Praca z uczniami o specjalnych potrzebach edukacyjnych. Przykład gimnazjalistów uczących się języka angielskiego

Numer JOwS: 
str. 43
Fot. Xusenru (Pixabay CC)

Uczniowie, u których zdiagnozowano specyficzne lub/i niespecyficzne trudności w uczeniu się, są dużym wyzwaniem dla nauczycieli języków obcych. Czy istnieją skuteczne sposoby wspierania uczniów w przezwyciężaniu tych trudności podczas lekcji języka w szkole?

Współczesna edukacja stawia przed nauczycielami, uczniami i ich rodzicami coraz liczniejsze i ambitniejsze zadania. Z jednej strony, uczeń musi zmierzyć się z ogromem informacji z różnych obszarów nauki i dokonywać ich efektywnej selekcji. Z drugiej powinien odnaleźć dziedzinę, która go interesuje, aby móc z nią w przyszłości związać swoje życie zawodowe. Co więcej, od ucznia wymaga się nieustającej gotowości do poddawania jego wiedzy weryfikacji, najczęściej przy użyciu rozmaitych testów.

Zadaniem rodziców ucznia jest stwarzanie mu jak najdogodniejszych warunków do rozwoju i edukacji. Rola nauczyciela również ulega modyfikacji – od dawna przecież wiadomo, że nie może ona ograniczać się do podawania gotowej wiedzy w formie notatki czy automatyzacji omawianych zagadnień poprzez zlecanie kolejnych zadań z zeszytu ćwiczeń. Aby skutecznie włączyć uczniów w proces (glotto)dydaktyczny, należy go odpowiednio przemyśleć i zaplanować. Zanim to nastąpi, nauczyciel powinien rozpoznać potrzeby i poten-cjał swoich uczniów oraz uświadomić sobie ich prawo do zachowania odrębności i rozwoju w możliwym dla nich zakresie (Karpińska-Szaj 2014: 11). Warto przy tym pamiętać, że w przy-padku uczniów borykających się z różnymi trudnościami w nauce, „to nie rodzaj i stopień deficytu, ale warunki niezbędne do zaspokajania potrzeb rozwojowych i dydaktycznych po-winny stanowić podstawę organizacji edukacji w szkole” (tamże).

Specyficzne i niespecyficzne trudności w uczeniu się

Specyficzne trudności w uczeniu się w większości przypadków są już zdiagnozowane u uczniów w wieku gimnazjalnym. Ze specyficznymi trudnościami w uczeniu się mamy do czynienia w sytuacji, gdy problemy z nauką czytania, pisania, liczenia czy z posługiwaniem się zapisem nutowym lub symbolami pojawiają się nieoczekiwanie i są nieadekwatne do wieku dziecka, jego możliwości intelektualnych, wkładu pracy własnej i postępów w nabywaniu innych umiejętności (Bogdanowicz, Smoleń 2004: 80).

W przypadku języków obcych specyficzne trudności w uczeniu się określane są terminem „dysleksja rozwojowa”, a stanowią one zespół zaburzeń uczenia się czytania i pisania, które mogą ujawnić się w następujących formach: dysleksja (specyficzne zaburzenia w nauce czytania połączone najczęściej z trudnościami w pisaniu), dysortografia (specyficzne zaburzenia w komunikacji pisanej – zwłaszcza w opanowaniu poprawności ortograficznej tekstu), dysgrafia (zaburzenia w opanowaniu właściwego poziomu graficznego pisma) (Bogdanowicz, Smoleń 2004: 81).

Niespecyficzne trudności w uczeniu się to wszelkiego rodzaju trudności, które mogą być uwarunkowane niższym niż przeciętny poziomem rozwoju intelektualnego, syndromem deficytu uwagi i nadpobudliwości psychoruchowej (ADHD), zaburzeniami emocjonalnymi i somatycznymi oraz czynnikami środowiskowymi (Gindrich 2001: 18-21). W przypadku tych trudności właściwa diagnoza pomoże nauczycielowi wybrać skuteczne metody pracy z uczniem, co w połączeniu z rozwijaniem kompetencji językowo-komunikacyjnych i poznawczych w zakresie języka polskiego może przyczynić się do sukcesu dydaktycznego, który sam w sobie ma wartość terapeutyczną (Karpińska-Szaj 2014: 9).

Zadania nauczyciela

W literaturze przedmiotu podkreśla się, że opanowywanie języka drugiego odbywa się w procesie nabywania wprawy językowej i komunikacyjnej. Nauczyciel odgrywa w tym przypadku rolę animatora procesu glottodydaktycznego, co pozwala pozbyć się fałszywego przeświadczenia, jakoby języka można było kogoś nauczyć bez uwzględniania jego chęci, możliwości, motywacji i innych cech indywidualnych (Lewicka 2007: 17).

Podstawowe zasady pedagogiki humanistycznej obligują nauczyciela do zaakceptowania podmiotowości, samodzielności i odpowiedzialności ucznia, a to wiąże się z koniecznością poszukiwania najbardziej efektywnych sposobów nauczania, pomocy w przypadku trudności, tworzenia sytuacji aktywizujących ucznia i umożliwiających mu indywidualizację pracy, ze szczególnym uwzględnieniem jego predyspozycji kognitywnych, potrzeb i zainteresowań (Zawadzka 2004: 221).

Takie podejście ma kluczowe znaczenie w postępowaniu z uczniami, u których stwierdza się specyficzne i/lub niespecyficzne trudności w uczeniu się (języków obcych). Wsparcie ze strony nauczyciela języka obcego może przejawiać się na dwu płaszczyznach: psychologiczno-pedagogicznej oraz metodycznej. Ta pierwsza wiąże się z wdrożeniem oraz intensyfikowaniem przez nauczyciela następujących działań: rozwijania autonomii ucznia i jego samodzielności, zapoznawania go ze strategiami uczenia się, budowania poczucia własnej wartości, niwelowania napięć emocjonalnych oraz zachęcania do podejmowania działań. Druga płaszczyzna wsparcia wiąże się ze starannym doborem treści, form i metod pracy, które mogłyby usprawnić zaburzone funkcje percepcyjno-motoryczne oraz doskonaliłyby sprawności słuchowo-językowe, koordynację wzrokowo-ruchową oraz koncentrację uwagi (Jaworska 2012: 135).

Minibadanie grupy gimnazjalistów

Intensywny rozwój cywilizacyjny i technologiczny oraz zmiany stylu życia i pracy przyczyniają się do narastania problemów z budowaniem więzi rodzinnych. Dlatego szkoła – nauczyciele i wychowawcy – pełni tak ważną funkcję we wspieraniu dziecka i w motywowaniu go do podejmowania wysiłku intelektualnego1.

Głównym celem badania grupki gimnazjalistów było wyłonienie najczęściej występujących trudności w uczeniu się języka angielskiego u uczniów ze specyficznymi i niespecyficznymi trudnościami w nauce oraz określenie roli nauczyciela języka angielskiego i stosowanych przez niego metod, technik i form pracy z uczniem w procesie przezwyciężania tych trudności, co w przyszłości mogłoby skutkować osiągnięciem lepszych rezultatów w nauce języka angielskiego.

Badaniu została poddana grupa 22 gimnazjalistów (15 chłopców i 7 dziewcząt) z czterech oddziałów gimnazjalnych2 będących częścią niewielkiej szkoły położonej na terenie wiejskim. Każdy z uczniów miał wydaną przez poradnię psychologiczno-pedagogiczną opinię, w której stwierdzono specyficzne trudności w uczeniu się i/lub specjalne potrzeby edukacyjne. Badanie trwało jeden semestr, miało charakter tzw. badania w działaniu (ang. action research) i obejmowało:

  • analizę wydanych prze poradnie opinii o badanych uczniach pod kątem zdiagnozowanych trudności, uzupełnioną informacjami z rozmów z pedagogiem szkolnym, psychologiem, wychowawcami klas, innymi nauczycielami oraz rodzica-mi/opiekunami prawnymi,
  • obserwację reakcji badanych uczniów na dostosowane przez nauczyciela3 zadania i formy pracy (ocena zaangażowania uczniów podczas wykonywania zadań, pytania uczniów podczas lekcji, rozmowy indywidualne z uczniami po zajęciach),
  • bieżące monitorowanie postępów uczniów przez nauczyciela na prowadzonych przez siebie lekcjach regularnych oraz zajęciach wyrównawczych (arkusz obserwacji, notatki własne),
  • autoobserwację (uczniowie sporządzali krótkie notatki po obserwowanych zajęciach, w których subiektywnie oceniali skuteczność i przystępność stosowanych przez nauczyciela metod, technik i form nauczania).

Zgodnie z założeniami badania w działaniu (nauczyciel odgrywa jednocześnie rolę badacza) procedura badawcza opierała się na czterech zasadniczych elementach: planowaniu, działaniu, obserwacji i refleksji (Wiśniewska 2013: 58).

Zdiagnozowane i zaobserwowane trudności uczniów

Na podstawie analizy dokumentacji sporządzonej przez poradnie, konsultacji z nauczycielami języków obcych oraz obserwacji własnych, do przejawów najczęściej występujących trudności specyficznych (ryzyko dysleksji lub dysleksja w różnych postaciach) u badanych uczniów należą:

  • w obrębie trudności w czytaniu: wolne tempo czytania (tendencja do głoskowania), trudności z tempem dekodowania złożonego tekstu, problemy z całościowym zrozumieniem samodzielnie czytanych treści, a w konsekwencji trudność w budowaniu wypowiedzi złożonych;
  • związane z graficzną stroną pisma: wolne tempo pisania, niekształtne pismo, kłopoty z przypomnieniem obrazu graficznego niektórych liter;
  • w obrębie trudności z opanowaniem poprawnej pisowni: znaczna liczba błędów orto-graficznych, w tym pomijanie znaków diakrytycznych i interpunkcyjnych, trudności z łączną i rozdzielną pisownią, mylenie i opuszczanie liter, fonetyczny zapis słów;
  • w obrębie analizy słuchowej tekstu: osłabienie pamięci fonologicznej, zaburzenie zdolności spostrzegania i różnicowania słuchowego.

U badanych uczniów zaobserwowano następujące trudności niespecyficzne:

  • wynikające z syndromu deficytu uwagi (ADD): brak systematyczności, wytrwałości i konsekwencji, wzmożona potrzeba ruchu, nieumiejętność skupienia uwagi na wykonywanym zadaniu, występujące naprzemiennie zniechęcenie, obojętność i agresja, nadwrażliwość na bodźce zewnętrzne;
  • o podłożu emocjonalnym: mała odporność na stres, zmienna motywacja zadaniowa, męczliwość psychiczna, tendencja do unikania nowych i nieprzewidywalnych sytuacji;
  • wynikające ze specyfiki środowiska ucznia: zaniżone poczucie własnej wartości, luki programowe wynikające z niesystematycznego powtarzania wiadomości oraz zanie-dbań ze strony dorosłych (np. nagminne wagary), wyuczona bezradność;
  • będące wynikiem zaburzeń somatycznych: fobia szkolna (sporadyczny udział w zaję-ciach), problemy oraz dolegliwości uniemożliwiające pełny i efektywny udział w zajęciach szkolnych (np. bóle głowy);
  • niższy niż przeciętny poziom rozwoju intelektualnego (u trojga badanych uczniów).

Zaplanowane działania wspomagające oraz obserwacja ich skutków

Praca na lekcji języka obcego z uczniami, u których obserwuje się trudności w nauce, powinna być wyjątkowo uporządkowana, a poszczególne elementy lekcji oraz polecenia – zrozumiałe i przejrzyste. Do zadań nauczyciela należy dostosowanie przestrzeni w sali lekcyjnej oraz tempa lekcji do możliwości percepcyjnych uczniów (Bogdanowicz, Smoleń 2004: 94).

Badani uczniowie niejednokrotnie podkreślali w notatkach, które sporządzali bezpośrednio po obserwowanych zajęciach, że jasno sformułowane przez nauczyciela cele lekcji dają im poczucie bezpieczeństwa, ponieważ wyodrębniają te elementy języka, na których w toku zajęć należy najbardziej skupić uwagę. Ze wspomnianych notatek oraz indywidualnych rozmów z nauczycielem wynikało, że odpowiednie podsumowanie lekcji, polegające na wspólnym przypomnieniu celów (dyskusja uczniowska moderowana przez nauczyciela) niejednokrotnie dawało uczniom z trudnościami w nauce poczucie zrealizowanego zadania oraz efektywnego udziału we wszystkich jego etapach. Uczniowie chętnie zabierali głos, podawali konkretne przykłady. Nauczyciel „nie wyrywał” uczniów do odpowiedzi i pozwalał odwoływać się do notatek. Czasami naprowadzał na właściwy tok myślenia, chwalił za aktywność i podejmowane działania.

Na podstawie zaobserwowanych podczas zajęć reakcji badanych uczniów nauczyciel wywnioskował, że duże znaczenie mają dla nich rodzaj i forma stosowanych na lekcji instrukcji i poleceń do zadań. Nieskomplikowane i krótkie wyjaśnienia pozwalały uniknąć nieporozumień, przez co tok lekcji nie był zaburzony koniecznością ponownego wyjaśniania i oznakami znudzenia ze strony pozostałych uczniów. Nauczyciel upewniał się, czy uczniowie właściwie zrozumieli polecenie (pytania zamknięte, prośba o powtórzenie czy parafrazę). Unikał wydawania kilku poleceń w tym samym czasie.

Pomoce dydaktyczne oddziałujące na zmysł wzroku (m. in. kolorowe karty, plakaty, plansze, symbole) ułatwiają uczniom odnajdywanie związków przyczynowo-skutkowych oraz pomagają zaplanować i konsekwentnie zrealizować zadanie (np. dialog czy opowiadanie). Należy mieć przy tym na względzie, że niektórzy uczniowie ze zdiagnozowanymi trudnościami w nauce mogą przejawiać pewną nadwrażliwość na zbyt dużą ilość bodźców wizualnych oraz jeszcze innych, dochodzących do nich z najbliższego otoczenia, np. na temperaturę, światło czy hałas (Nijakowska i in. 2016: 60).

Różnorodne pomoce dydaktyczne (plakaty, karty obrazkowo-słowne, słowniki wyświetlane na tablicy interaktywnej, fragmenty filmów, zdjęcia, wykresy zdaniowe) oraz gadżety spotykały się z dużą aprobatą ze strony badanych uczniów, gdyż ułatwiały im zapamiętywanie nowych słów i zwrotów.

Uczniowie biorący udział w badaniu wyrażali potrzebę odpowiedniej organizacji przestrzeni w sali lekcyjnej. Część uczniów sygnalizowała to podczas badania w poradni, co wynikało z treści analizowanych dokumentów. Ci ze specyficznymi trudnościami w nauce prefe-rowali ławki znajdujące się blisko tablicy i nauczyciela, woleli zajmować miejsce obok „dobrych” uczniów, a podczas lekcji starali się eliminować wszelkie dystraktory dźwiękowe (np. zamykali okno w sali, uciszali kolegów).

Deficyty w obrębie analizy i syntezy wzrokowo-słuchowej oraz wady wymowy sprawiają, że uczniowie z trudnościami w nauce mają problemy z głośnym czytaniem tekstu. Według Bogdanowicz (1994: 93) uczniów przejawiających problemy dyslektyczne nie należy przymuszać do głośnego czytania tekstów na forum klasy, ponieważ to, że całą swoją uwagę skupiają na technice głośnego czytania oraz różnorodne napięcia emocjonalne towarzyszące tej czynności mogą przyczynić się do utrwalenia postawy lękowej wobec czytania publicznego w przyszłości.

Aby dać badanym uczniom szansę przyswojenia poprawnej wymowy wyrazów angielskich oraz nie powodować dodatkowych napięć emocjonalnych, nauczyciel regularnie zapisywał większymi literami trudniejsze słowa na tablicy, a następnie zachęcał całą klasę do ich wielokrotnego powtarzania, prezentując wcześniej model wymowy. Uczniowie biorący udział w badaniu wykazywali zainteresowanie czytaniem krótkich tekstów angielskich w celu poprawy wymowy, chociaż, co należy podkreślić, decydowali się na głośne czytanie (indywidualne) tylko na zajęciach wyrównawczych lub w obecności jedynie nauczyciela (np. podczas przerwy). Wówczas korzystali z technik pomagających orientować się w tekście: śledzenie tekstu za pomocą linijki, zakreślanie tekstu, czytanie powiększonego tekstu czy zakrywanie pozostałej części tekstu kartką. Uczniowie sporadycznie stosowali zapis fonetyczny nad niektórymi wyrazami tekstu.

W trakcie badania nauczyciel wielokrotnie obserwował trudności uczniów w rozumie-niu tekstu czytanego, które wynikały z problemów z koncentracją uwagi, zapamiętywaniem i przypominaniem wiadomości czy z braku usystematyzowanej wiedzy programowej z lat ubiegłych i wybiórczej spostrzegawczości. Pomimo tego, że uczniowie ci mieli więcej czasu na zapoznanie się z treścią (teksty czytane po cichu), poziom rozumienia był zdecydowanie niższy w porównaniu z uczniami, którzy nie przejawiali trudności w nauce. W takich przypadkach pomocne okazywały się fragmentaryzacja tekstu oraz pytania pomocnicze, dzięki którym uczniowie mogli przypomnieć sobie więcej szczegółów lub odtworzyć proste związki przyczynowo-skutkowe.

Niejednokrotnie nauczyciel wykorzystywał nowe technologie (komputer z dostępem do internetu, smartfon, tablicę interaktywną, tablet) w celu urozmaicenia zajęć i stymulacji wielozmysłowej. W terapii dysleksji rozwojowej metoda uczenia polisensoryczne-go, czyli umożliwienie uczniom odbioru informacji wieloma kanałami zmysłowymi oraz integracja tych informacji i ruchu jest jedną z najbardziej efektywnych (Bogdanowicz, Smoleń 2004: 94).

Warto zaznaczyć, że zastosowanie nowych technologii wspomaga również nauczanie sprawności pisania w języku angielskim u uczniów z trudnościami w nauce. Nauczyciel zachęcał do przesyłania zadań domowych, które miały formę wypowiedzi pisemnej, za pośrednictwem poczty elektronicznej czy platformy Librus Synergia (dziennik elektroniczny). Uczniowie zauważali, że ich praca ma estetyczny wygląd, dzięki czemu sami byli w stanie skorygować część błędów jeszcze przed jej oddaniem (uporządkowany i przejrzysty tekst sprawdzali chętniej i do końca). Ponadto możliwości graficzne, jakie daje komputer (zdjęcia, wykresy), motywowały uczniów do kreatywnego myślenia i poszukiwania rozwiązań niestandardowych (np. tworzenie krótkich interaktywnych historyjek w języku angielskim z wykorzystaniem programu Scratch).

Zdecydowana większość badanych wskazała rozumienie tekstu słuchanego jako jedną z trudniejszych sprawności do opanowania. Uczniowie skarżyli się na „wyłapywanie” podczas słuchania nagrań czy dłuższych wypowiedzi nauczyciela tylko pojedynczych słów. Nie mogli nadążyć za tempem wypowiedzi, więc zniechęcali się bardzo szybko, nie kończąc zadania. Pomocne w tych sytuacjach okazywało się kilkakrotne odtwarzanie tekstu z jednoczesnym podziałem na logiczne fragmenty. Nauczyciel pozwalał uczniom upewnić się, że poprawnie zrozumieli przekazywane informacje, poprzez krótką parafrazę, wskazanie słów kluczowych, dobór właściwych ilustracji oraz układanie puzzli z opisów zdarzeń w odpowiedniej kolejności, a także opowiedzenie wysłuchanego fragmentu w języku polskim. Czasami wolniej czytał mniej zrozumiałe dla uczniów fragmenty, kładąc jeszcze większy niż w nagraniu nacisk intonacyjny na słowa klucze.

Badani uczniowie doceniali zadania realizowane na podstawie utworów muzycznych. Z opinii badanych i obserwacji nauczyciela wynika, że wykorzystywane na zajęciach frag-menty powszechnie lubianych przez młodzież piosenek anglojęzycznych zmniejszały napięcie emocjonalne, oswajały z naturalnym tempem wypowiedzi oraz utrwalały poprawną wymowę niektórych wyrazów. Zdecydowana większość badanych uczniów znała wykorzystane przez nauczyciela utwory, a niektórzy stwierdzili, że dzięki nim częściej rozpoznają różne słowa w odtwarzanych podczas lekcji tekstach.

Z opinii wydanych przez poradnie psychologiczno-pedagogiczne oraz bezpośredniej obserwacji nauczyciela wynikało, że badani uczniowie, u których stwierdzono specyficzne trudności w uczeniu się wolą prezentować i poddawać ocenie stan swojej wiedzy w formie ustnej, ponieważ wówczas unikają błędów ortograficznych, nie muszą skupiać się na szacie graficznej pracy, nie czują presji czasu, a nauczyciel może maksymalnie zindywidualizować podejście do nich.

Należy więc założyć, że wypowiedzi ustne uczniów są lepszym wskaźnikiem ich umiejętności niż prace w formie pisemnej (Bogdanowicz 1994: 97). Warto jednak pamiętać, że dotyczy to przede wszystkim odtwarzania raczej krótkich partii materiału, kiedy uczeń ma szansę w odpowiednio wydłużonym czasie przypomnieć sobie potrzebne informacje.

Aby uczeń, u którego obserwuje się specyficzne bądź niespecyficzne trudności w nauce, chciał komunikować się w języku obcym, należy stworzyć właściwe ku temu warunki, np. zaproponować zadanie, w którym mówienie stymulowane jest odpowiednim materiałem wizualnym (m.in. Nijakowska i in. 2016: 64–65).

Badani uczniowie z entuzjazmem podchodzili do następujących typów zadań komunikacyjnych opartych na materiale wizualnym: tworzenia krótkich dialogów z „udziałem” znanych osób, układania historyjek na podstawie komiksów, rozwiązywania problemów przedstawionych na plakatach, przewidywania zakończeń opowiadania zaprezentowanego jako sekwencja obrazków, opisywania ciągu wydarzeń na podstawie nieskomplikowanych ry-sunków „patyczkowych” (ang. simple stick drawings) (zob. Wright 1990: 3–5).

Ważną kwestią, o której należy pamiętać, pracując na lekcji języka obcego z uczniami mającymi trudności w nauce, jest ocenianie. Nauczyciel zaobserwował, że zdecydowanie korzystny wpływ na biorących udział w badaniu uczniów miało uzupełnienie oceny wyrażonej cyfrą o krótki komentarz, w którym zawarte były wskazówki co do dalszego postępowania z odkrytymi deficytami wiedzy i umiejętności. Ponadto nauczyciel uprzedzał uczniów o zamiarze sprawdzenia wiedzy i w miarę możliwości zmnieszał stres związany z tą sytuacją, np. pozwalał uczniom pozostać na swoim miejscu podczas odpowiedzi ustnej. Dzięki temu, że nauczyciel w życzliwy i motywujący sposób informował uczniów o nawet najmniejszych postępach, czuli się oni zmotywowani do podejmowania kolejnych zadań, co podkreślali w rozmowach indywidualnych z nauczycielem. Według Nijakowskiej i in. (2016: 61–62) warto zaproponować uczniom konkretną strategię (lub technikę), która pomoże przezwyciężyć zaobserwowane u nich trudności. Jedną z zastosowanych z grupą badanych uczniów metod jest technika gestów kodowanych (ang. codified gestures), wspomagająca naukę chociażby angielskich przyimków miejsca i ruchu (zob. Janzen-Ulbricht 2018).

Podsumowanie

Głównym celem nauki języka obcego jest osiągnięcie kompetencji komunikacyjnej, czyli zdolności komunikowania się w tym języku z innymi. Człowiek jest w stanie skutecznie porozumiewać się w języku obcym, nawet jeśli popełnia błędy, które mogą irytować odbiorcę, jednak nie uniemożliwiają komunikacji językowej (Komorowska 1987: 24–26).

Nauczyciel pracujący z uczniami, u których obserwuje się specyficzne i niespecyficzne trud-ności w nauce, powinien o tym pamiętać z uwagi na to, że sprawność komunikowania się w języku obcym jest dla tej grupy uczniów bardzo trudna do opanowania.

Dodatkowo na złożoność problemu wpływa to, że uczniowie z trudnościami w uczeniu się mają tendencję do oceniania swoich możliwości w aspekcie funkcjonowania w środowisku szkolnym, wyników w nauce czy różnych umiejętności zdecydowanie niżej niż uczniowie bez trudności w uczeniu się (Kucharczyk, Dłużniewska 2017: 58–59).

Przedstawione obserwacje i doświadczenia z pracy dydaktycznej ze względu na ogra-niczony zasięg i praktyczny charakter nie mają wymiaru reprezentatywnego. Intencją autorki było nie tylko przybliżenie problemu, lecz także próba zdefiniowania sposobów radzenia sobie z nim z perspektywy nauczyciela. Niewątpliwie zagadnienie specyficznych i niespecyficznych trudności w nauce w kontekście nauczania i uczenia się języka obcego stanowi duże wyzwanie dla uczniów, ich rodziców oraz nauczycieli i wymaga dalszych wnikliwych badań.

 

Bibliografia

  • Bogdanowicz, M. (1994), O dysleksji czyli specyficznych trudnościach w czytaniu i pisaniu – odpowiedzi na pytania rodziców i nauczycieli, Lublin: Wydawnictwo Popularnonaukowe Linea.
  • Bogdanowicz, M., Smoleń, M. (red.) (2004) Dysleksja w kontekście nauczania języków obcych, Gdańsk: Harmonia.
  • Nijakowska, J. (red.) (2016), Dyslexia for Teachers of English as a Foreign Language [online] [dostęp 20.05.2018] <dystefl2.uni.lodz.pl/wp-content/uploads/DysTEFL2-booklet.pdf>.
  • Gindrich, P. (2001), Nasilenie zjawiska specyficznych i niespecyficznych trudności w uczeniu się wśród uczniów szkół masowych w świetle wyników ankiety, [w:] D. Osik, A. Wojarska (red.) Wspomaganie rozwoju uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, Lublin: UMCS.
  • Janzen-Ulbricht, N. (2018), An experiment on gesture and fluency in two German schools., „ELT Journal”, nr 72 (3), s. 309–318.
  • Jaworska, M. (2012) Nauka języka obcego jako czynnik stymulujący i ułatwiający korygowanie zaburzeń związanych ze specyficznymi trudnościami w uczeniu się, [w:] I. Pietras (red.), Trudności w czytaniu i pisaniu – rozważania teoretyczne i praktyczne, Warszawa: Difin SA.
  • Karpińska-Szaj, K. (2014), Uczeń ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi na lekcji języka obcego. Implikacje dla organizacji praktyk pedagogicznych, [w:] M. Cichoń i in. (red.), Przez praktyki do praktyki. W stronę innowacyjności w kształceniu nauczycieli. Część druga. Języki obce. Lublin: UMCS.
  • Komorowska, H. (1987), Sukces i niepowodzenie w nauce języka obcego, Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne.
  • Kucharczyk, I., Dłużniewska, A. (2017), Samoświadomość emocji i percepcja własna kompetencji społecznych a osiągnięcia szkolne uczniów z dysleksją w wieku dorastania, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe FREL.
  • Lewicka, G. (2007), Glottodydaktyczne aspekty akwizycji języka drugiego a konstruktywistyczna teoria uczenia się, Wrocław: ATUT Oficyna Wydawnicza.
  • Wiśniewska, D. (2013), Action Research in EFL Pedagogy, Poznań: UAM Wydawnictwo Naukowe.
  • Wright, A. (1990), Pictures for language learning, Cambridge: Cambridge University Press.
  • Zawadzka, E. (2004), Nauczyciel języków obcych w dobie przemian, Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.