Radość uczenia się – lekcje dla dorosłych

Numer JOwS: 
str. 83
Fot. Ujwala Prabhu (CC BY-NC-ND 2.0)

Prezentujemy pierwszy artykuł z cyklu Radość uczenia się autorstwa Doroty Kondrat, w którym znajdą Państwo pomysły na lekcje z uczniami dorosłymi. Chcemy przekonać nauczycieli, że efektywne uczenie (się) komunikacji w języku obcym powinno przebiegać w atmosferze zabawy, eksplorowania i tworzenia. Stosowanie zasady „nauka przez zabawę”, kluczowej w nauczaniu dzieci, na lekcjach z dorosłymi często okazuje się równie istotne i skuteczne.

Pobierz artykuł w pliku PDF

Kreatywne słuchanie

Zgodnie z hipotezą Krashena najlepsze warunki do nauki języka obcego zachodzą w sytuacji słabego filtra afektywnego, czyli wtedy, gdy mamy do tego pozytywne nastawienie. W miejsce oporu i wątpliwości pojawia się wówczas zaciekawienie i otwartość. Możliwość eksperymentowania z językiem wpływa na poczucie sprawczości i kompetencji u ucznia. Warto zatem dbać o tworzenie środowiska sprzyjającego uczeniu się poprzez dobór odpowiednich ćwiczeń.

Słuchanie to pierwsza umiejętność językowa ćwiczona przez człowieka, tak w naturalnym języku, w dzieciństwie, jak i na lekcji języka obcego. Ponad 45 proc. czasu, jaki dorosła osoba spędza na komunikowaniu się, to słuchanie. Umiejętność ta jest kluczowa dla nauczenia się mówienia. W naturalny sposób kopiujemy wypowiedzi, począwszy od pojedynczych dźwięków, do całych fraz. Uczymy się jeszcze szybciej, gdy słowom towarzyszy obraz, ruch ręki lub ciała, mimika, pokazywanie przedmiotów i czynności.

Dorośli wymagają słowa pisanego towarzyszącego wymawianym słowom, dzięki czemu mogą wracać do tekstu, sprawdzać, czy dobrze zrozumieli, a także lepiej zapamiętać. Początki słuchania, zwłaszcza w dość trudnym fonetycznie języku angielskim, są wyzwaniem dla dorosłego ucznia. Dlatego powinno poświęcać się na wyćwiczenie tej umiejętności jak najwięcej czasu w klasie i w ramach pracy domowej. Jako że w naturalnym środowisku rzadko słowu mówionemu towarzyszy pisane, warto trenować słuchanie bez tekstu i w rozmaitych ćwiczeniach. Zadania odnoszące się do tożsamości ucznia wyjątkowo silnie będą angażować jego uwagę, z uwagi na tzw. efekt coctail party (to znaczy, gdy w szumie informacji wokół wychwytujemy te, które dotyczą nas samych).

Słuchanie w autentycznych warunkach to ponadto rejestrowanie najróżniejszych przekazów, od krótkich, do długich, podczas których zachodzą rozmaite procesy poznawcze i którym towarzyszą różne emocje. Słuchanie zatem może być „od szczegółu do ogółu”, na przykład gdy bierzemy udział w konwersacji lub słyszymy polecenia, musimy odgadywać, co dokładnie druga osoba miała na myśli i dopasować się do tego. Na początku przygody z językiem to rozpoznawanie dźwięków i nadawanie im znaczenia, od słów po zdania. Ale również jest słuchanie „od ogółu do szczegółu”, gdy najpierw musimy zrozumieć kontekst, zastosować naszą wiedzę, przewidzieć, o czym będzie mowa, znając temat. Tak uczymy się słuchać dłuższych wypowiedzi, gdy celem może być poznanie głównej idei, wychwycenie określonych informacji lub włączenie się do dyskusji.

Proponowane tu ćwiczenia można wbudować w lekcje, zarówno te z podręcznikiem, jak i w autorskie scenariusze. Składają się one w dwa bloki: zabawy i słuchanie piosenek. Zabawy opierają się na idei, że mówimy i słuchamy nieustannie, a nasz umysł nie lubi ciszy i chętnie zapełnia ją tekstem. Z zabaw tych można korzystać przy okazji rozmaitych tematów, w rozmaitych warunkach, nie tylko w klasie, ale też na wycieczce (ostatnio konwersacje w ramach spaceru w mieście to dość modna inicjatywa).

Piosenki natomiast to nieoceniona skarbnica nieformalnego języka i idiomów (pod warunkiem, że korzystamy z wartościowych tekstów). Piosenki wprowadzają świetną atmosferę na lekcji, relaksują, wywołują emocje, mogą wzruszać, bawić lub pobudzać do dyskusji. W czasach, gdy mamy tak powszechny dostęp do Internetu, znalezienie odpowiedniej piosenki (np. wideo z napisami) jest bardzo łatwe. Można też samemu lub w ramach projektu uczniowskiego zrobić prezentację z ilustracjami do tekstu (piosenka It’s a wonderful life Armstronga jest idealna do wykonania takiej wizualizacji). Specyfiką piosenki są rytm, rym i powtórzenia. Psychologowie badający fenomen pamięci udowodnili, że te trzy komponenty znakomicie stymulują zapamiętywanie treści. Piosenki mogą być modne lub niemodne. Warto dopasować się do gustów. Uczniowie zapytani o swoje ulubione piosenki chętnie przyniosą nagrania i teksty. Można wybrać takie, które są odpowiednie na lekcje.

Kreatywne zabawy ze słuchaniem

Mind Reader

Poziom zaawansowania: od B1

Autor: anonimowy

Jest to bardzo zabawne ćwiczenie, które w niewyjaśniony sposób wyjawia, jak śledząc czyjś tok myślenia możemy dotrzeć do takiego samego skojarzenia. Nie jest to jednak tak oczywiste w języku obcym, pewnie dlatego, że coś nam umyka, gdy skupiamy się mocno na samym słuchaniu. Może związane jest to z tym, że skojarzenia są narzucone kulturowo. Mówimy uczniom, że mamy dla nich ciekawostkę i prosimy o to, aby wykonali następujące operacje:

  1. Pick a number between 1 and 10 and keep it secret.
  2. Multiply this number by 9.
  3. If this number has 2 digits, add them together.
  4. Subtract 5 from this number.
  5. Equate this result to a letter of the alphabet (1 = A, 2 = B, 3 = C etc).
  6. Think of a country beginning with that letter.
  7. Think of an animal beginning with the second letter of that country.
  8. Na koniec pytamy: How many people were thinking of a grey elephant in Denmark?

Soundtrack

Poziom zaawansowania: od B1

Autor: Dorota Kondrat

Oglądając film na DVD (wybrany fragment) wyłączamy dźwięk i próbujemy włożyć dialogi w usta bohaterów. Można podzielić się na role z kilkoma osobami i czytać kwestie poszczególnych bohaterów. Jest to dość trudne, ale jednocześnie motywuje, bo w takim tempie musimy się komunikować w rzeczywistości, a zabawa ta może wywołać śmiech i odprężenie. Najlepiej więc potrenować na znanym serialu, nagranym i odtwarzanym, gdzie wiemy, czego się spodziewać w dalszych scenach, i możemy włączać pauzę, aby dać sobie czas na zastanowienie. Następnie odtwarzamy film jeszcze raz, z dźwiękiem. Słuchając, porównujemy wersję oryginalną z naszą. Ponowne obejrzenie filmu z dźwiękiem po takiej zabawie pomaga się skupić na słuchaniu.

Be the scriptwriter

Poziom zaawansowania: od B1

Autor: Dorota Kondrat

Zabawa ta jest o tyle podobna do powyższej, że możemy mieć wpływ na to, co mówią i myślą postacie filmu. Proponujemy pokazać uczniom fragment lekkiego i wciągającego filmu. Lepiej, żeby nie był to powszechnie znany przebój kinowy. Uczniowie słuchają uważnie dialogów, aż płyta zostaje zatrzymana w kulminacyjnym momencie, na przykład gdy główny bohater chce wreszcie się oświadczyć lub gdy mają paść inne ważne słowa. Wtedy uczniowie wymyślają w parach ciąg dalszy tej rozmowy. Dzielą się publicznie swoimi pomysłami, odgrywając rozmowę między sobą, dramatyzując ją. Następnie oglądają dalszy ciąg filmu i porównują ze swoją wersją. Na koniec mogą jeszcze raz przećwiczyć w parach własne wersje dialogu, śledząc ten sam fragment filmu w niemej wersji.

Stop and think

Poziom zaawansowania: od A1

Autor: Dorota Kondrat

Podczas pierwszego słuchania dowolnego tekstu uczniowie mają za zadanie układać pytania do autora, na przykład kim są bohaterowie, co robią ich rodzice, gdzie są bohaterowie, dlaczego się tam znaleźli, co zdarzyło się później itd. Czegokolwiek słuchamy, czy jest to opowiadanie, tekst publicystyczny, dialog w radiu, czy dyskusja, warto poprzedzić słuchanie ułożeniem pytań szczegółowych, a także zadawać pytania do tekstu w trakcie słuchania. Takie przygotowanie ma olbrzymi wpływ na poprawę jakości słuchania.

Telephone conversation

Poziom zaawansowania: od A1

Autor: Dorota Kondrat

Często pojawiające się w podręcznikach rozmowy telefoniczne warto odgrywać potem w parach. Aby zwiększyć autentyczność tej sytuacji, stwórzmy rodzaj parawanu między dwiema osobami. Ewentualnie osoby te mogą siedzieć do siebie odwrócone plecami. Może to być dość nienaturalne dla uczniów, ale tak samo przecież niekomfortowo się czujemy, rozmawiając z drugą osobą przez telefon. Dodatkowo trzeba zwrócić uwagę na to, by uczniowie nie odwracali głów, tylko mówili wprost przed siebie, przez co muszą wytężać słuch. Taka zabawowa formuła ćwiczenia pozwala oswoić się z dość stresującą sytuacją, jaką jest rozmowa telefoniczna w obcym języku.

Group photo

Poziom zaawansowania: od A1

Autor: Dorota Kondrat, na podstawie Viney, Viney (2008)

Kreatywny nauczyciel rozbudowuje materiały i ćwiczenia z podręcznika. Jednym z pomysłów jest grupowe zdjęcie, kiedy ćwiczymy polecenia i przyimki, a także słownictwo związane z rolami zespołowymi, wyglądem, ubraniami, przedmiotami codziennego użytku. Inspiracją do ćwiczenia jest zadanie z podręcznika In English A1: fotograf ustawia piłkarzy do zdjęcia grupowego. Słuchając, przypisujemy numery zawodnikom, według poleceń, które podaje fotograf. W adaptowanym przez nas ćwiczeniu nauczyciel lub jeden z uczniów zostaje fotografem, uczniowie mają numery napisane na kartkach i przyczepione na piersi, ewentualnie nadane różne role. Oprócz tego mają rozmaite rekwizyty do zakładania bądź trzymania. Fotograf ustawiając ich, zmienia co jakiś czas zdanie (np.: take your hat off... no, put your hat on). Mamy nadzieję, że ćwiczenie to wzbudzi dużo emocji i śmiechu. Przykładowe polecenia wydawane grupie to:

  1. The tall ones, stand in the back row
  2. The captain, stand between number 3 and 10
  3. Sit on the chair, don’t cross your legs
  4. Hold the ball
  5. Look at the window
  6. Don’t talk
  7. Smile, say cheese

Chasing the sound

Poziom zaawansowania: od A2

Źródło: Bowkett (2000)

Na nasze zapamiętywanie składają się liczne elementy. Nie tylko osoby o dominującym stylu audytywnym zapamiętują dobrze informacje oprawione w dźwięk i muzykę. Każdy z nas ma pamięć multisensoryczną, co oznacza, że zapamiętuje jednocześnie bodźce pochodzące z różnych zmysłów, i że jedne skojarzenia uruchamiają inne. Tak jak zapach gorącej czekolady lub powiew mroźnego wiatru może przywołać obrazy z dzieciństwa, tak też i dźwięki mogą wywołać różne wspomnienia. Dźwięk jest też znakomitym instrumentem do uruchamiania wyobraźni. Umysł jest zainspirowany, a jednocześnie funkcjonuje w stanie niedoboru, ponieważ wszyscy przyzwyczailiśmy się, że nieustannie mamy do czynienia z obrazami. W kreatywności taki stan niedoboru jest bardzo wskazany. Wystarczy tylko ciekawa muzyka instrumentalna, cisza i skupienie, a można wtedy uwolnić wyobraźnię.

Słuchając muzyki lub nagrania z dźwiękami, uczniowie opisują to, co słyszą, starają się znaleźć wyrazy dźwiękonaśladowcze (w angielskim jest bardzo dużo słów oddających dźwięki wydawane przez najróżniejsze przedmioty lub ludzi, najłatwiej znaleźć te słowa nie tyle poprzez słownik polsko-angielski, ile w słowniku kolokacji, np. the door creaks). Układają historyjkę do tego, co usłyszeli. Powiedzmy uczniom, żeby sobie wyobrazili, że policja bierze ich na świadka i mają opisać to, co usłyszeli. Przy okazji spekulowania, co mogło się zdarzyć w tej historii, wprowadzamy użycie czasowników modalnych: must, can’t, could, may, might zamiast maybe.

Question loop

Poziom zaawansowania: od B1

Autor: Kelly (2009)

Jest to ćwiczenie integrujące umiejętności mówienia, czytania i słuchania jednocześnie. Wycinamy z tabelki długie paski, które wyglądają jak domino. Ma być tyle pasków, ilu jest uczniów. Po lewej stronie każdego paska jest słowo, a po prawej definicja innego słowa. Nie wpisujemy liter ani cyfr (są tu do wiadomości nauczyciela). Rozdajemy kartki losowo. Zaczyna dowolny uczeń (np. A), czytając definicję, głośno i wyraźnie, w naturalnym tempie. Osoba, która ma pasujące słowo do definicji (uczeń B), czyta głośno to słowo. Nauczyciel potwierdza, czy to o to słowo chodzi, jeśli tak, to uczeń B czyta definicję z prawej strony swojej kartki i ktoś z grupy. Oczywiście przygotowując taki ciąg, nauczyciel musi się upewnić, że pętla nie zakończy się przed użyciem wszystkich kartek.

Zamiast słów i definicji, można zapisać tak części zdań, na przykład zdań warunkowych z typowego w książkach ćwiczenia: dopasuj części z kolumny A do części z kolumny B. Wykonanie tego samego zadania na zasadzie Loop game jest dużą odmianą, wzmaga koncentrację i poprawia zdolność słuchania oraz mówienia.

You meant ‘tram’, you said ‘train’

Poziom zaawansowania: od B1

Autor: Dorota Kondrat

Zabawa ta może być wykorzystywana jako powtórzenie materiału lub rozgrzewka na początku lekcji, gdy czujemy, że energia mocno spadła. Warto, aby nauczyciel się wcześniej do tego przygotował, bo nie zawsze jesteśmy wystarczająco kreatywni na zawołanie. Z doświadczenia wiem jednak, że wielu uczniów chętnie podchwytuje ten pomysł i chce spróbować przekręcać wyrazy. Naturalnie im wyższy poziom grupy, tym ciekawsze pomysły.

Chodzi o to, żeby czytać jakiś tekst lub podawać zwroty, przekręcając kluczowe słowa na coś podobnie brzmiącego. Mówimy wyraźnie i nie za szybko, choć w naturalny sposób. Grupa ma za zadanie powiedzieć „stop” i poprawić wyraz. Weźmy za przykład lekcje o warunkach pracy, obowiązkach i przywilejach, jakie daje nam firma. Zamiast long holidays mówimy long highways, zamiast transport to work – transparent work, competitive salary – competitive salad, travelling abroad – marvelling abroad, vouchers – pouches, business trips – business chips, workstation – work nation, working under pressure – working under pleasure, flexible hours – flexible towers, teamwork – dream work, expand – sex band.

Tym podobne dowcipne skojarzenia podnoszą koncentrację i energię grupy. Dobrym pomysłem jest też sprawdzanie, czy uwaga uczniów jest wystarczająco wyostrzona i dokonywanie nieznacznych zmian w tekście, ale takich, które zmieniają sens. Na przykład usunięcie słowa not, zastąpienie słowa an inability słowem an ability albo przeczytanie outstanding zamiast understanding.

Kreatywne wykorzystanie piosenki w klasie

Korzystanie z piosenek na zajęciach dla osób dorosłych nie jest złym pomysłem. Jest wiele powodów, dla których warto to robić. Po pierwsze, muzyka (o ile jest dobrana do preferencji odbiorcy) relaksuje, a zrelaksowani i odprężeni lepiej się uczymy, niż gdy jesteśmy w stresie wywołanym codziennymi obowiązkami. Po drugie, piosenki silnie angażują nasze emocje, które są kluczowe w efektywnym zapamiętywaniu. Po trzecie, rytm i rym oraz melodia pozwalają nam lepiej zapamiętać całe zdania, nie tylko słowa, a przecież o to właśnie chodzi. Uczymy się także gramatyki w „nieszkolny”, naturalny sposób. Wiele piosenek po prostu wchodzi nam do głowy w sposób zupełnie bezwysiłkowy. Uczniowie chętnie uczą się słów na pamięć, jeśli piosenka im się podoba.

Oto wybrane ćwiczenia, jakie można stosować w pracy z piosenką:

Filling gaps

Poziom zaawansowania: od A1

Autor: anonimowy

Jest to jedno z częściej używanych zadań z piosenką i ma kilka wersji. Usuwamy z tekstu słowa piosenki, które są dość oczywiste, najlepiej gdy są to słowa wymagane przez gramatykę, przyimki, przedimki lub częste związki słów (fixed collocations) – czyli gdy tylko to, a nie inne słowo, jest możliwe w danym kontekście. Może być to dobre ćwiczenie powtórzeniowe, po uprzednim przesłuchaniu piosenki bez tekstu. Może też to być nowy tekst, pod warunkiem, że wykreślone słowa nie są zbyt trudne. Inną wersją tego ćwiczenia jest usunięcie słów na końcu wersów. Często są to słowa przewidywalne, łatwo przywoływane przez rym. Wtedy uczniowie zgadują, jakie są brakujące słowa, mogą to zrobić w parach. Następnie słuchają piosenki i sprawdzają. Można również usunąć istotne słowa z piosenki i podać obok podpowiedzi z wymieszanych liter. Usunięte słowa mogą być także sugerowane przez ilustracje obok.

Puns and homophones

Poziom zaawansowania: od B1

Autor: Dorota Kondrat

Kolejnym pomysłem jest zastąpienie niektórych wyrazów słowami podobnie brzmiącymi, ale nie mających sensu w kontekście. Uczniowie czytają wcześniej tekst piosenki i mają za zadanie odgadnąć, które to słowa i jakimi trzeba je zastąpić. W trakcie słuchania sprawdzają swoje wersje i poprawiają tekst. Na wyższych poziomach zaawansowania można pokusić się o wstawienie homofonów, czyli słów tak samo brzmiących, ale o innej pisowni i innym znaczeniu. Można też zrobić na odwrót. Należy znaleźć piosenkę, w której jest gra słów lub mylące się homofony – nauczyciel najpierw prosi o wysłuchanie piosenki i zrozumienie ogólnego sensu. Następnie rozdaje teksty piosenki z lukami, uczniowie słuchają i wpisują poprawną wersję słów.

Reordering

Poziom zaawansowania: od A2

Autor: Dorota Kondrat, na podstawie ogólnie znanej techniki

Ćwiczenie to wygląda następująco: poszczególne linijki w zwrotkach są w innej kolejności – uczniowie mają je ułożyć w poprawnej kolejności po uprzednim przesłuchaniu piosenki. Warto przygotować tekst pocięty na paski, co odwołuje się również do kanału kojarzenia kinestetycznego. Uczniowie w parach lub małych grupkach układają paski w całość. Podobnym pomysłem jest pomieszanie słów w wersach – uczniowie układają je w zdania. Porozrzucane kartki w tym przypadku nie do końca się sprawdzają. Najlepiej gdy słowa wypisane są na kartce i przedzielone pionową kreską, a między linijkami jest miejsce. Podczas słuchania piosenki (kilkakrotnie) identyfikujemy słowa i oznaczamy ich kolejność cyframi. Następnie dajemy uczniom czas na zapisanie wersów w kolejności; uczniowie pracują w małych grupkach, porównując swoje wersje i sprawdzając, która wersja ma sens.

Word Bingo

Poziom zaawansowania: od A1

Autor: anonimowy

W trakcie słuchania piosenki można zagrać w Word Bingo. Uczniowie dostają tabelkę 5 kolumn na 5 wierszy z wybranymi słowami z piosenki, słuchają (bez tekstu pisanego) i wykreślają te słowa, które usłyszeli. Jeśli uda im się skreślić wszystkie słowa w jednej linii (poziomo, pionowo lub ukośnie), krzyczą Bingo! Trudniejsza wersja tego ćwiczenia zakłada wpisanie do tabeli również słów, których nie ma w piosence. Innym sposobem wykorzystania Bingo jest rozdanie kart ze słowami lub zwrotami pomiędzy uczniów. Gdy uczeń usłyszy w tekście piosenki wylosowane słowo, wstaje i podnosi kartkę. Warto zwrócić uwagę, aby nie zakłócać słuchania inaczej, niż wykonując te ruchy.

Drama

Poziom zaawansowania: od A1

Autor: Dorota Kondrat

Jednym z pomysłów po wysłuchaniu piosenki są kalambury (ang. charades). Uczniowie podzieleni na dwie grupy wypisują zwroty z piosenki, najlepiej składające się z 2-4 słów, na luźnych karteczkach. Następnie zwijają karteczki i podają je drugiej grupie do losowania. W każdej z grup na przemian jedna osoba losuje karteczkę i ilustruje za pomocą gestów lub rysunku zwrot z kartki (nie odzywając się), a pozostałe osoby w grupie mają za zadanie odgadnąć i zacytować dany fragment piosenki. Inny pomysł przekucia piosenki w dramę to ożywienie bohaterów piosenki. Uczniowie w grupkach piszą krótkie skecze z udziałem osób i wydarzeń z piosenki, a także z wykorzystaniem oryginalnych słów piosenki. Nauczyciel pomaga i poprawia skecz od strony językowej. Następnie grupki odgrywają swoje role na forum klasy.

Listen for the mistake

Poziom zaawansowania: od A1

Źródło: Scott, Ytreberg (1990)

W książkach dla dzieci często piosenkom towarzyszą rysunki. Możemy sami spróbować znaleźć ilustracje (najlepiej czarno-białe), które mogą odpowiadać treści piosenki. Jednak w ilustracjach powinno być kilka niezgodności merytorycznych z tekstem, np. w piosence kobieta trzyma otwarty parasol, a na rysunku niesie zamknięty parasol itd. Uczniowie otrzymują kartkę z rysunkami lub patrzą na zbiór ilustracji na tablicy tradycyjnej lub interaktywnej i w trakcie słuchania zaznaczają błędy.

Filling in missing information

Poziom zaawansowania: od A1

Źródło: Scott, Ytreberg (1990)

Znakomitym sposobem na aktywne słuchanie jest też uzupełnianie tabelki z brakującymi informacjami na temat faktów i zdarzeń, o których jest piosenka. Na przykład w tabeli mogą być takie hasła, jak dzień tygodnia, pora dnia, rodzaj transportu, uczucie itd.

 

Mamy nadzieję, że przedstawione tu ćwiczenia będą inspiracją do nauczania przez zabawę i projektowania autorskich scenariuszy lekcji. Zabawy ze słuchaniem i praca z piosenką są znakomitym sposobem na urozmaicenie lekcji.

 

Bibliografia

  • Adamowski, E. (1997) The ESL songbook. Don Mills, ON: Oxford University Press.
  • Bowkett, S. (2000) Wyobraź sobie, że... Ćwiczenia rozwijające twórcze myślenie uczniów, Warszawa: WSiP.
  • Eken, D.K. (1996) Ideas for using pop songs in the English language classroom. W: English Teaching Forum, nr 34, 46-47.
  • Gatbonton, E., Segalowitz, N. (1988) Creative automatization: Principles for promoting fluency within a communicative framework. W: TESOL Quarterly, nr 22, 473-492.
  • Griffee, D.T. (1992) Songs in action. Herfordshire: Phoenix ELT.
  • Kelly, K. (2009) onestopclil, Macmillan Publishers [online] <http://www.onestopenglish.com/clil/>.Monreal, M. E. (1982) How I use songs. W: English Teaching Forum, nr 20, 44-45.
  • Scott, W.E., Ytreberg L.H. (1990) Teaching English to Children, London – New York: Longman.
  • Viney, P., Viney, K. (2008) In English. Elementary Student’s Book, Oxford University Press.