadzić go w błąd, tym bardziej, jak pokazuje omawiany przykład, jeśli jest on specjalistą z dziedziny finansów albo budownictwa. W takiej sytuacji mediator językowy, w tym wypadku prawnik, po upewnieniu się co do intencji nadawcy komunikatu wyjściowego, może posłużyć się najprostszym kontekstem kolokacyjnym, na przykład out of court settlement, który jest już przykładem użycia pojęcia. Pokazuje on, że błąd poznawczy powstały na etapie recepcji tekstu powoduje błędne zrozumienie pojęcia, co z kolei uniemożliwia jego objaśnienie odbiorcy komunikatu i osiągnięcie celu komunikacyjnego nadawcy.

Nauczanie leksyki nigdy nie powinno więc polegać na nauczaniu pojedynczych izolowanych słów, ale każdorazowo wiązać się z podaniem najkrótszego choćby kontekstu i przykładów użycia konkretnego pojęcia. „Dopiero użycie danej jednostki leksykalnej w połączeniu z innymi wyrazami czy w kontekście może doprowadzić do zawężenia lub uszczegółowienia znaczenia” (Targońska 2014: 194).

Jeżeli wyjaśniane pojęcie nadal, mimo kontekstu, jest niezrozumiałe dla odbiorcy tekstu wyjściowego, dalszą strategią jego objaśniania może być posłużenie się definicją specjalistyczną. Możliwym rozwiązaniem jest sięgnięcie do specjalistycznych słowników lub opracowań encyklopedycznych, które opisowo objaśniają znaczenie pojęć oraz często informują o ich różnych kontekstach, pochodzeniu i różnicach w zastosowaniu ze względu na konkretne prawodawstwo. Można także spróbować utworzyć własną definicję. W wypadku ustalonego już wcześniej out of court settlement może być to np.: a resolution of a dispute between parties reached before litigation. Jednak taka definicja zawiera kolejne terminy i może prowadzić do konieczności dalszych wyjaśnień. Stąd postulat językoznawców, by unikać terminów i kierować się ideą plain English, czyli w miarę możliwości stosować rejestr ogólny w miejsce zawiłych terminów specjalistycznych (Łuczak 2016: 27–33). Tę samą definicję można zatem wyrazić w sposób uproszczony, posługując się słownictwem ogólnym zrozumiałym dla przeciętnego odbiorcy. Może ona np. wyglądać następująco: out of court settlement means resolving a legal conflict between persons who do not want to go to court. Takie objaśnienie terminu, z uwzględnieniem potrzeb odbiorcy, który nie jest prawnikiem, z pewnością będzie lepsze. Za każdym razem mediator musi pamiętać, do kogo kieruje swój komunikat.

Inną strategią mediacyjną, jaką można zastosować w tym wypadku, jest zastąpienie powyższej definicji regularną parafrazą uogólniającą i zastąpienie formalnego rzeczownika resolution mniej formalnym rzeczownikiem odczasownikowym solving lub parafrazą nieregularną z zastosowaniem synonimów i zastąpienie terminu dispute mniej formalnym i z pewnością bardziej zrozumiałym dla większości odbiorców pojęciem disagreement czy terminu parties określeniem opisowym i zgodnym z kontekstem: persons who are in conflict (Seretny 2016: 125).Próba samodzielnego stworzenia definicji lub wybór spośród gotowych mogą się mimo wszystko okazać skomplikowane, trudne dla odbiorcy i niewystarczające. W takim wypadku lepszym pomysłem może być podanie prostego przykładu ilustrującego, czym w istocie jest out of court settlement. Mediator może też, odwołując się do wiedzy odbiorcy komunikatu, posłużyć się przeciwieństwem, definiując lub ilustrując przykładem, czym jest court settlement.

Podobnie jest w mediacji międzyjęzykowej, kiedy, próbując objaśnić odbiorcy tekstu właściwe znaczenie pojęcia „ugoda” w danym kontekście, możemy podać kolokację „ugoda pozasądowa” i przeciwstawić ją „ugodzie sądowej”. Wówczas jednak konieczne jest dokładne sprawdzenie, czy definicja polskiego terminu pokrywa się z definicją terminu angielskiego. Dodatkowo konieczne może się okazać sprawdzenie, czy w terminologii anglosaskiej znaczenie pojęcia settlement w prawodawstwie brytyjskim pokrywa się z tym w prawodawstwie amerykańskim i z jakim kontekstem mamy do czynienia w przypadku objaśnianego pojęcia. Podany przykład pozwala na rozwój kompetencji interkulturowej uczniów przez wprowadzenie kolejnych definicji lub dłuższych tekstów objaśniających różnice, w tym wypadku w systemach prawnych. W nauczaniu i uczeniu się strategii mediacyjnych najważniejszym „skutkiem ubocznym” poszukiwania właściwych definicji, kolokacji czy odpowiedników pojęć jest poszerzenie wiedzy oraz odnalezienie źródeł, które mogą okazać się przydatne w przyszłości, a zatem rozwój umiejętności uczenia się (Sujecka-Zając 2016: 57–74). Strony internetowe, takie jak context.reverso.net, linguee.comczy proz.com, jednojęzyczne słowniki specjalistyczne, np. Black’s Law Dictionary czy Merriam Webster, podające różne konteksty występowania pojęć ogólnych i terminów specjalistycznych, a także liczne przykłady ich użycia w dłuższych tekstach, są bardzo przydatnymi źródłami wiedzy specjalistycznej, a nie zawsze korzystanie z nich jest oczywiste nawet dla praktykujących prawników. Ważną umiejętnością jest przy tym także wybór odpowiednich źródeł spośród wielu, które mogą okazać się nieprzydatne, a nawet nierzetelne.

Mediacja pojęć – przykład zadania

Przykładem najprostszego zadania wymagającego mediacji pojęć jest prośba o zdefiniowanie pojedynczego pojęcia w języku angielskim w krótkim kontekście na potrzeby laika. Musi on poznać znaczenie tego pojęcia, aby móc się nim trafnie posłużyć, np. w sytuacji konieczności podpisania proponowanej mu umowy, którą właśnie przez brak odpowiedniej wiedzy specjalistycznej nie do końca rozumie. Kryteria oceny takiego zadania powinny wiązać się z typowymi błędami w tworzeniu definicji, takimi jak powtórzenie, zaprzeczenie oraz zbyt wąskie lub zbyt szerokie przedstawienie znaczenia (Kubiak 2005: 20), a także z błędami językowymi: leksykalnymi, gramatycznymi i stylistycznymi.

Na zajęciach z języka prawniczego na poziomie B2, prowadzonych na otwartym kursie dla praktyków prawa, dwie grupy kursantów, reprezentujących przede wszystkim prawników zatrudnionych w instytucjach administracji publicznej oraz prawników korporacyjnych, zostały poproszone o objaśnienie pojęcia sensitive data. Zadanie zostało wprowadzone w związku z jednym z realizowanych na kursach tematów dotyczącym przepisów o ochronie danych osobowych. Uczestnicy kursów (łącznie 31 osób) mieli wykonać zadanie samodzielnie. Mogli korzystać z dostępnych źródeł wiedzy. Zadanie było ćwiczeniem, które uświadomiło uczestnikom konieczność rozwoju umiejętności językowych i pozajęzykowych związanych z mediacją pojęć. Kursanci zostali poproszeni o stworzenie krótkiej, zrozumiałej definicji, jednocześnie wyczerpującej i poprawnej językowo, na użytek osoby niebędącej prawnikiem, która nie rozumie pojęcia zawartego w jednym z paragrafów umowy przedstawionej jej do podpisania przez zleceniodawcę.

Celem fachowej definicji powinno być przede wszystkim odpowiednie objaśnienie terminu, a nie konieczność zachowania wszystkich elementów definicyjnych. Przydatne w tym wypadku okazuje się zastosowanie definicji eksplikacyjnych, wskazujących jedynie cechy charakterystyczne definiowanego obiektu, lub definicji egzemplarycznych, podających konkretne przykłady, albo też połączenie tych dwóch rodzajów definicji (Kubiak 2005: 20–21).

Definicja danych wrażliwych dostępna na stronach Komisji Europejskiej określa takie dane następująco: „The following data is considered sensitive and subject to specific processing conditions: personal data revealing racial or ethnic origin, political opinions, religious or philosophical beliefs; trade union membership; genetic data, biometric data processed solely to identify a human being; health-related data; data concerning a person’s sex life or sexual orientation” (Następujące dane uważane są za wrażliwe i podlegające szczególnym warunkom przetwarzania: dane osobowe ujawniające pochodzenie rasowe lub etniczne, poglądy polityczne, przekonania religijne lub filozoficzne; członkostwo w związkach zawodowych; dane genetyczne, dane biometryczne przetwarzane wyłącznie w celu identyfikacji osoby; dane dotyczące zdrowia lub życia seksualnego osoby lub jej orientacji seksualnej [ec.europa.eu; tłum. własne – P.D.]). Jest to przykład definicji egzemplarycznej, która podaje najbardziej charakterystyczne przykłady takich danych.

Definicje stworzone przez kursantów:

1. Personal data that can’t be published without the agreement of the person (Osobiste dane, których nie można publikować bez zgody osoby).

2. Group of information that could be described as personal, featuring such element like health or salary of the person (Grupa informacji, które można opisać jako osobiste, przedstawiające takie składowe jak zdrowie lub wynagrodzenie osoby).

3. Data protected by law, for example marital status (Dane chronione prawem, na przykład stan cywilny).

4. Personal data which should be protected, not available to others (Dane osobowe, które powinny być chronione, niedostępne dla innych).

5. Any information/data related to e. g. health, religion, sexual orientation, which should be under special legal protection (Wszelkie informacje/dane dotyczące zdrowia, religii, orientacji seksualnej, które powinny podlegać specjalnej ochronie prawnej).

6. Personal data which should be kept in secret and not be revealed in public without official permission (Osobiste dane, które powinny być utajnione i nieujawniane publicznie bez oficjalnej zgody).

7. Personal data with a special protection (Osobiste, szczególnie chronione dane).

8. Data with personal information which give the possibility to identify the person (Dane zawierające informacje osobiste, które umożliwiają identyfikację osoby).

9. Data that reveals personal data e. g. origin, religion, philosophical beliefs or political opinions (Dane ujawniające dane osobiste, np. pochodzenie, religię, przekonania filozoficzne lub opinie polityczne).

10. Data like name or image of the person that are for example protected in the EU by the General Data Protection Regulation – if the sensitive data will be disclosed that person can use some legal remedies, his/her personal/civil rights (Dane takie jak nazwisko lub wizerunek osoby, które są na przykład chronione w UE przez Rozporządzenie o ochronie danych osobowych – w wypadku ujawnienia danych wrażliwych osoba taka może zastosować środki prawne, jego/jej prawa osobiste/obywatelskie).

11. Data concerning health, status of family, faith (Dane dotyczące zdrowia, statusu rodzinnego, wiary).

12. Fragile information on persons like health condition, religion, etc. (Wrażliwe informacje dotyczące osób, takie jak stan zdrowia, religia etc.).

13. Data, which disclosure may expose the entity on losses (Dane, których ujawnienie może narazić podmiot na straty).

14. Personal data e. g. we are obliged to protect such data (Dane osobowe, np. mamy obowiązek chronić takie dane).

15. Crucial data which should not be available for unappropriate persons or published/disclosure (Kluczowe dane, które nie powinny być dostępne dla nieodpowiednich osób lub publikowane/ujawniane).

16. Extremely fragile personal data which identify an individual (Niezwykle wrażliwe dane osobowe, które identyfikują osobę).

Abstrahując od błędów leksykalnych, gramatycznych i logicznych podkreślonych w wymienionych odpowiedziach, wybrane przykłady ilustrują najczęściej popełniane w definicjach błędy, czyli m.in. zbyt wąskie ujęcie pojęcia (definicje nr 2, 3, 4, 7 11), synonimizacje czy powtórzenia pojęcia w definicjach, które prowadzą do tzw. błędnego koła w rozumowaniu (definicje 9 i 14). Kilka podanych przykładów ilustruje próby utworzenia definicji egzemplarycznych zbliżonych do definicji wzorcowej (definicje nr 2, 3, 5, 9, 11, 12). Jest to kierunek właściwy w wypadku tak szerokiego pojęcia jak sensitive data. Jednocześnie w wielu odpowiedziach zarysowane są próby stworzenia definicji eksplikacyjnych, wymieniających charakterystyczne cechy prezentowanego obiektu (definicje nr 1, 4, 6, 7, 8, 10, 13, 14, 15, 16). Przytoczone przykłady odpowiedzi pokazują jednak, że ten rodzaj definicji jest trudniejszy także z czysto językowego punktu widzenia, a przez to mniej zrozumiały dla przeciętnego odbiorcy. Definicja nr 3 jest próbą połączenia obu rodzajów definicji, jest jednak także zbyt wąska. W kilku przykładach osoby objaśniające znaczenie pojęcia dla kogoś, dla kogo jest ono nowe i kto nie jest zawodowym prawnikiem, użyły w definicji terminów specjalistycznych, takich jak legal remedies, które mogą wymagać dalszych wyjaśnień (definicje nr 10 i 13).

Podsumowanie

Nauczanie mediacji pojęć w wypadku języka specjalistycznego musi rozpoczynać się od ćwiczenia działań receptywnych, polegającego na precyzyjnym zrozumieniu komunikatu przez mediatora. W tym celu musi on właściwie odczytać intencję nadawcy, w czym może mu pomóc kontekst użycia pojęcia. Jeśli mimo to znaczenie pojęcia jest dla niego niejasne, musi zwrócić się do nadawcy komunikatu, w wypadku mediacji pisemnej – do autora tekstu, z prośbą o wyjaśnienie wątpliwości. Celem takiej kooperacji może być np. wspólne wypracowanie definicji pojęcia na potrzeby konkretnej umowy, tak by w przyszłości nie wiązała się ona z nieporozumieniami co do jej realizacji.

Osoby uczące się języka specjalistycznego powinny także rozwijać umiejętność samodzielnego poszukiwania źródeł wiedzy zawodowej. W zadaniach polegających na objaśnianiu pojęć przez tworzenie własnych definicji przydatna jest świadomość istnienia różnych rodzajów definicji i podstawowych zasad ich tworzenia na potrzeby komunikacji z różnymi odbiorcami. Jak wynika z tego prostego przykładu, mediacja pojęć jest zadaniem niezwykle istotnym, choć często pomijanym w procesie uczenia się i nauczania języka. Warto zatem na zajęciach z języka specjalistycznego bliżej przyjrzeć się wybranym terminom czy pojęciom ogólnym, których recepcja, a zatem zrozumienie, okazuje się odmienna w zależności od indywidualnej wiedzy każdego z odbiorców. Ciekawym przykładem zadania z mediacji pojęć może być także wspólne przygotowanie definicji na potrzeby konkretnego dokumentu w danej sprawie. Praca w parach czy grupach eksperckich może dostarczyć uczącym się i nauczycielom wielu cennych doświadczeń i być bodźcem do podjęcia dalszych wysiłków w celu gromadzenia i porządkowania wiedzy specjalistycznej i ogólnej.

BIBLIOGRAFIA

  • Common European Framework of Reference for Languages: Learning, Teaching, Assessment. Companion Volume with New Descriptors (CEFR) (2018), Strasbourg: Rada Europy, s. 116–129, www.coe.int/langcefr.
  • Depecker, L. (2002), Entre signe et concept. Elements de terminologie generale, Paris: Presses Sorbone Nouvelle, s. 91–94.
  • Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej, Zalecenia Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 18 grudnia 2006 r. w sprawie kompetencji kluczowych w procesie uczenia się przez całe życie.ÆEuropejski system opisu kształcenia językowego: uczenie się, nauczanie, ocenianie (ESOKJ) (2003), Warszawa: CODN.
  • Gajda, S. (1990), Wprowadzenie do teorii terminu, „Studia i Monografie”, nr 162, Opole: Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Opolu.
  • Hallet, W. (2008), Zwischen Sprachen und Kulturen vermitteln: Interlinguale Kommunikazion als Aufgabe, „Der Fremdsprachliche Untericht Englisch”, nr 42(93), s. 2–7.
  • Jadacka, H. (1999), Terminologia, [w:] A. Markowski (red.), Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN, Warszawa: PWN.
  • Janowska, I. (2017), Mediacja i zadania mediacyjne w dydaktyce języków obcych, „Języki Obce w Szkole”, nr 3.
  • Kolber, M. (2009), Uczymy się, jak się uczyć – kilka uwag o umiejętności uczenia się, „Forum Dydaktyczne”, nr 5–6, Bydgoszcz: Repozytorium Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, s. 138.
  • Kubiak, B. (2002), Pojęcie języka specjalistycznego, „Języki Obce w Szkole”, nr 5, s. 6–11.
  • Kubiak, B. (2005), Definicje słów specjalistycznych, „Języki Obce w Szkole”, nr 1, s. 19–21.
  • Lukszyn, J. (red.) (2005), Języki specjalistyczne. Słownik terminologii przedmiotowej (JS STP), Warszawa: Katedra Języków Specjalistycznych Uniwersytetu Warszawskiego.
  • Lukszyn J., Zmarzer W. (2006), Teoretyczne podstawy terminologii, Warszawa: Uniwersytet Warszawski, s. 102–110.
  • Łuczak, A. (2016), Idea „Plain English” a rozwijanie umiejętności zrozumiałego pisania, „Języki Obce w Szkole”, nr 3, s. 27–33.
  • Nedobity, W. (1983), The General Theory of Terminology, A Basis for the Preparation of Classified Defining Dictionaries, „Dictionaries. Journal of the Dictionary Society of North America”, nr 5, s. 72.
  • Pieńkoś, J. (1999), Podstawy juralingwistyki. Język w prawie – Prawo w języku, Warszawa: Oficyna Prawnicza Muza.
  • Norh, B., Piccardo, E. (2016), Developing illustrative descriptors of aspects of mediation for the Common European Framework of Reference (CEFR), <bit.ly/3gwPFbk> [dostęp: 29.05.2020].
  • Seretny A. (2016), Przekład wewnątrzjęzykowy i jego znaczenie w procesie kształcenia językowego, [w:] E. Lipińska, A. Seretny (red.), Tłumaczenie dydaktyczne w nowoczesnym kształceniu językowym, Kraków: Księgarnia Akademicka.
  • Sujecka-Zając, J. (2016), Kompetentny uczeń na lekcji języka obcego. Wyzwania dla glottodydaktyki mediacyjnej, Lublin: Werset.
  • Targońska, J. (2014), Kompetencja kolokacyjna – niedostatecznie rozpoznany komponent kompetencji leksykalnej, „Neofilolog”, nr 43(2), s. 194.
  • Würster, E. (1971), Begriffs- und Themaklassifikationen. Unterschiede in ihrem Wesen und ihre Anwendung [Concept and Subject Classifications. Difference Between Their Nature and Their Application], „Nachrichten Für Dokumentation”, nr 3, s. 98.

NETOGRAFIA