Rozwijanie kompetencji narracyjnej dziecka dwujęzycznego w Polsce a jego sukces edukacyjny Porównawcze studium przypadku

Numer JOwS: 
str. 85
Fot. Sof_lo (Pixabay CC)

Obecnie szybko wzrasta liczba dzieci z doświadczeniem migracyjnym i dzieci z zaburzeniami komunikacji językowej. Obserwuje się ponadto współcześnie kryzys kultury słowa. Dlatego rozwijanie kompetencji narracyjnej powinno być ważnym obszarem działań profilaktyczno-terapeutycznych w polskiej szkole. Stymulacja tej kompetencji wpływa bowiem korzystnie na rozwój umiejętności szkolnych, usprawnia komunikację werbalną z rówieśnikami, pomaga także w kształtowaniu dobrych wzorców zachowań społecznych oraz rozwija umiejętność krytycznego myślenia.

Celem artykułu jest ukazanie wagi i znaczenia kształtowania kompetencji narracyjnych dzieci dwujęzycznych na etapie edukacji wczesnoszkolnej. Umiejętność rozumienia oraz tworzenia narracji spójnych, poprawnych językowo i bogatych pod względem zastosowanych środków zwiększa bowiem ich szansę na osiągnięcie sukcesu edukacyjnego odpowiadającego ich możliwościom poznawczym, pozwala też dzieciom lepiej funkcjonować w środowisku rówieśniczym. Rozwijanie kompetencji narracyjnej znacząco wspomaga odpowiednio prowadzona stymulacja glottodydaktyczno-logopedyczna, co zostanie pokazane na przykładzie dwujęzycznej Klary. Wypowiedzi dziewczynki, która jako sześciolatka rozpoczęła naukę w I klasie szkoły podstawowej, zostaną zestawione z narracjami Marysi, polskiej uczennicy w normie rozwojowej. Analiza materiału językowego zebranego od obu dziewczynek dowodzi, że wskutek zastosowania baterii ćwiczeń rozwijających kompetencję narracyjną umiejętności językowe Klary wyraźnie wzrosły i coraz mniej obszarów wymaga dalszej stymulacji.

Narracja i kompetencja narracyjna

Narracja jest formą dyskursu, która przedstawia „ciąg zdarzeń uszeregowanych w jakimś porządku czasowym, powiązanych z postaciami w nich uczestniczącymi oraz ze środowiskiem, w którym się rozgrywają. W zależności od tego, czy na plan pierwszy przedstawienia wysuwają się zjawiska dynamiczne rozwijające się w czasie, czy statyczne, rozmieszczone w przestrzeni narracja przybiera formę opowiadania bądź opisu; pomiędzy obydwoma biegunami rozciąga się rozległa dziedzina form narracyjnych o charakterze pośrednim czy mieszanym” (Sławiński, 1988: 303).

Podstawowymi jednostkami strukturalnymi wypowiedzi narracyjnej są (Labov, Waletzky, za: Kowal 2006: 11–12):

  • wprowadzenie (prezentacja bohaterów, czasu i miejsca akcji),
  • komplikacja (opis rozgrywających się zdarzeń),
  • rozwiązanie (dotyczy zdarzeń, które pojawiły się w głównej części akcji),
  • zakończenie (nie jest obowiązkowe, pozwala jednak przejść od perspektywy werbalnej do aktualnej sytuacji).

Wymienione elementy tworzą makrostrukturę narracji1. W skład jej mikrostruktury wchodzą komponenty akcji, czyli główni bohaterowie, postacie drugoplanowe, a także okoliczności, w których rozgrywają się zdarzenia (Kowal 2006: 13).

Umiejętność rozumienia oraz tworzenia przez użytkownika języka narracji osadzonych w konkretnym kontekście sytuacyjnym została nazwana kompetencją narracyjną (narrative competence). Jej komponentami są: wiedza ogólna o otaczającej rzeczywistości, kontaktch międzyludzkich czy sposobach zachowania (Kielar-Turska 2012: 49); wiedza narracyjna (narrative knowledge) powstająca dzięki ekspozycji na różne historie oraz sprawności narracyjne (narrative skills), które umożliwiają opisywanie bohaterów, sytuacji, zdarzeń, dostrzeganie zależności między bohaterami i ich działaniami, porządkowanie wydarzeń w sekwencje i odkrywanie między nimi ciągów przyczynowo-skutkowych (zob. Soroko, Wojciechowska 2015: 212).

Rozwój kompetencji narracyjnej

Kompetencja narracyjna (dalej: KN)2 kształtuje się od wczesnego dzieciństwa, a jej rozwój, ściśle skorelowany z rozwojem funkcji poznawczych (zob. Wykres 1), jest uzależniony od czynników społeczno-kulturowych tworzących kontekst dyskursu narracyjnego, którymi są (Soroko, Wojciechowska 2015: 215):

  • różne doświadczenia społeczne dziecka3,
  • intensywność ekspozycji na typowy dla danej kultury dyskurs narracyjny,
  • umiejętności związane z narracją jako gatunkiem mowy,
  • zdolności adaptacji do specyficznych okoliczności użycia języka.

Wykres 1.    Kompetencje narracyjne a funkcje poznawcze

 

Źródło: Opracowanie własne

Wraz z doskonaleniem siękompetencji narracyjnej dzieci uczą się rozumieć oraz tworzyć coraz dłuższe i bardziej skomplikowane fabuły, które dotyczą różnorodnych zdarzeń oraz postaci4 (Bokus 1991: 19). Jej zalążkiem jest chęć przekazania informacji o zdarzeniach, które wykraczają poza „tu i teraz”. Zamiar ten, zwany operacją odniesienia, wykształca się około 18. miesiąca życia w powiązaniu z rozwijającą się umiejętnością dostrzegania przez malucha zmian w otaczającej go rzeczywistości. Jako kolejna pojawia się umiejętność sekwencyjnej percepcji czasu. Rozwija się ona m.in. na podstawie powtarzanych rutynowo czynności opiekuńczych (np. toaleta poranna, ubieranie, jedzenie, zabawa, drzemka, zabawa itp.), dzięki czemu dziecko zaczyna zauważać, że wybrane zdarzenia są przewidywalne, a niektóre zawsze następują po sobie5. W konsekwencji w jego umyśle powstają pierwsze powiązania przyczynowo-skutkowe, najpierw te fizyczne (np. pokrzywa parzy) oraz czasowe (wieczorem bierzemy ciepłą kąpiel), następnie intencjonalne (np. ktoś gra na skrzypcach, bo chce być dobrym muzykiem), a w końcu te związane z przyczynowością psychologiczną (chłopiec złamał nogę, dlatego jest smutny)6.

Dzięki intensywnemu rozwojowi myślenia między drugim a piątym rokiem życia dzieci przechodzą od przedstawiania zbioru nieuporządkowanych zdarzeń do prawdziwych narracji7. Pierwsze dotyczą przede wszystkim zdarzeń codziennych. Między trzecim a czwartym rokiem życia pojawia się już coraz więcej opowiadań fikcyjnych. Są one wynikiem dziecięcego fantazjowania lub dotyczą usłyszanych bajek czy opowieści (Kielar-Turska 2012: 49). U pięcio- i sześciolatków dochodzi do bogacenia oraz doskonalenia struktury opowiadania, wzrasta też liczba przedstawianych w nich zdarzeń. Początkowo zależność między nimi ogranicza się do następstwa czasowego, potem coraz częściej mają charakter przyczynowo-skutkowy –  dziecko zaczyna dostrzegać związek między cechami bohatera, a jego zachowaniem w różnych sytuacjach. Coraz pełniejszy staje się też schemat tworzonej narracji, a całość wypowiedzi jest bardziej uporządkowana i spójna (Kielar-Turska 2012: 48).

Między siódmym a dziesiątym rokiem życia dzieci poszerzają swoją wiedzę o specyficznych cechach narracji (w tym o sposobach jej rozpoczynania i kończenia). W ich wypowiedziach rośnie znaczenie opisów zdarzeń, które stają się ważniejsze niż opisy sytuacji. Wrasta także dynamiczność oraz komunikatywność tworzonych tekstów. Opowiadania tworzone przez dzieci zyskują klarowną strukturę, stają się zrozumiałe także poza kontekstem, w którym są tworzone (Kielar-Turska 2012: 51).

Arthur Applebee (za: Bokus 1991: 25–26) charakteryzuje strukturę tekstu opowiadania dziecka jako układ stosunków między podstawowymi elementami fabuły. Oceniając sposób, w jaki przedstawione zdarzenia są ze sobą powiązane, badacz wyróżnia kilka stadiów rozwoju struktury narracyjnej:

  • wczesne formy prenarracyjne – dziecko tworzy tzw. zlepki niepowiązanych ze sobą zdarzeń; mówi o tym, czym w danej chwili jest zainteresowane; może charakteryzować postaci i zdarzenia, ale nie ukazuje związków między nimi, często tylko pokazuje i nazywa postaci;
  • sekwencje skojarzeniowe – na tym etapie dziecko tworzy zestawienia luźnych, niepowiązanych ze sobą treściowo, chronologicznie ani przyczynowo zdarzeń; elementem je łączącym może być np. podobieństwo fizyczne bohaterów, czas i miejsce;
  • prymitywna narracja – w jej przypadku uwaga osoby opowiadającej jest skupiona na jakimś stałym elemencie narracji (np. ten sam bohater, przedmiot jego działania, to samo zdarzenie); na tym etapie pojawia się już ocena postaci lub zdarzenia;
  • łańcuchy rozproszone – w tym stadium rozwoju narracji przedstawiane zdarzenia są uporządkowane logicznie lub tworzą łańcuch przyczynowo-skutkowy; bohater zdarzeń i/lub tematyka narracji zmieniają się jednak, co powoduje brak ciągłości opowiadania;
  • łańcuchy zogniskowane – na tym etapie dziecko wybiera głównego bohatera opowiadania i przedstawia sekwencję zdarzeń uporządkowanych; nie pokazuje jednak celu działań bohatera, rzadko też w narracji pojawia się zakończenie, jeśli jednak jest, nie ma związku z jej początkiem; coraz mocniej do głosu dochodzą stany mentalne bohaterów, szczególnie ich potrzeby oraz intencje;
  • prawdziwa narracja – dziecko łączy ze sobą zdarzenia, zaznacza punkt kulminacyjny, ukazuje cel działań bohatera; na początku opowiadania pojawiają się informacje o czasie i miejscu akcji, zakończenie (w którym może pojawić się morał) jest powiązane z jego początkiem.

W dalszej części testu będę się odwoływać do tego ujęcia oraz do koncepcji analizy wypowiedzi narracyjnych zaproponowanej przez Bokus (1991: 21–26).

Znaczenie kompetencji narracyjnej w osiąganiu sukcesu edukacyjnego naetapie nauczania wczesnoszkolnego

Badania pokazują, że wysoki poziom kompetencji narracyjnej u dzieci w wieku przedszkolnym wpływa korzystnie nie tylko na opanowanie przez nie sprawności pisania, czytania oraz innych umiejętności szkolnych8, lecz także na ich rozwój emocjonalno-społeczny i funkcjonowanie w grupie rówieśniczej. Wszelkie opóźnienia lub niedostatki w jej kształtowaniu się mogą zaś stać się przyczyną (według Soroko, Wojciechowska 2015: 224):

  • trudności w budowaniu pozytywnych relacji z rówieśnikami oraz rodziną (u źródła tego problemu jest niedostateczne zrozumienie opowiadanych historii oraz niemożność wyrażenia własnych przeżyć),

  • wycofania z kontaktów towarzyskich oraz zaniżenia efektywnego uczestniczenia w dyskursie klasowym,

  • braku zrozumienia nauczycielskich oczekiwań w środowisku szkolnym (dzieci z niedostatecznie wykształconą kompetencją narracyjną mają trudności z uczestniczeniem w życiu klasy i szkoły czy przestrzeganiem przyjętych norm i zasad).

Doskonalenie umiejętności rozumienia i tworzenia narracji powinno stanowić ważną część procesu kształcenia, zwłaszcza że w środowisku edukacyjnym konieczne jest sprawne posługiwanie się jej specyficzną odmianą, tzw. narracją szkolną (schoolednarrative) (Fang 2001: 205–223). Jest ona autonomiczna (występuje poza kontekstem) oraz swoiście konwencjonalna (ma określony schemat oraz składniki słowno-gramatyczne), a konstruowana w formie pisanej wymaga opanowania złożonej składni, struktur gramatycznych oraz bogatego słownictwa.

Badanie własne

Prowadzone przeze mnie w czerwcu 2017 r. badanie miało na celu ustalenie stopnia opanowania kompetencji narracyjnej dwujęzycznej Klary9, która przez trzy semestry uczestniczyła w terapii logopedyczno-glottodydaktycznej. W jej ramach zastosowano baterięćwiczeń stymulujących rozwój kompetencji narracyjnej, co przyczyniło się do znaczącego przyrostu umiejętności językowych Klary. Dla jego unaocznienia wypowiedzi dziewczynki zostały zestawione z narracjami Marysi, jednojęzycznej uczennicy w normie rozwojowej (Marysia i Klara rozpoczęły naukę w szkole jako sześciolatki).

Zadaniem dzieci było wykonanie dwóch prób badawczych10. Pierwsza polegała na wysłuchaniu krótkiej, rymowanej historyjki, którą należało ułożyć w odpowiedniej kolejności, a następnie dokonać jej renarracji; druga próba – nieco trudniejsza – sprawdzała umiejętność samodzielnego tworzenia narracjina podstawie materiału ikonicznego11. W badaniu wykorzystano dwie pomoce: czteroelementową historyjkę obrazkową Na plaży12 oraz pięcioelementową historyjkę Piknik (Szelc-Mays 2014: 223).Tematyka pierwszej była bliska dziecięcemu doświadczeniu (koniec roku szkolnego, plany wakacyjne), w drugiej – pojawiały się zdarzenia niecodzienne.

Wypowiedzi obu dziewczynek zostały nagrane na dyktafon, stranskrybowane i poddane analizie jakościowej.

Charakterystyka badanych dzieci

Klara urodziła się w Japonii, jest jedynaczką. Dziewczynka pochodzi z małżeństwa mieszanego (ojciec jest Japończykiem, matka Polką). W chwili przyjazdu do Polski dziewczynka miała piątym lat i siedmiu miesięcy. Zaczęła chodzić do przedszkola w lutym 2016 r. i szybko zaadaptowała się w grupie rówieśniczej. W wyniku badania logopedycznego, któremu na prośbę matki zostało poddane dziecko (w związku z oceną dojrzałości szkolnej), stwierdzono niski poziom kompetencji językowej w polszczyźnie, spowodowany słabym do tamtej pory kontaktem z językiem polskim związanym z dotychczasowym pobytem w Japonii. Na prośbę matki dziewczynka została objęta opieką logopedyczną w jednej z krakowskich poradni w maju 2016 r. W przeciągu niespełna dwóch miesięcy dziewczynka poczyniła bardzo duże postępy, co umożliwiło jej rozpoczęcie nauki w pierwszej klasie Ogólnokształcącej Szkoły Muzycznej I Stopnia w Krakowie. W roku szkolnym 2016/2017 terapia była kontynuowana, a jej nadrzędnym celem było doskonalenie kompetencji komunikacyjnej oraz narracyjnej Klary za pomocą technik logopedycznych i glottodydaktycznych.

Marysia jest dzieckiem jednojęzycznym, ma starsze rodzeństwo (siostrę i brata). W roku szkolnym 2016/2017 jako sześciolatka rozpoczęła edukację w I klasie szkoły podstawowej znajdującej się na obszarze wiejskim pod Krakowem. Rodzice Marysi mają wyższe wykształcenie, a w domu rodzinnym pielęgnuje się zwyczaj czytania książek.

Analiza próbek mowy Klary i Marysi   

Analiza próbek mowy Klary zgromadzonych podczas badania w czerwcu 2017 r. pozwala stwierdzić, że zadanie polegające na renarracji historyjki obrazkowej Na plaży zaowocowało dłuższym tekstem niż opowiadanie stymulowane materiałem ikonicznym. W obu wypowiedziach dziewczynki dominują zdania pojedyncze, obecne są także wskaźniki spójności tekstu (m.in. określenia typu zanim, później, konstrukcje z podmiotem domyślnym), które porządkują przedstawianą sekwencję zdarzeń. Dziewczynka ma też tendencję do powtarzania części wyrazów i/lub połączeń wyrazowych. W przypadku renarracji tworzy zdania złożone współrzędnie łączne (obecne spójniki a, i), podejmuje także próby tworzenia zdań złożonych podrzędnie. W wypowiedzi dominują rzeczowniki, pojawia się sporo nazw osób. Przeważa narracja mieszana (użycie 3. os. lp. cz. teraźniejszego oraz 3. os. lp. czasu przeszłego). W opowiadaniu historyjki obrazkowej Piknik natomiast narracja w 3 os. lm. czasu przeszłego dokonanego zorientowana jest głównie na wykonawców czynności (działania bohaterów), a ciąg zdarzeń fabularnych przeważa nad opisem osób oraz zdarzeń. Całość ma wyraźnie zarysowany początek, część środkową oraz zakończenie akcji. Relacja zdarzeń jest klarowna, choć nie w pełni wyczerpywała tematykę sygnalizowaną przez dostarczony materiał obrazkowy.

Próba 1: Renarracja historyjki obrazkowej: Na plaży (transkrypcja nagrania)

Klara:       Chłopiec dmucha piłkę, a Basia i chłopcy czekają, aż chłopiec nadmucha piłkę.

Badacz:    Coś jeszcze się tu dzieje?

K.:            Później Basia sobie kupiła lody, a chłopcy się bawią w piłkę, a Basia oglądała.

B.:            Co się tutaj dzieje?

K.:            W końcu chłopiec trafił w piłkę na Basię i spadła cała gałka lodów.

B.:            Co się tutaj dzieje?

K.:            Później Basia... (długa chwila milczenia)

B.:            Jak się czuje Basia?

K.:            Źle.

B.:            Dlaczego Basia czuje się źle?

K.:            Bo rozpadły jej całe gałki lodów i ma pobrudzoną buzię.

B.:            Czy stało się coś jeszcze?

K.:            A piłka pękła.

 

Próba 2: Opowiadanie historyjki obrazkowej: Piknik (transkrypcja nagrania)

K.:           Zanim chłopcy i dziewczynki przed wyjściem na spacer przygotowali jedzenie i (przygotowali jedzenie) na wycieczkę.

B.:           Co oni przygotowali?

K.:           Jabłko, bułkę, czekoladę, jakieś picie, i (i) ... szynkę?

B.:           Co się wydarzyło później?

K.:           Później poszli na wycieczkę do lasu.

B.:           Co się działo w lesie?

K.:           Potem chłopczyk fotografował zwierzęta. Następnie (zje)zjedli obiad i zrobili piknik, w końcu/ i (w końcu) pojechali do domu.

B:           Czym pojechali do domu?

K:           Autobusem.

W wypowiedziach Marysi zebranych w czerwcu 2017 r. przeważają zdania pojedyncze, czasami pojawiają się konstrukcje złożone współrzędnie (łączne), a rzeczowniki dominują nad czasownikami (narracja: 11: 9, renarracja: 18: 10). Zarówno w przypadku narracji, jak i renarracjiobecne są wskaźniki podnoszące spójność tekstu (w renarracji są to głównie zaimki). Podobnie jak u Klary, tekst renarracji jest dłuższy, bardziej szczegółowy i złożony pod względem gramatyczno-strukturalnym niż opowiadanie zbudowane na podstawie historyjki obrazkowej Piknik. Dziewczynka podejmuje też próbę interpretacji zachowania jednego z bohaterów. Renarracja Marysi ma charakter mieszany (wypowiedzi w 3. os. lp. cz. teraźniejszego oraz 3. os. lp. czasu przeszłego; dodatkowo w jednej frazie zdaniowej pojawia się wypowiedź w l. mn.). Pojawiają się w niej zdania złożone współrzędnie oraz podrzędne przyczynowe. Dziewczynka ma jednak pewne trudności z poprawnym szykiem wyrazów oraz z fleksją czasownika. W opowiadaniu tworzonym samodzielnie dominują formy 3. os. lm. czasu przeszłego dokonanego. Narracja jest dynamiczna, zorientowana na wykonawców czynności (działania bohaterów) z wyraźną przewagą sekwencji zdarzeń fabularnych nad opisem osób. Zarówno w przypadku narracji, jak i renarracji przedstawione zdarzenia są spójne, stanowią całość fabularną (widoczne są: początek, środek oraz zakończenie akcji), są niezależne od kontekstu.

Próba 1:  Renarracja historyjki obrazkowej: Plaża (transkrypcja nagrania)

Marysia:   Że Tomek nadmuchał piłkę i potem (mmm...). Że chłopiec pompuje piłkę (yyy) tutaj jakiś chłopiec wystawia rękę, żeby sobie zagrali.

Badacz:    Bardzo ładnie. Co się tu dzieje?

M.:           To, że ten chłopiec odbija tą piłkę, a ta dziewczynka je tego loda. Ten chłopiec tak rzucił tą piłkę w twarz dziewczynki i jej lód wyleciał.

B.:            A tutaj, co się wydarzyło?

M.:           Że chłopiec przepraszał ją i piłka tak się nagrzała, że (yyy) pękła.

 

Próba 2:  Opowiadanie historyjki obrazkowej: Piknik (transkrypcja nagrania)

M.:           Najpierw jedzą śniadanie, potem poszli do lasu.

M.:           Potem znaleźli dobre miejsce na piknik.

M.:           A potem poszli na przystanek i pojechali autobusem do szkoły.

B.:            Czy coś jeszcze wydarzyło się na pikniku?

M.:           Że dzieci pili i jedli i się bawili razem.

B.:            Czy coś jeszcze ciekawego się wydarzyło?

M.:           Robił chłopczyk zdjęcia zwierzątkom.

Kompetencja narracyjna Klary i Marysi

Rozwój kompetencji narracyjnej Klary jest na początku stadium tworzenia łańcuchów zogniskowanych: w narracji zdarzenia są przedstawione w sposób logiczny i uporządkowany, a dziewczynka kładzie duży nacisk na prezentację fizycznego aspektu działań bohaterów. Brakuje natomiast analizy oraz opisu odczuć postaci – próbę analizy odczuć bohaterki opowiadania, Basi, dziewczynka podjęła dopiero po pytaniach naprowadzających. Rozwój kompetencji narracyjnej Marysi jest natomiast w zaawansowanym stadium tworzenia łańcuchów zogniskowanych i zmierza ku narracji prawdziwej. Uczennica tworzy opowiadania w sposób przejrzysty i logiczny. Łączy ze sobą zdarzenia fizyczne, dostrzega też, jak pokazała analiza renarracji, potrzeby oraz intencje bohaterów. Obie dziewczynki, występując w roli narratora, tworzyły opowiadania niepewnie i nieśmiało. Potrzebowały dodatkowej stymulacji w postaci pytań naprowadzających, które motywowały je i pobudzały do wypowiedzi słownych.

Analiza zebranych próbek mowy (zob. zestawienie w Tab. 1) sugeruje jednakże, że obie dziewczynki potrzebują stymulacji kompetencji narracyjnej. W przypadku Klary jest to oczywiste, dlatego dalsza terapia logopedyczno-glottodydaktyczna powinna być ukierunkowana na bogacenie struktur zdaniowych (rozwijanie umiejętności budowania zdań złożonych podrzędnie), wydłużanie tworzonych wypowiedzi (treściowe oraz formalne) i ich budowanie (poszerzenie wstępu wypowiedzi, zakończenia z wyraźnym zaakcentowaniem morału), a także na rozwijanie słownika dziewczynki, dzięki czemu będzie mogła swobodnie mówić o przeżyciach bohaterów i ich stanach mentalnych. U Marysi natomiast należałoby popracować nad rozwijanie mumiejętności konstruowania zdań podrzędnie złożonych o odpowiednim szyku poprawnych pod względem gramatycznym (ze szczególnym naciskiem na fleksję czasownika), a także nad doskonaleniem treści tworzonych narracji poprzez: jasne zarysowywanie ich tła (czasu i miejsca akcji), wskazanie punktu kulminacyjnego, poszerzanie interpretacji przeżyć bohaterów oraz budowanie powiązanego z początkiem zakończenia.

Tab. 1. Umiejętności badanych dziewczynek w zakresie kompetencji narracyjnej według koncepcji Barbary Bokus (1991) – zestawienie wyników (czerwiec 2017)

UMIEJĘTNOŚCI W ZAKRESIE KOMPETENCJI NARRACYJNEJ

Klara (6 lat i 11 miesięcy)

Marysia (7 lat i 4 miesiące)

tematyka dominacja stanów fizycznych (działania bohaterów) opis działania bohaterów oraz próba analizy stanów psychicznych (intencje, emocje)

dynamika tekstu

przewaga narracji fabularnej

przewaga narracji fabularnej

sposób prowadzenia narracji

narracja mieszana (3. os. lp. lub lm.)

narracja mieszana (3. os. lp. lub lm.)

struktury zdaniowe

przewaga zdań pojedynczych oraz złożonych współrzędnie

obecność zdań złożonych współrzędnie oraz podrzędnie

spójność tekstu

konstrukcje z podmiotem domyślnym

obecność zaimków
komunikatywność

wypowiedzi zrozumiałe, brak pełnej poprawności gramatycznej oraz stylistycznej

wypowiedzi dynamiczne, spójne, brak pełnej poprawności gramatycznej

stadium rozwoju kompetencji narracyjnej

początek stadium: tworzenie łańcuchów zogniskowanych

zaawansowane stadium: tworzenie łańcuchów zogniskowanych

Źródło: Opracowanie własne

Rozwijanie sprawności narracyjnej – propozycja działań

Doświadczenia wyniesione z pracy terapeutycznej z dziećmi na etapie przedszkolnym oraz wczesnoszkolnym pokazują, że ważne miejsce w rozwoju kompetencji narracyjnej, oprócz działań ściśle językowych, zajmuje stymulacja funkcji poznawczych (m.in. pamięci i logicznego porządkowania sekwencji zdarzeń) oraz rozwoju społecznego jednostki (m.in. refleksja nad motywacją działań oraz ich konsekwencjami). Na ich podstawie opracowałam zestaw wskazówek, które mogą być pomocne w rozwijaniu kompetencji narracyjnej dzieci. Stosowanie się do nich dało dobre efekty w terapii dwujęzycznej Klary, czego dowodem są wyniki badania z czerwca 2017 r.

Stymulacja kompetencji narracyjnej dzieci w środowisku domowympowinna obejmować13:

  • ekspozycję na opowieści, które są prototypem oczekiwanej narracji: opowiadanie historii, bajek, krótkich opowieści oraz ich wizualizacje za pomocą obrazków14, czytanie dziecku krótkich opowiadań, opisywanie własnych przeżyć/doświadczeń;
  • aktywną pomoc w konstruowaniu narracji w codziennych sytuacjach;
  • modelowanie wypowiedzi dziecka (np. relacjonowanie zdarzenia, które wywołało silne emocje, opowiadanie tego, co wydarzyło się wczorajszego dnia lub podczas wspólnego czytania książeczek);
  • trening społeczny, rozmowy na temat motywów/przyczyn działań oraz ich konsekwencji,
  • wsparcie rozwoju procesów poznawczych (pamięci, uwagi, myślenia przyczynowo-skutkowego);
  • tworzenie własnego dzienniczka wydarzeń/pamiętnika15.

Poza domem bardzo ważnym miejscem stymulacji kompetencji narracyjnej jest środowisko edukacyjne, w którym przebywa dziecko. Tu dobre rezultaty przynosi stosowanie następujących technik:

  • naśladowanie wzoru tekstu narracyjnego – to technika, która polega na dostarczaniu wzoru opowiadania jako punktu wyjścia do tworzenia własnych tekstów narracyjnych (ćwiczenia odwzorowywania są traktowane jako budowanie rusztowania, na podstawie którego powstaną teksty dziecka, a w przyszłości wypowiedzi z elementem modyfikacji);
  • interakcyjne czytanie na głos (wykorzystanie podczas zajęć tekstu obudowanego zestawem ćwiczeń16; które mogą być wykonywane przed czytaniem,  w jego trakcie oraz po nim)17;
  • układanie historyjek obrazkowych oraz wspólne tworzenie narracji (zadawanie pytań naprowadzających na związki przyczynowo-skutkowe)18;
  • zachęcanie dziecka do opowiadania usłyszanej historii/treści bajki innemu dziecku lub w domu rodzicowi;
  • rysowanie przez dziecko komiksów, planów zdarzeń, robienie kolaży ze zdjęciami dokumentującymi wybrane historie;
  • zadawanie dziecku pytań otwartych, problemowych, pozwalających rozwinąć wypowiedź.

Zakończenie

Rozwijanie kompetencji narracyjnej powinno zajmować bardzo ważne miejsce w edukacji dzieci zarówno dwu-, jak i jednojęzycznych. Z analizy wypowiedzi narracyjnych Klary wynika, że wskutek zastosowania baterii ćwiczeń rozwijających kompetencję narracyjną jej umiejętności językowe w ciągu roku wyraźnie wzrosły. Z kolei przypadek Marysi, jednojęzycznej dziewczynki w normie rozwojowej pokazuje, że rozwijanie kompetencji narracyjnej powinno być ważnym obszarem działań profilaktycznych w szkole XXI w. Poza korzyściami społeczno-emocjonalnymi, które przynosi uczniom, pozwala im lepiej rozumieć różne konteksty powstawania narracji, a także szybciej aktywizować doświadczenia w procesie analizy zdarzeń, zależności między nimi, wskutek czego stają się bardziej krytycznymi odbiorcami otaczającej ich rzeczywistości (Soroko, Wojciechowska 2015: 230). Rozwinięta kompetencja narracyjna u ucznia z pewnością nie powstanie jednak bez osoby dorosłej, która powinna pomóc w ukształtowaniu tej cennej umiejętności. Dlatego zadanie rozwijania tej kompetencji jest obowiązkiem rodziców oraz nauczycieli – współodpowiedzialnych za organizację procesu wychowawczo-edukacyjnego dzieci.

Bibliografia

  • Applebee, A. (1978), The child’s concept of story: Ages two to seventeen. Chicago: University of Chicago Press.
  • Bokus, B. (1991), Tworzenie opowiadań przez dzieci. O linii i polu narracji, Kielce: Wydawnictwo Energeia.
  • Botting, N. (2002), Narrative as a tool for the assessment of linguistic and pragmatic impairments, „Child Lanuage Teaching and Therapy”, nr 18 (1), s. 1–21.
  • Brzezińska, A. (red.) (2014), 6-latki w szkole. Edukacja i pomoc, Poznań: Wydawnictwo Fundacji Humaniora.
  • Cieszyńska-Rożek, J. (2013), Metoda krakowska wobec zburzeń rozwoju dzieci. Z perspektywy fenomenologii, neurobiologii i językoznawstwa, Kraków: Wydawnictwo Centrum Metody Krakowskiej.
  • Kielar-Turska, M. (2012), Rozwój sprawności językowych i komunikacyjnych, [w:] Diagnoza logopedyczna, E. Czaplewska (red.), Sopot: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, s. 15–63.
  • Kowal, I. (2016), Struktura tekstu narracyjnego w języku polskim i szwedzkim, Kraków: Wydawnictwo Arcana.
  • Matejczuk, J., Nowotnik, A., Rękosiewicz, M. (2013), 6-latek jako pierwszoklasista w szkole. Zróżnicowanie kodów językowych dziecka, szkoły i rodziny – dla kogo szansa dla kogo              zagrożenie?, „Studia Edukacyjne”, nr 27, s. 129–142.
  • Nadolska, H. (1995), Kompetencja narracyjna uczniów o różnym poziomie intelektualnym. Przejawy, uwarunkowania, tendencje rozwojowe, Białystok: Erbe.
  • Seretny, A., Lipińska, E. (2005), ABC metodyki nauczania języka polskiego jako obcego, Kraków: Universitas.
  • Smykowska, B. (2000), Podejście rozwojowe do badania form zachowań, [w:] Z. Kwieciński (red.), Nieobecne dyskursy. Wygotski i z Wygotskim w tle, Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, s. 137–151.
  • Soroko, E., Wojciechowska, J. (2015), Kompetencja narracyjna jako obszar nauczania i oceny w edukacji, „Studia Edukacyjne”, nr 37, s. 211–236.
  • Sowa-Bacia, K. (2017), Wyniki badań empirycznych nad efektywnością podejścia narracyjnego na wczesnym etapie nauczania języka obcego, „Języki Obce w Szkole”, nr 1, s. 109–112.
  • Szelc-Mays, M. (2014), Moje litery. Piszę na A. Podręcznik dla dzieci w wieku wczesnoszkolnym, Kraków: Universitas.
  • Szwajkowska E., Szwajkowski W. (2015), Co po czym? Historyjki obrazkowe. Zestaw zielony, Kraków: Wir.

1 Podobną strukturę zaproponował T.A. van Dijk (1977), jako podstawowe składniki narracji wyróżniając ekspozycję, komplikację, rozwiązanie oraz, fakultatywnie, ocenę zwaną morałem.

2 Tę część artykułu opracowano na podstawie tekstu E. Soroko i J. Wojciechowskiej (2015: 216–218).

3 Istotny wpływ na tworzenie dziecięcych narracji ma poziom socjoekonomiczny środowiska wychowawczego. Obserwacje pokazują, że dzieci rodziców z wyższym wykształceniem tworzą narracje bogatsze pod względem znaczeniowym oraz strukturalnym (zob. Matejczuk, Nowotnik, Rękosiewicz 2013: 129–142).

4 Zdaniem części badaczy (zob. Botting 2002, za: Soroko, Wojciechowska 2015: 213) KN można traktować jako istotny wskaźnik rozwoju kompetencji komunikacyjnej dzieci (także tych z zaburzeniami mowy).

5 Rytm powtarzalnych czynności pozwala wytworzyć poznawcze reprezentacje zdarzeń oraz ich uwarunkowań.

6 Wykształcenie dwóch ostatnich jest związane z rozumieniem reguł społecznego funkcjonowania, dlatego zajmuje najwięcej czasu. 

7 Związek rozwoju myślenia z kształtowaniem się kompetencji narracyjnej można zauważyć, analizując etapy rozwoju pojęć w koncepcji L. Wygotskiego (1989) oraz rozwoju struktury narracyjnej w ujęciu A. Applebee (1978). Szerzej na ten temat pisze M. Kielar-Turska (2012).

8 Wczesna stymulacja tej kompetencji przyczynia się do poprawy umiejętności czytania ze zrozumieniem również u dzieci starszych (zob. Soroko, Wojciechowska 2015: 226–227).

9 Imiona badanych dzieci zostały zmienione.

10 Przeprowadzając badanie, zastosowałam podejście „interakcyjne”, zgodnie z którym narracje były oceniane w kontekście współpracy ucznia i nauczyciela, a dodatkowe pytania naprowadzające dostosowywane do indywidualnych  potrzeb dziewczynek. Przeprowadzone badanie miało charakter eksperymentu nauczającego (zob. Smykowska 2000: 137-151).

11 Tworząc własne opowiadania, dziewczynki miały możliwość korzystania ze słów znajdujących się w tabelce pomocnych w określaniu relacji czasowych.

12 Wybrana historyjka  jest częścią większego zbioru, który jest wykorzystywany przez logopedów w pracy terapeutycznej z dziećmi z zaburzeniami komunikacji językowej. Pomaga w rozwijaniu myślenia przyczynowo-skutkowego, spostrzegawczości, a także przyczynia się do poszerzania słownika i rozwijania kompetencji narracyjnych (zob. Szwajkowscy 2015).

13 Mama Klary skrupulatnie stosowała się do tych zaleceń.

14 Opowieści tworzone przez dorosłych mają rangę narracji prototypowych, dzięki czemu dzieci mogą rozwijać własny schemat narracyjny, a następnie tworzyć samodzielne, dłuższe wypowiedzi poprawne pod względem gramatycznym oraz stylistycznym.

15 Praktyka tworzenia dzienników wydarzeń jest częstym zabiegiem wykorzystywanym w terapii logopedycznej dzieci z zaburzeniami komunikacji językowej (m.in. opóźnionym rozwojem mowy, uszkodzeniami słuchu, zespołem Aspergera oraz zespołem Downa). Zatrzymanie zdarzenia w formie pisemnej lub obrazowej pomaga utrwalić odpowiednie formy gramatyczne, a także motywuje do tworzenia narracji. (zob. Cieszyńska-Rożek 2013: 336–358).

16 Podczas zajęć prowadzonych z Klarą, wykorzystano teksty wybranych baśni, m.in. Królowej Śniegu oraz Calineczki. Dziewczynka otrzymała teksty adaptowane, obudowane materiałem słownikowo-gramatycznym. Po takim przygotowaniu podejmowała próbę samodzielnego opowiadania baśni.

17 Zob. Seretny, Lipińska (2005: 200–203) oraz Sowa-Bacia (2017: 109–112).

18 Dodatkowymi formami, które mogą być przydatne w rozwijaniu kompetencji narracyjnej są: pantomima, drama oraz papierowy teatrzyk kamishibai. Ostatnia z wymienionych form, zwana też  teatrem narracji, to atrakcyjny sposób opowiadania bajek i baśni. Ich prezentowaniu towarzyszy wyjątkowy nastrój, powstający za sprawą przenośnego teatru, za pomocą którego ilustrowane opowiadania są przedstawiane w formie papierowych „slajdów” (zwykle ok. 10–16 kart z tekstem na odwrocie).