Podręczniki wieloletnie do nauczania języków obcych. Na przykładzie podręczników do nauczania języka francuskiego

Numer JOwS: 
str. 91

1 września 2015 r. nauczyciele pracujący z uczniami klas I, II, IV szkoły podstawowej oraz klasy I gimnazjum i szkół ponadgimnazjalnych rozpoczęli pracę z podręcznikami wieloletnimi. W niniejszym artykule zastanowimy się jaki ma to wpływ na pracę nauczycieli języków obcych.

Pobierz artykuł w pliku PDF

Zmiana jest wynikiem wytycznych zawartych w Ustawie z dnia 30 maja 2014 r. o zmianie ustawy o systemie oświaty oraz niektórych innych ustaw (MEN 2014a). W kolejnych latach zmiany zawarte w ustawie obejmą podręczniki do pozostałych klas szkoły podstawowej, gimnazjum i szkół ponadgimnazjalnych. Jak każda zmiana, tak i ta postawiła nauczycieli przed nowymi wyzwaniami i trudnościami, ale i otworzyła nowe możliwości. W niniejszym tekście spróbuję przedstawić stan rzeczy z punktu widzenia nauczyciela języka francuskiego[1] po dwóch miesiącach od wprowadzenia w życie ustawy.

W ustawie szczególnie istotne dla nauczycieli są artykuły: 22aa, który wyznacza nauczyciela danego przedmiotu na osobę decydującą, czy program nauczania realizowany będzie z zastosowaniem podręcznika, materiału edukacyjnego lub materiału ćwiczeniowego, czy bez zastosowania powyższych; oraz artykuł 22ab, zgodnie z którym to zespół nauczycieli prowadzących nauczanie danego przedmiotu w danej szkole przedstawia dyrektorowi propozycję dotyczącą wyboru podręczników i materiałów ćwiczeniowych do realizacji programu nauczania. Podręczniki, o których mowa w wymienionych artykułach, muszą obowiązywać we wszystkich oddziałach danej klasy minimum przez trzy lata. Oczywiście, muszą one zostać wybrane spośród podręczników zatwierdzonych do użytku szkolnego przez MEN. W praktyce oznacza to, że wszyscy nauczyciele danego języka obcego muszą zgodzić się co do wyboru jednego podręcznika do nauczania we wszystkich klasach na tym samym poziomie edukacyjnym.

Zgodnie z artykułem 22ab, ustęp 2., punkt 1., nauczyciele języków nowożytnych mają możliwość wyboru kilku podręczników dla danego etapu edukacyjnego ze względu na prawdopodobną różnicę stopnia zaawansowania znajomości języka wśród uczniów. Teoretycznie więc nauczyciele powinni być przygotowani do pracy z uczniami na każdym etapie zaawansowania, 1 września br. podzielić klasy na grupy i zapewnić im podręczniki odpowiednie dla ich poziomu.

Niestety, obostrzenia dotyczące konstrukcji podręcznika zawarte w artykule 22ao, ust. 3, pkt 4 a i b[2], spowodowały, że nie wszyscy wydawcy podręczników zdążyli z wprowadzeniem zmian i drukiem nowych podręczników do września bieżącego roku. Wielu wydawców, głównie zagranicznych, nie zdecydowało się w ogóle dostosowywać swoich książek do nowych wymogów, ponieważ zmiany te są niezmiernie kosztowne i w przypadku takich języków jak francuski wpływy ze sprzedaży nowych podręczników nie pokryłyby nawet w części wydatków poniesionych na ich adaptację. W konsekwencji dzisiaj na liście podręczników dopuszczonych przez MEN do użytku szkolnego dla szkoły podstawowej nie figuruje ani jedna książka do nauki języka francuskiego. Dla klas I-III gimnazjum możemy wybierać spośród czterech pozycji[3], natomiast nauczyciele szkół ponadgimnazjalnych muszą dokonać wyboru spośród pięciu pozycji, z czego dwie to podręczniki dla poziomu A1, a trzy inne to podręczniki dla poziomu A1-A2[4].

Podręczniki te przygotowane zostały na razie tylko dla klas pierwszych gimnazjum i szkół ponadgimnazjalnych. Wydawcy deklarują, że w kolejnych latach lista wydłuży się o pozycje dla wyższych poziomów. Istnieją jednak na terenie całej Polski szkoły, w których uczniowie rozpoczynający naukę w klasach pierwszych dysponują już znajomością języka francuskiego na poziomie A2 lub wyższym. Dotyczy to zarówno gimnazjalistów, jak i licealistów. Niestety, pracujący z nimi nauczyciele muszą przygotowywać inne materiały dydaktyczne lub poczekać, aż wydawnictwa uporają się z dostosowaniem kolejnych tomów. Materiały dydaktyczne, o których mowa w artykule 22ab, to mogą być również podręczniki spoza listy dopuszczonych przez MEN, jednak – ponieważ źródło ich finansowania jest inne i koszty na nie przeznaczane nie wchodzą w skład sumy przygotowanej na zakup obowiązkowych podręczników dla uczniów – szkoły nie decydują się na ich zakup. Nauczycielom pracującym z uczniami zaawansowanymi pozostają dwie możliwości: indywidualne przygotowywanie materiałów na każde zajęcia lub zaszeregowanie uczniów do grup podstawowych, w których, już z podręcznikiem, mogą oni utrwalać poznany i przećwiczony wcześniej program. Nauczyciele języków obcych przyzwyczajeni do uzupełniania podręczników materiałami dodatkowymi, co wynika ze specyfiki nauczanego przedmiotu, odznaczają się wyjątkową wprawą w ich wyszukiwaniu lub tworzeniu i rzadko narzekają na fakt, że czynności te są bardzo czasochłonne. Jednak brak podręcznika często stanowi przeszkodę dla ucznia. Powielane informacje i zadania rozdawane uczniom zwykle bardzo szybko giną, ponieważ młodzież nie uważa ich, jak w przypadku podręcznika, za kompendium wiedzy, a tylko za pojedyńcze ćwiczenia. Uczniowie nie kompletują ich i nie wykorzystują wielokrotnie czy do powtórki materiału.

Brak na liście podręczników dopuszczonych do użytku szkolnego książek do nauki języka francuskiego dla uczniów szkół podstawowych jest również podyktowany względami pragmatycznymi (vide finansowymi). Według danych z Systemu Informacji Oświatowej w roku szkolnym 2014/2015 łącznie w całej Polsce język francuski jako obowiązkowy wybrało 4859 uczniów szkół podstawowych, co stanowiło 0,07 proc. wszystkich uczniów. Kwota, którą dysponuje szkoła na zakup wszystkich podręczników dla jednego ucznia klas IV-VI szkoły podstawowej, to 140 zł, a na zakup materiałów ćwiczeniowych do języków nowożytnych – 25 zł. Na wolnym rynku koszt jednego kompletu: podręcznik + zeszyt ćwiczeń do nauki języka francuskiego w szkole podstawowej na poziomie A1, to około 70 zł. Łatwo można policzyć, że wydawnictwo musiałoby dołożyć bardzo dużo środków własnych, aby podręczniki te dostosować do nowych wymogów. Cena, którą szkoły mogą wydać na zestaw: podręcznik i zeszyt ćwiczeń do nauki języka nowożytnego, najprawdopodobniej nie pokryłaby nawet kosztów druku, transportu itp. Niestety, wysokość kwot przeznaczanych na podręczniki widoczna jest w jakości oferowanych dzieciom i nauczycielom materiałów. Zeszyty ćwiczeń wykonane są z bardzo cienkiego papieru, zarówno wewnętrzne kartki, jak okładki, co powoduje, że szybko się niszczą. Podręczniki są klejone, wskutek czego bardzo szybko się rozpadają, pomimo że uczniowie, proszeni o dbanie o książki, starają się wywiązywać z tego zalecenia.

Nauczyciele języka francuskiego w szkołach podstawowych, zdeterminowani do pracy ze swoimi uczniami, radzą sobie, jak mogą: wykorzystują podręczniki spoza listy podręczników dopuszczonych przez MEN jako materiały dodatkowe, sami przygotowują zabawy edukacyjne, gry i ćwiczenia, dzięki którym dzieci poznają język.

Bardzo krótka lista podręczników do nauki języka francuskiego dopuszczonych do użytku szkolnego może powodować jednak, że dyrektorzy szkół nie zdecydują się na wprowadzenie w przyszłości do oferty swojej szkoły tego języka, a jeśli już on tam figuruje, mogą nie chcieć zwiększać liczby klas, w których język ten miałby być nauczany. Niestety, w związku z brakiem tych podręczników na liście MEN, wydawnictwa francuskie są słabo reprezentowane na polskim rynku, a ich oferta nie jest łatwo dostępna.

Omówione zmiany powodują nieuchronne zmniejszanie się liczby uczniów wybierających język francuski w szkołach na każdym poziomie edukacji. A przecież nie jest tak, że uczniowie nie chcą uczyć się tego języka. Rynek prywatnych szkół językowych obserwuje wzrost zainteresowania kursami języka francuskiego dla dzieci i młodzieży, podobnie jest z zajęciami indywidualnymi.

Oczywiście, nowe przepisy dotyczące podręczników wpłynęły także pozytywnie na pracę nauczycieli i uczniów w szkołach. Nie wolno zapominać o tym, że rodzice, z których zdjęto obowiązek finansowania podręczników szkolnych, odetchnęli z ulgą i w wielu przypadkach zaoszczędzone pieniądze postanowili przeznaczyć na opłacenie np. kursów językowych swoich dzieci. Uczniowie zmieniający klasy w obrębie tej samej szkoły nie muszą martwić się, że będą zobowiązani nadrabiać braki wynikające z różnic pomiędzy podręcznikami stosowanymi przez innych nauczycieli.

Na pewno obowiązek przepisywania zadań do zeszytu wpłynie pozytywnie na utrwalanie wiedzy, ćwiczenie pisania w przypadku młodszych dzieci, które – przyzwyczajone jedynie do uzupełniania ćwiczeń w pierwszych trzech klasach szkoły podstawowej – mają często poważne problemy z odpowiednim trzymaniem długopisu czy stosowaniem zasad ortograficznych.

Wydawnictwa, które podjęły się wprowadzenia nowych podręczników, dostosowanych do wymogów ustawy z dnia 30 maja 2014 r., wykonały solidną pracę i do rąk nauczycieli trafiły podręczniki uwzględniające zasady nowej matury z języków obcych, proponujące odpowiednie ćwiczenia utrwalające wszystkie kompetencje językowe.

Z punktu widzenia nauczycieli, praca z jednym podręcznikiem przez kilka kolejnych lat również powinna stanowić ułatwienie, ponieważ raz przygotowane lekcje będą mogły być wykorzystane wielokrotnie, nowe podręczniki nie będą kusiły co roku, a wydawnictwa (oczywiście te, które przetrwają na rynku) będą miały więcej czasu, aby przygotować nową ofertę.

Z drugiej jednak strony, nauczyciele dobrze znający rynek podręczników mogą czuć się zawiedzeni, nie mając możliwości dostosowania podręczników do kolejnych roczników uczniów. Podręczniki, pomimo że przygotowywane na odpowiednie poziomy, często w obrębie tego samego poziomu różnią się stopniem trudności czy ilością proponowanych materiałów. Nauczyciel dopiero po poznaniu uczniów, z którymi ma do czynienia, powinien wybierać podręcznik, tak aby wziąć pod uwagę ich zindywidualizowane potrzeby: ambitnym uczniom przedstawić materiał stanowiący wyzwanie, natomiast uczniom słabszym taki, który pozwoli im pokonać problemy w nauce, wyjaśni w sposób prosty zagadnienia językowe i nie spowoduje, że uczniowie zrezygnują z nauki.

Pełne efekty zmian wprowadzonych przez ustawę z dnia 30 maja 2014 r. będą jednak widoczne dopiero za kilka lat, kiedy reformą objęte zostaną wszystkie roczniki na wszystkich poziomach nauczania, nauczyciele „oswoją” nową rzeczywistość, a wydawnictwa dostosują całą swoją ofertę do potrzeb szkół.

Bibliografia

MEN (2014a) Ustawa z dnia 30 maja 2014 r. o zmianie ustawy o systemie oświaty oraz niektórych innych ustaw [online] [10.11.2015].

MEN (2014b) Nauczanie języka obcego jako obowiązkowego w szkołach według typów i kategorii uczniów w roku szkolnym 2014/2015 wg SIO stan na 30.09.2014 r. [online] [10.11.2015].



[1] Według danych MEN z września 2014 r., język francuski był w roku szkolnym 2014/2015 na czwartym miejscu pod względem liczby uczniów wybierających ten język jako obowiązkowy (MEN 2014b).

[2] Zapisy te stanowią, że podręcznik może zostać dopuszczony do użytku szkolnego, jeśli nie zawiera pytań, poleceń, zadań i ćwiczeń wymagających uzupełniania w podręczniku, w przypadku podręczników papierowych, oraz odwołań i poleceń wymagających korzystania z opracowanych przez określonego wydawcę dodatkowych materiałów dydaktycznych przeznaczonych dla ucznia (MEN 2014b).

[3] Tylko jedna z nich to podręcznik dla poziomu A2, reszta to pozycje dla uczniów początkujących.

[4] Dla porównania lista podręczników języka angielskiego dopuszczonych do użytku szkolnego przez MEN zawiera 13 podręczników w klasach I-III szkoły podstawowej, 10 podręczników dla klas IV-VI, 12 podręczników dla gimnazjum (na poziomach A1-B2) i 12 podręczników dla szkół ponadgimnazjalnych (na poziomach A1-C1).