Pani od języka, czyli o kompetencjach zawodowych nauczycieli języków obcych pracujących w przedszkolu

Numer JOwS: 
str. 18

17 czerwca 2016 r. zostało znowelizowane rozporządzenie w sprawie podstawy programowej dla przedszkoli. W zakresie Przygotowanie dzieci do posługiwania się językiem obcym nowożytnym utrzymano naukę języka przez dzieci 5-letnie będące w przedszkolu. W roku szkolnym 2016/2017 ten zakres podstawy realizują zarówno dzieci 5-letnie, jak i 6-letnie. Ustawodawca wskazuje jednocześnie, że pozostałe dzieci będą obowiązkowo realizowały ten zakres od roku szkolnego 2017/2018. Cele tego obszaru pozostały niezmienione.

Pobierz artykuł w pliku PDF

Zadaniem nauczycieli uczących języka w przedszkolu jest przygotowanie dzieci do posługiwania się językiem obcym nowożytnym poprzez rozbudzanie ich świadomości językowej i wrażliwości kulturowej oraz budowanie pozytywnej motywacji do nauki języków obcych na dalszych etapach edukacyjnych, a w przypadku dzieci z upośledzeniem umysłowym w stopniu umiarkowanym lub znacznym – rozwijanie świadomości istnienia odmienności językowej i kulturowej (MEN 2014). Te cele mają zostać zrealizowane przez nauczycieli przedszkola lub nauczycieli filologów zatrudnionych przez dyrekcje przedszkoli do realizacji tej części podstawy programowej. Rozpoczęcie nauki języka obcego już w przedszkolu miało na celu wyrównanie szans edukacyjnych dzieci. Czy zamierzenie to zostanie urzeczywistnione, zależy w dużej mierze od kompetencji nauczycieli, którzy będą pracowali z przedszkolakami.

Wczesna nauka języka obcego

Autorzy raportu Eurydice (2012) oraz Komisja Europejska w swoim komunikacie prasowym z 20 września 2012 r. podkreślają, że w większości krajów europejskich dzieci mają możliwość uczenia się języka obcego już w szkole podstawowej, a w niektórych krajach, i do nich należy Polska, taką możliwość mają już przedszkolaki. Obniżenie wieku początku uczenia się języka było ważną decyzją w ramach prowadzonej polityki językowej. Badania wielu psychologów, psycholingwistów, glottodydaktyków, a także wyniki testów znajomości języka potwierdzają, że wczesny start językowy jest wskazany i przynosi uczącym się wymierne, długoterminowe korzyści.

Wprowadzenie języka obcego do przedszkola wydłuża czas obowiązkowej jego nauki, a dobrze prowadzone zajęcia są nie tylko solidną podbudową do poznawania języka i kultury obszaru docelowego na dalszych etapach kształcenia, ale także mogą wspierać całą edukację językową dziecka – także w zakresie języka pierwszego. Jest jeszcze jeden niebagatelny powód, dla którego warto inwestować w edukację przedszkolną: raporty (Eurydice 2009, 2014) pokazują, że edukacja przedszkolna wpływa na wyrównywanie szans społecznych i ekonomicznych obywateli, a im wcześniej wdraża się programy edukacyjne i opiekuńcze dotyczące dzieci, tym mniejsze jest ryzyko ich wykluczenia społecznego.

Wysokiej jakości edukacja przedszkolna i/lub opieka nad dzieckiem, jeśli zapewnia się ją na dużą skalę i w odpowiedniej „dawce”, sprzyja rozwojowi umiejętności szkolnych związanych z językiem, czytaniem, pisaniem, matematyką i przedmiotami ścisłymi. Wspiera także rozwój tych umiejętności społeczno-emocjonalnych małych dzieci, które są związane z uczeniem się, a w szczególności kompetencje samoregulacyjne i społeczne (McClelland 2006, za: Eurydice 2009).

Edukacja przedszkolna jest filarem całej edukacji, bo przypada na okres sensytywny w rozwoju wielu obszarów poznawczych, emocjonalnych i społecznych dzieci. Particia Kuhl (2011) porównuje ten czas życia dzieci z Wielkim Wybuchem i nazywa ten okres Big Bang in learning. Nawiązuje w tej metaforze do momentu kluczowego dla Wszechświata – jego narodzin, do koncepcji rozszerzania się przestrzeni, do jej intensywnej ekspansji. Podkreśla, że pierwsze 2000 dni życia dziecka stanowi Wielki początek, i to, czego w tym czasie dziecko się nauczy, będzie inwestycją na całe jego życie.

W tym czasie zachodzi wiele dynamicznych zmian rozwojowych w sferze rozwoju fizycznego, społecznego, emocjonalnego, moralnego, poznawczego i komunikacyjnego. Wszystkie pomagają dziecku lepiej rozumieć świat, samego siebie i innych ludzi oraz stwarzają możliwość, aby zaspokajać własne potrzeby i pragnienia w akceptowany społecznie sposób (Matejczuk 2014:5).

W okresie sensytywnym życia nowe połączenia neuronalne tworzą się z niezwykłą szybkością – w jednej sekundzie powstaje ich aż 700 (Kuhl 2007). W okresie przedszkolnym dzieci kształtują wyobraźnię, poczucie inicjatywy, budują swoją motywację wewnętrzną, a także rozwijają umiejętności niezbędne do rozpoczęcia nauki w szkole oraz uczą się złożonych umiejętności porozumiewania się z otoczeniem (Molińska, Ratajczak 2014). To właśnie z tych kompetencji będą korzystać w całym dalszym życiu. Taki okres później się już nie powtórzy.

Z wymienionych powyżej powodów wszyscy zaangażowani w opiekę nad przedszkolakiem powinni być gotowi do podjęcia wysiłku, aby maksymalnie wykorzystać ten ważny okres w rozwoju człowieka.

Zawód: nauczyciel języka obcego w przedszkolu

W raporcie UNESCO (2005:21) dotyczącym jakości edukacji na świecie czytamy, że nauczyciele są najistotniejszym ogniwem w procesie skutecznego uczenia. Od ich przygotowania zawodowego w dużej mierze zależą efekty uczenia się.

Po wprowadzeniu rozporządzenia dotyczącego przygotowania do nauki języka obcego w przedszkolu zaczęły się ożywione dyskusje na temat profilu nauczyciela języka na tym poziomie edukacji. Stawiano pytania i prowadzono debaty, kto byłby lepszym nauczycielem języka obcego w przedszkolu: filolog, który świetnie zna język, czy nauczyciel przedszkola, może dysponujący słabszą znajomością języka, ale lepiej znający potrzeby i możliwości dzieci przedszkolnych. Pytanie pozostaje na razie otwarte, bo nie ma badań, które by na nie odpowiedziały. Ustawodawca jasno określił, jakie kwalifikacje i kompetencje powinien mieć uczący języka w przedszkolu. W myśl rozporządzenia (MEN 2014), nauczycielem języka w przedszkolu może być osoba, która jest filologiem i ma przygotowanie pedagogiczne lub jest nauczycielem przedszkola i zdała państwowy nauczycielski egzamin z danego języka obcego stopnia I lub II, a także osoba, która ma kwalifikacje do uczenia w przedszkolu oraz legitymuje się świadectwem znajomości danego języka obcego w stopniu co najmniej podstawowym i ukończyła studia podyplomowe lub kurs kwalifikacyjny w zakresie wczesnego nauczania danego języka obcego, przy czym kwalifikacje te można uzupełnić do roku 2020. W Polsce wiele organów prowadzących przedszkola, świadomych konieczności wsparcia nauczycieli w zakresie nowego obszaru nauczania, przygotowało analizy potrzeb w zakresie kształcenia i zaproponowało, wspólnie z ośrodkami akademickimi i ośrodkami doskonalenia zawodowego nauczycieli, kursy doskonalące i studia podyplomowe uzupełniające kwalifikacje.

Autorzy analizy systemów opieki nad dziećmi w wieku przedszkolnym w różnych krajach Wczesna edukacja i opieka nad dzieckiem w Europie: zmniejszanie nierówności społecznych i kulturowych (Eurydice 2009:109), zwracając uwagę na to, że w przygotowaniu przyszłych nauczycieli i doskonaleniu tych już wykonujących ten zawód ważne są treści tego nauczania, podkreślają, że: kształcenie praktyczne i teoretyczne należy prowadzić w taki sposób, aby przygotować kadrę (m.in. nauczycieli, pedagogów, wychowawców) do wymogów tego zawodu i rozmaitych zadań, jakie muszą wykonywać. Praca z małymi dziećmi wymaga szerokich umiejętności; (…) zasadnicze znaczenie mają relacje pomiędzy osobami dorosłymi a dziećmi: wspólny udział w zabawach i zajęciach z dziećmi, ukierunkowywanie ich na odkrywanie świata i innych ludzi, wspieranie ich rozwoju emocjonalnego i społecznego, wdrażanie do zajęć w ramach wczesnej edukacji (czytanie, pisanie, liczenie i elementy przedmiotów ścisłych), rozbudzanie ich zainteresowania takimi aspektami kultury, jak muzyka, teatr i sztuki piękne oraz rozbudzanie i podtrzymywanie w nich chęci poznania złożonego środowiska.

Jakie zatem kompetencje powinien mieć nauczyciel języka obcego uczący w przedszkolu? Poniżej przedstawiamy syntetyczne ujęcie tych kompetencji, które wydają się kluczowe, a w dalszej części artykułu prezentujemy szczegółowe omówienie każdej z nich.

Nauczyciel języka uczący grupy przedszkolne:

1. Powinien bardzo dobrze znać język i kulturę kraju języka docelowego:

  • dysponować bardzo dobrą znajomością języka (komunikacja, poprawność językowa, znajomość gramatyki porównawczej);
  • posiadać wiedzę o kulturze kraju języka docelowego;
  • mieć wrażliwość i kompetencje interkulturowe.

2. Powinien wiedzieć, jak przebiegają procesy akwizycji języka pierwszego i języka obcego (drugiego):

  • wiedzieć, jak rozwija się język pierwszy;
  • wiedzieć, jakie mogą wystąpić problemy w trakcie nabywania języka pierwszego i drugiego oraz jak im można zaradzić;
  • mieć świadomość różnic w nabywaniu języka pierwszego i obcego;
  • znać metody wspierania rozwoju języka pierwszego i obcego.

3. Powinien znać specyfikę nauczania w grupach przedszkolnych (elementy psychologii i pedagogiki, glottodydaktyki przedszkolnej):

  • mieć podstawowe wiadomości z zakresu psychologii rozwojowej;
  • znać podstawowe zasady dotyczące edukacji przedszkolnej;
  • umieć zbudować zajęcia językowe dostosowane do grupy przedszkolnej;
  • znać repertuar piosenek i wierszy dla dzieci;
  • znać literaturę dziecięcą, filmy dla dzieci z danego kręgu językowego;
  • być dobrym obserwatorem i umieć dostrzegać potrzeby i możliwości swoich uczniów.

4. Powinien wykazywać się dużą otwartością na ustawiczne samodoskonalenie i chęcią współpracy z innymi nauczycielami:

  • aktywnie uczestniczyć w różnych formach doskonalenia zawodowego;
  • współpracować z innymi nauczycielami przedszkola, aby móc zintegrować lub skorelować zajęcia językowe z pozostałymi zajęciami (dotyczy to nauczycieli zatrudnianych tylko do prowadzenia zajęć z języka obcego);
  • prowadzić swoje portfolio zawodowe lub dziennik (refleksja na temat nauczania i własnego uczenia się).

Znajomość języka i kultury

Znajomość języka i kultury obszaru języka docelowego, wrażliwość i kompetencje interkulturowe są osią kompetencji zawodowych nauczyciela języka w przedszkolu. W Rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej z dnia 12 marca 2009 r. w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli oraz określenia szkół i wypadków, w których można zatrudnić nauczycieli niemających wyższego wykształcenia lub ukończonego zakładu kształcenia nauczycieli określono kompetencje językowe osób, które mogą uczyć języka w przedszkolu. Prowadzący zajęcia powinien znać język, którego uczy, na poziomie co najmniej B2. Kompetencje językowe nauczycieli powinny pozwalać na zorganizowanie zabaw i zajęć, podczas których zachęca się dzieci do odkrywania otaczającego ich świata. Nauczyciel musi także tak dobrze operować językiem, aby móc skutecznie przygotować dziecko do nauki języka obcego na późniejszych etapach nauczania: przygotować je do czytania i pisania w języku obcym. Pomocne w tym procesie są zajęcia rozbudzające świadomość językową dziecka i zabawy językowe. Propozycje takich ćwiczeń można znaleźć w artykule Wszystko zaczyna się w przedszkolu – nauka języka obcego dla dzieci (Pamuła-Behrens 2015:11-12).

842

Bardzo ważna jest u nauczycieli pracujących z dziećmi kompetencja kulturowa oraz wrażliwość i kompetencja interkulturowa. Lew Wygotski (2002) wskazywał, że kultura otaczającego środowiska uczy dzieci tego, co myśleć, i jak myśleć. W trakcie zajęć językowych nauczyciel rozbudza zainteresowanie dzieci ich własną kulturą (muzyka, teatr i sztuki piękne), ale także inicjuje ćwiczenia, podczas których dzieci zapoznają się z inną kulturą i odmiennymi wzorcami kulturowymi. Nauczyciel przygotowuje dzieci do spotkania z Innym, do oglądania świata oczami innych. To ważne z punktu widzenia budowania dziecięcej empatii, ale także bodziec do lepszego rozwoju. Pisze o tym znana amerykańska psycholożka Alison Gopnik (2009): Wyobrażenia dzieci, że mogłyby być inne, pozwalają im stać się innymi. Dzieci uczymy patrzenia z innej niż własna perspektywy, zachęcamy je do „wchodzenia w buty innych osób”. Wrażliwi kulturowo nauczyciele pokazując dzieciom inne kultury i ludzi odmiennych kulturowo, przygotowują je do spotkania ze złożonym światem, rozbudzają i podtrzymują w nich chęci poznania złożonego środowiska.

Znajomość procesów akwizycji języka pierwszego (L1) i języka obcego (L2)

Zarówno przyswajanie języka pierwszego, jak i uczenie się języka obcego czy drugiego, są procesami rozwojowymi niezwykle złożonymi. Zależą od indywidualnych predyspozycji osoby uczącej się, ale także od kontekstu, w jakim procesy te przebiegają. Niektórzy badacze traktują wczesną akwizycję języka drugiego przez dzieci jako proces pośredni pomiędzy L1 a L2, w którym akwizycja niektórych obszarów gramatyki języka drugiego wykazuje podobieństwa do przyswajania języka pierwszego, a innych – do uczenia się języka drugiego przez starszych uczących się, nawet przez dorosłych (Schwartz 2004, Meisel 2008 za: Sopata 2003). To znakomity okres do nauczania języka, pod warunkiem jednak, że proces ten będzie odbywał się z zachowaniem najwyższych standardów jakości. Znajomość teorii przyswajania języka może być niezwykle pomocna nauczycielowi pracującemu z dzieckiem w wieku przedszkolnym, bo nauka języka rozpoczyna się w momencie, gdy proces przyswajania języka pierwszego nie został zakończony. Wynika z tego konieczność odpowiedniego do tej sytuacji dostosowywania treści i metod nauczania.

843

Znajomość specyfiki nauczania dzieci przedszkolnych

Bez znajomości specyfiki nauczania dzieci przedszkolnych proces nauczania języka w przedszkolu jest niemożliwy. To zadanie jest znacznie trudniejsze dla nauczyciela filologa, bo nauczyciel przedszkola doskonale zna specyfikę pracy z dziećmi w tym wieku.

844

Nauczyciel-wychowawca pracujący z małym dzieckiem przede wszystkim powinien umieć spojrzeć oczami dziecka na otaczającą rzeczywistość. Próba zrozumienia, co dziecko myśli i jak dochodzi do swoich przekonań pozwala nadać procesowi nauczania-uczenia się charakter intersubiektywnej wymiany. Dzięki zrekonstruowaniu dziecięcego punktu widzenia, dorosły może świadomie i planowo wspierać wysiłek intelektualny i aktywność eksploracyjną dziecka. Warunkiem podjęcia współpracy, wymiany myśli jest dobra komunikacja, rozumiana nie tylko jako porozumiewanie się w sferze werbalnej, ale również umiejętność przekazywania i odczytywania komunikatów pozawerbalnych oraz słuchania (Nowak 2009).

Otwartość i chęć współpracy z innymi nauczycielami oraz gotowość do samodoskonalenia

Timperley (2007) wraz ze swoim zespołem analizowała czynniki wpływające na efekty doskonalenia zawodowego nauczycieli, połączone z osiągnięciami ich uczniów. Wyodrębniła siedem elementów, które są kluczowe w tym procesie: czas kształcenia, praca z trenerem spoza instytucji, zaangażowanie w proces doskonalenia się, pozytywne przekonania nauczycieli dotyczące nauczania, praca w zespole, połączenie treści doskonalenia zawodowego z praktyką szkolną (standardami) oraz wsparcie szkoły (jej dyrektora), w której pracują. Z tej analizy wynika, że otwartość i chęć współpracy z innymi nauczycielami oraz gotowość do samodoskonalenia są kompetencjami kluczowymi nauczycieli, także tych pracujących w przedszkolu.

Podsumowanie

Celem edukacji przedszkolnej jest przygotowanie dzieci do funkcjonowania w społeczeństwie, stymulowanie ich wszechstronnego rozwoju, wyrównywanie ich szans edukacyjnych, a także przygotowanie do szkoły. Te zadania stoją także przed nauczycielami języka obcego. Aby mogli oni je zrealizować, muszą dysponować kompetencjami, które pozwolą im prowadzić wysokiej jakości nauczanie, pożądane w tym szczególnym okresie intensywnego rozwoju dzieci. Nauczanie przedszkolne jest fundamentem dalszej nauki i dlatego powinno być prowadzone przez bardzo kompetentnych nauczycieli.

Bibliografia

  • Eurydice (2014) Kluczowe dane dotyczące wczesnej edukacji i opieki w Europie. Raport Eurydice i Eurostatu. Warszawa: FRSE.
  • Eurydice (2012) Key Data on Education in Europe. Brussels: EACEA.
  • Eurydice (2009) Wczesna edukacja i opieka nad dzieckiem w Europie: zmniejszanie nierówności społecznych i kulturowych. Warszawa: FRSE.
  • Gopnik, A. (2009) The Philosophical Baby: What Children’s Minds Tell Us About Truth, Love, and the Meaning of Life. Farrar Straus and Giroux: New York.
  • Matejczuk, J. (2014) Rozwój dziecka. Wiek przedszkolny. W: A. I. Brzezińska (red.) Niezbędnik dobrego nauczyciela. Warszawa: Instytut Badań Edukacyjnych.
  • MEN (2014) Rozporządzenie z dnia 30 maja 2014 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół (DzU poz. 803).
  • Molińska, M., Ratajczak, A. (2014) Edukacja przedszkolna. W: A. I. Brzezińska (red.) Niezbędnik dobrego nauczyciela. Warszawa: Instytut Badań Edukacyjnych.
  • Nowak, J. (2009) Kompetencje nauczyciela jako klucz do efektywnej edukacji małego dziecka. W: B. Kosacova, M. Cabanova (red.) Profesia ucitel’a v preprimarnej a prymarnej edukacji v teorii a vyskumoch. Bańska Bystrica, 219-226.
  • Kuhl, P. K. (2011) Early Language Learning and Literacy: Neuroscience Implications for Education. Mind, Brain and Education. W: The Official Journal of the International Mind, Brain, and Education Society, nr 5(3), 128-142 [online] [dostęp 10.11.2016].
  • Pamuła-Behrens, M. (2015) Wszystko zaczyna się w przedszkolu – nauka języka obcego dla dzieci. W: Języki Obce w Szkole, nr 1. Warszawa: FRSE. [online] [dostęp 10.11.2016].
  • UNESCO (2015) Éducation pour Tous 2000-2015: progrès et enjeux. Paris: l’Organisation des Nations Unies pour l’éducation, la science et la culture. [online] [dostęp 10.11.2016].
  • UNESCO (2005) Education pour tous. L’exigence de qualité. Paris: UNESCO. [online] [dostęp 10.11.2016].
  • Brzezińska, A., Marchow, M. (red.) (2002) Lew S. Wygotski. Wybrane prace psychologiczne II – dzieciństwo i dorastanie. Warszawa: Zysk i S-ka.
  • Sopata, A. (2013) Wczesna wielojęzyczność – rola wieku rozpoczęcia akwizycji języka. W: Lingwistyka Stosowana, nr 7.