Tłumaczenie szkolne a rozwijanie świadomości językowej i sprawności mediacyjnych uczniów

Numer JOwS: 
str. 67

Ćwiczenia tłumaczeniowe nie należą do najpopularniejszych technik nauczania języków obcych. Jednak mimo tego, że w podejściu komunikacyjnym uważane są za pewne uproszczenie metodyczne i najczęściej zaleca się ich ograniczenie do koniecznego minimum, wprowadzenie tłumaczeń na lekcjach języka obcego pomaga rozwijać ogólną kompetencję komunikacyjną uczniów poprzez kształtowanie świadomości językowej i sprawności mediacyjnych.

Używanie języka rodzimego na lekcjach języka obcego wydaje się kontrowersyjne. W czasach dominacji podejścia komunikacyjnego i dążenia do „naturalności językowej” w procesie nauczania języka obcego (L2) stosowanie języka rodzimego (L1) często uznaje się wręcz za przykład nieuzasadnionego i szkodliwego „wygodnictwa” nauczyciela. Jak zauważa Komorowska (2005: 154; por. Pym i in. 2013), częste stosowanie techniki tłumaczenia powoduje „traktowanie języka obcego przez ucznia tak, jakby był dosłownym tłumaczeniem z języka polskiego, co prowadzi do setek leksykalnych i gramatycznych błędów interferencyjnych”. Malmkjær (1998: 6) przedstawia najczęściej przywoływane argumenty przeciwko tłumaczeniu w nauczaniu języków obcych: jest to inny przykład działalności językowej (inny niż cztery podstawowe sprawności językowe, por. Leonardi 2010), jest to proces nienaturalny, który nakazuje uczniom wierzyć w bezwzględną odpowiedniość między językami, prowadzi do interferencji międzyjęzykowej, a także ogranicza możliwość testowania poziomu opanowania L2.

Walory tłumaczenia w nauczaniu języka obсego

Tłumaczenie odgrywa jednak kluczową rolę w procesie rozumienia L2, co sygnalizowali niektórzy językoznawcy, podkreślając rolę przekładu nawet w latach, gdy nie był zbyt popularny. Słuszność tłumaczenia uzasadnia także to, że uczniowie często wykorzystują techniki przekładu międzyjęzykowego do zrozumienia tekstu czytanego czy tworzenia wypowiedzi (Pellat 2009). Cook (2001: 407–408), podobnie jak Butzkamm i Caldwell (2009: 13), podkreśla, że rozdział L1 od L2 jest z góry „skazany na porażkę”, ponieważ fakty dotyczące obu języków są stale obecne w umysłach uczniów. Z kolei Whyatt (2009) zauważa, że tłumaczenie może wręcz pomóc w uporządkowaniu wiedzy językowej w umyśle ucznia. Tak zwane tłumaczenie mentalne stanowi naturalny element procesu akwizycji L2, mimo że jest techniką nieuznawaną w procesie jego formalnego nauczania (Widdowson 2014). House (2009) stwierdza, że pominięcie ćwiczeń tłumaczeniowych jest niemożliwe, ponieważ porównywanie L2 z L1 jest czymś naturalnym. Jednak bez świadomości różnic międzyjęzykowych, których źródłem są najczęściej rozbieżności strukturalne lub te wynikające z uwarunkowań kulturowych, rezultat tego procesu może nierzadko przerażać z uwagi liczbę wspomnianych błędów interferencyjnych.

Proste ćwiczenia tłumaczeniowe stwarzają możliwości zaobserwowania przyczyn tych błędów. Pieńkoś (2003) zauwa-ża, że tłumaczenie dydaktyczne, w odróżnieniu od profesjonalnego, stanowi dodatkowy czynnik, który w procesie nauczania pozwala na lepsze opanowanie L2, ponieważ „uczyć języka za pomocą przekładu oznacza odkrywać – poprzez te ukryte (niewypowiedziane) ekwiwalencje – nieoczekiwane aspekty użycia języka obcego” (2003: 336). Co prawda „tłumaczenie dydaktyczne” to termin zarezerwowany dla dyskursu przekładoznawczego, jednak nie zmienia to faktu, że obecność tłumaczenia – można je tutaj nazwać szkolnym – jest pożądana z racji tych zaskakujących aspektów zastosowania L2.

W tym miejscu należy wspomnieć o świadomości językowej, której rolę podkreślają podstawowe dokumenty regulujące pracę nauczycieli języków obcych. Mam tu na myśli bodaj dwa najważniejsze, czyli podstawę programową oraz Europejski system opisu kształcenia językowego (ESOKJ 2003). Zgodnie z nową podstawą programową  już na poziomie IV klasy szkoły podstawowej uczeń powinien posiadać „świadomość związku między kulturą własną i obcą oraz wrażliwość międzykulturową”, a także świadomość językową, którą dokument określa m.in. jako znajomość różnic i podobieństw między językami. Według wytycznych ESOKJ kształcenie językowe zakłada także rozwijanie sprawności mediacyjnej, która sprowadza się w dużej mierze do opanowania pewnej kompetencji transferu, jednak – jak zauważa Janowska (2017) – mediacja ma nie tylko wymiar językowy, lecz także kulturowy i społeczny oraz pedagogiczny. Jak pisze autorka, „w działaniach mediacji, rozumianej [w] szerokim znaczeniu uwidaczniają się elementy implicytne, kulturowe i często nieprzetłumaczalne w danym języku” (Janowska 2017: 83). Kodeniec (2019: 25) twierdzi, że mediacja w ujęciu glottodydaktycznym to nie tylko przekład, lecz także parafraza czy streszczenie, i w związku z tym „swobodne przechodzenie między językami jest tu podstawą komunikacji”. Należy zatem założyć, że transfer międzyjęzykowy jest jednym z podstawowych narzędzi służących rozwijaniu postulowanych sprawności mediacyjnych oraz budowaniu świadomości językowej.

Błędy tłumaczeniowe na lekcjach języka obcego

Tłumaczenie w wymiarze profesjonalnym zakłada zdobycie licznych kompetencji oraz wymaga solidnego przygotowania formalnego (np. Pym 2003; PACTE 2018). W wymiarze szkolnym ma inny charakter i winno być poprzedzone wprowadzeniem teoretycznym, które pozwoli uniknąć największego niebezpieczeństwa, jakim jest tłumaczenie dosłowne. Z jednej strony jest to podstawowa technika tłumaczeniowa. Z drugiej – to ewidentny błąd tłumaczeniowy wynikający najczęściej ze słabej znajomości języka obcego, ale także z błędnego postrzegania przekładu jako czynności opartej na prostej operacji zastępowania elementów L1 i L2 w proporcji jeden do jednego. Błędy tego typu są widoczne szczególnie w przypadku rozwijania sprawności produktywnych.

Naturalne mentalne procesy transferu międzyjęzykowego często sprowadzają się do tłumaczenia dosłownego i są powodem wielu przykładów błędnego użycia L2, co jest szczególnie widoczne w przypadku uczniów o niskiej kompetencji komunikacyjnej. Pośród tych błędów można znaleźć te wynikające z różnic strukturalnych. Następstwem braku wiedzy w tym zakresie jest zjawisko kopiowania całych zdań lub struktur, czyli tworzenie tzw. kalk językowych. W ten sposób powstają takie konstrukcje jak: *To my door knocked the police czy *To hospital was very long way , które są odbiciem polskich struktur zdaniowych. Kalkowanie ujawnia się także w przypadku, gdy uczeń ma pewną świadomość w zakresie gramatyki, jednak wiedza ta jest niezinterioryzowana lub fragmentaryczna. Przykładem może tu być np. zastosowanie czasowników modalnych w czasie przyszłym: *He will can swim soon czy *I will can go with you.

Innym częstym błędem transferu dosłownego są ekwiwalenty słownikowe, co może świadczyć o ograniczonej umie-jętności korzystania ze słowników i o poważnych wadach powszechnie dostępnych „translatorów”. Także w tym przypadku niedostateczna świadomość językowa prowadzi do powstania wypowiedzi błędnych, np. *They kissed oneself, gdzie zaimek zwrotny się z racji braku/niezrozumienia kontekstu został niepotrzebnie przetłumaczony na neutralne oneself, czy *They sightsaw the city in the evening, gdzie należy docenić wysiłek włożony w odmianę odszukanego ekwiwalentu, jednak będącą przykładem błędnego użycia czasownika to sightsee.

Obok pochopnie wybranych ekwiwalentów słownikowych pojawiają się także tzw. fałszywi przyjaciele tłumacza, czyli kolejna konsekwencja błędnego rozumienia tłumaczenia. Tu problemami bywają słaba znajomość słownictwa i zastosowanie techniki kompensacji, kiedy uczeń próbuje ratować się nieistniejącą analogią czy „kreatywnym” słowotwórstwem, z czego wzięły się przykłady: *He has a very nice apparition, czyli „całkiem przyjemna aparycja”, lub *Unexist a problem without a solution, w którym problem stanowi także nienaturalny szyk wyrazów.

Przyczyną wspomnianych kategorii błędów może być niska kompetencja leksykalna lub gramatyczna. Często jednak to brak świadomości językowej i niedostateczne opanowanie sprawności mediacyjnych są kluczowe – uczeń może być w stanie wyrecytować formułkę gramatyczną, uzupełnić luki w zdaniu czy nawet dokonać tłumaczenia fragmentu zdania, jednak to wszystko odbywa się w ograniczonym kontekście. W momencie, kiedy powstanie konieczność sformułowania wypowiedzi, pojawia się problem integracji i zastosowania zdobytej wiedzy odnoszącej się do różnych aspektów znajomości L2. W pewnym sensie mamy do czynienia z dwoma biegunami kontinuum – z jednej strony uczeń zostaje zaopatrzony w niezbędne komponenty, które stanowią podstawę, ale nie gwarantują sukcesu komunikacyjnego. Z drugiej – wymaga się od niego integracji tych komponentów w sprawnościach językowych, co dla niektórych może stanowić niemałe wyzwanie. Nierzadko ujawnia się wtedy chaotyczny sposób myślenia i brak zrozumienia natury transferu międzyjęzykowego czy rozbieżności między językami.

Tłumaczenie szkolne na lekcjach języka obcego

Ćwiczenia tłumaczeniowe nie oznaczają powrotu do drylu językowego. Tłumaczenie szkolne to technika pomocnicza, niestanowiąca celu samego w sobie, ponieważ zadaniem nauki szkolnej nie jest wykształcenie profesjonalnych tłumaczy, tylko budowanie podstaw świadomości językowej oraz rozwijanie sprawności mediacyjnych (por. Chłopek 2014). Technika ta powinna być wprowadzana stopniowo i konsekwentnie, po uprzednim uzasadnieniu merytorycznym i kontekstowym.

Po pierwsze, należy rozbudzać w uczniach świadomość istoty przekładu międzyjęzykowego, wspominając o częstej nieprzystawalności danych struktur oraz o czynnikach pozajęzykowych, co z kolei ma wpływ na naszą działalność językową manifestowaną sprawnością mówienia czy pisania. Ciekawym urozmaiceniem lekcji może być na przykład wprowadzenie analizy porównawczej oryginału i jego przekładu, co pozwala zrozumieć, na czym polega tłumaczenie. W toku pracy na tekstami przeprowadza się także typową analizę kontrastywną i tym samym zwraca uwagę na określone kwestie gramatyczne, leksykalne, stylistyczne czy socjolingwistyczne. W przypadku pary językowej angielski i polski ujawniają się podstawowe różnice strukturalne, m.in. brak rodzaju gramatycznego w angielskim, co stanowi problem w tłumaczeniu zdań w czasie przeszłym (np. I arrived, czyli Przyjechałem/am?), zastosowanie przedimków i ich funkcja różnicowania znaczenia (a few vs few czy a supper vs supper), możliwość usunięcia podmiotu w języku polskim i konieczność zachowania go w języku angielskim (the empty „it”), zasada następstwa czasów czy użycie czasów perfect i ich przekład na język polski (raz za pomocą czasu teraźniejszego, raz – przeszłego).

Następny etap to uzasadnienie kontekstowe; przed przystąpieniem do ćwiczeń tłumaczeniowych należy przywołać zagadnienia językowe, które stanowią punkt ciężkości w zadaniu (np. czasy przeszłe), oraz te, które pełnią funkcję drugorzędną (np. przedimki). W ten sposób stwarzamy możliwość integracji wiedzy i nabytych umiejętności, co sprawia, że uczniowie podchodzą do języka systemowo, a nie atomistycznie. Nie należy obawiać się tłumaczeń szkolnych na lekcjach języka obcego, ponieważ stanowią one podstawę sprawności produktywnych.

Istotny jest także dobór treści – nie powinny to być teksty długie ani skomplikowane czy pełne podchwytliwych metafor, ponieważ takie z reguły zarezerwowane są dla późniejszych etapów kształcenia na kierunkach tłumaczeniowych. Początkowo można się ograniczyć do krótkich kilkuzdaniowych wypowiedzi charakterystycznych dla dyskursu codziennego czy szkolnego. Ich treść najczęściej wynika z zadań lub zakresów tematycznych omawianych w danym momencie. Dobrym pomysłem jest wprowadzenie tłumaczenia jako ćwiczenia poprzedzającego zadania rozwijające sprawności produktywne: często proszę uczniów, żeby wspólnie skonstruowali wypowiedź (lub jej ramy) w języku polskim, a następnie przetłumaczyli tekst na język angielski, zwracając uwagę na wskazane elementy (np. zastosowanie czasów przeszłych i mowy zależnej w przypadku opowiadania lub relacjonowania wydarzeń).

Kolejnym ważnym elementem jest ocena tłumaczenia. W tym miejscu istotna staje się różnica między tłumaczeniem profesjonalnym, dydaktycznym i szkolnym. W dwóch pierwszych przypadkach ocenie podlega zarówno proces, jak i produkt w kontekście kompetencji tłumaczeniowych. Tłumaczenie szkolne ma inny cel, ponieważ ocenie (najlepiej opisowej lub samoocenie) podlega przede wszystkim ogólna kompetencja komunikacyjna ucznia oraz rodząca się świadomość językowa. Każdy uczeń może zaproponować autorską wersję danego fragmentu, różniącą się pod względem leksykalnym czy składniowym – zadaniem nauczyciela nie jest narzucanie wersji kongenialnej, tylko zwrócenie uwagi na te elementy, które stanowiły istotę ćwiczenia, oraz ocena, czy uczeń potrafi wykorzystać swoje kompetencje językowe, komunikacyjne oraz pozajęzykowe w sposób całościowy i czy osiągnął zamierzony cel.

Bardziej wprawni uczniowie mogą dokonać analizy własnych przekładów pod kątem błędów tłumaczeniowych (niejęzykowych) i spróbować wysnuć wnioski na temat określonych zależności, regularności czy rozbieżności między L1 a L2. Tego typu ćwiczenie rozwija świadomość nie tylko językową, lecz także międzykulturową, jak również umiejętność krytycznej oceny posiadanej wiedzy. Kiedy uczeń skupia się na błędach tłumaczeniowych i próbuje określić ich źródła, istnieje zdecydowanie większe prawdopodobieństwo zrozumienia ich istoty. Być może należałoby do tego dołączyć pewien aspekt psychologiczny – błąd językowy ma długą tradycję na lekcjach języka obcego, a co za tym idzie, budzi raczej skojarzenia negatywne. Błąd tłumaczeniowy jest w tym kontekście pewnym novum o zupełnie neutralnych konotacjach.

Zalety tłumaczenia szkolnego

Regularne stosowanie ćwiczeń tłumaczeniowych na lekcjach języka obcego przynosi wiele korzyści, ponieważ wpisuje się doskonale w konieczność rozwijania sprawności mediacyjnych w duchu komunikacji nie tylko międzyjęzykowej, lecz także międzykulturowej. Tłumaczenie pozwala rozwijać świadomość językową oraz interkulturową, budując wiedzę o miejscu i roli L1 oraz L2 w systemie komunikacji.

Świadomość językowa pozwala docenić możliwości obu języków: w toku dyskusji uczniowie stają przed wyzwaniem doboru najbardziej adekwatnego rozwiązania, co w znacznym stopniu przyczynia się do poznania być może dotychczas niedocenianego bogactwa własnego języka i własnej kultury. Poza tym widzą zasadność odwoływania się do rodzimej kompetencji językowej – poprzez analogie lub różnice, co pozwala na lepsze opanowanie innego systemu językowego.

Ponadto tłumaczenie szkolne jest doskonałą techniką służącą integracji poszczególnych komponentów oraz utrwaleniu wiedzy językowej. To z kolei zwiększa motywację uczniów oraz stanowi naturalny pomost między etapem opanowania słownictwa i gramatyki a koniecznością wykorzystania ich w mowie czy piśmie. Tym samym rozwijanie podstawowych umiejętności świadomego transferu międzyjęzykowego ma wymierne korzyści w obszarze działań językowych.

Ćwiczenia tłumaczeniowe, które stanowią znakomity sposób uatrakcyjnienia zajęć, to także punkt wyjścia do przygotowania lekcji zgodnie z założeniami podejścia zadaniowego, które wpływa na wzrost autonomii uczniów, rozwijając jego kreatywność, swobodę, umiejętność pracy w grupie, umiejętności analityczne czy korzystanie z posiadanej wiedzy.

Technika ta może okazać się niezwykle elastyczna i z powodzeniem może być wprowadzana zarówno na niższych, jak i na wyższych poziomach zaawansowania. W pierwszym przypadku głównym celem jest budowanie podstawowej świadomości językowej, eliminowanie najbardziej kardynalnych błędów interferencyjnych, podkreślanie częstej bezużyteczności tłumaczenia dosłownego lub kalkowania. Pieńkoś (2003: 332) słusznie uważa, że „tłumaczenie pozwala nie tylko ujawnić, ale i określić punkty, w których interferencja występuje najczęściej. Stwarza to z kolei możliwość dokonania głębszej analizy i łatwiejszego wyeliminowania samego zjawiska”. W drugim przypadku możliwości jest wiele, włącznie z tworzeniem okazji do nauczania sytuacyjnego z tłumaczeniem ustnym w roli głównej.

Poza tym istotnym aspektem staje się proces analizy tekstu czytanego, co kształtuje ogólne umiejętności hermeneutyczne. Uczeń zaawansowany językowo (często znudzony szkolnym sylabusem) ma możliwość używania języka, który jest czymś więcej niż tylko narzędziem – zaczyna się nim bawić, wykorzystywać wiedzę i kreatywność czy żonglować schematami i stereotypami. Naturalną konsekwencją jest rozbudzanie zainteresowania językami obcymi, co może być początkiem rozwijania profesjonalnych kompetencji tłumaczeniowych, a w dalszej perspektywie – pracy tłumacza.

Podsumowanie

Tłumaczenie w procesie nauczania języków obcych kojarzy się zazwyczaj z nie najlepszymi praktykami dydaktycznymi. Jednak utożsamianie tej techniki ze stereotypem metody gramatyczno-tłumaczeniowej jest zdecydowanie zbyt dużym uproszczeniem. Samo tłumaczenie to zajęcie atrakcyjne, które urozmaica lekcję języka obcego i przyczynia się do wykształ-cenia świadomości różnic międzyjęzykowych oraz rozwijania sprawności mediacyjnych.

Tłumaczenie jest nieodzownym elementem procesu akwizycji L2: stanowi naturalny mechanizm ukryty w umyśle ucznia, dlatego walka ukierunkowana na jego zwalczanie może okazać się trudniejsza niż starania, dzięki którym staje się ono kolejną techniką służącą lepszemu opanowaniu L2. Sam proces nie powinien z kolei sprowadzać się tylko do nauczania monolingwalnego z mocno ograniczonymi możliwościami używania L1. Prowadzi to bowiem do hamowania przyswajania L2 i do powstania pewnego paradoksu: w dobie promowania wielojęzyczności i wielokulturowości wymagamy, żeby uczeń koncentrował się na wybranym języku obcym bez możliwości odwoływania się do języka rodzimego. Myślę, że zjawiska takiego należy unikać za wszelką cenę.





BIBLIOGRAFIA

  • Butzkamm, W., Caldwell, J.A.W. (2009), The Bilingual Reform: A Paradigm Shift in Foreign Language Teaching, Tübingen: Gunter Narr Verlag.
  • Chłopek, Z. (2014), Przekład jako problem dydaktyczny z perspektywy psycholingwistycznej, „Języki Obce w Szkole”, nr 1, s. 77–84.
  • Cook, V. (2001), Using First Language in the Classroom, „The Canadian Modern Language Review”, nr 57 (3), s. 402–423.
  • Cook, G. (2010), Translation in Language Teaching:
  • An Argument for Reassessment, Oxford: Oxford University Press.
  • House, J. (2009), Translation, Oxford: Oxford
  • University Press.
  • Kodeniec, K. (2019), Przekład jako forma mediacji językowej – między L1 i L2 w przestrzeni szkolnej, „Języki Obce w Szkole”, nr 1, s. 23–28.
  • Komorowska, H. (2005), Metodyka nauczania języków obcych, Warszawa: Fraszka Edukacyjna.
  • Janowska, I. (2017), Mediacja i działania mediacyjne w dydaktyce języków obcych, „Języki Obce w Szkole”, nr 3, s. 80–86.
  • Leonardi, V. (2010), The Role of Pedagogical Translation in Second Language Acquisition: From Theory to Practice, Bern: Peter Lang.
  • Malmkjær, K. (1998), Translation and Language Teaching: Language Teaching and Translation, Manchester: St. Jerome Publishing.
  • PACTE (2018), Competence Levels in Translation: Working Towards a European Framework, „The Interpreter and Translator Trainer”, nr 12 (2), s. 111–131.
  • Pellat, V. (2009), Translation as a Reading Comprehension Test, [w:] A. Witte, T. Harden, A.R. Harden (red.), Translation in Second Language Learning and Teaching, Bern: Peter Lang, s. 343–357.
  • Pieńkoś, J. (2003), Podstawy przekładoznawstwa. Od teorii do praktyki, Kraków: Zakamycze.
  • Pym, A. (2003), Redefining Translation Competence in an Electronic Age, „Meta”, nr 48 (4), s. 481–497.
  • Pym, A., Malmkjær, K., Plana, M.G.C. (2013), Translation and Language Leraning: The Role of Translation in the Teaching
  • of Languages in the European Union.
  • Rada Europy (2003), Europejski system opisu kształcenia językowego: uczenie się, nauczanie, ocenianie, Warszawa.
  • Widdowson, H.G. (2014), The Role of Translation in Language Learning and Teaching, [w:] J. House (red.), Translation: A Multidisciplinary Approach, Basingstoke: Palgrave, s. 222–240.
  • Whyatt, B. (2009), Translating as a Way of Improving Language Control in the Mind of an L2 Learner, [w:] A. Witte, T. Harden, A.R. Harden (red.), Translation in Second Language Learning and Teaching, Bern: Peter Lang, s. 181–202.
  1. W artykule odnoszę się do dwóch dokumentów obowiązujących po reformie szkolnictwa z 2017 r., tj. Rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej (Dz.U. z 2017 r., poz. 356) oraz Rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 30 stycznia 2018 r. w sprawie podstawy programowej kształcenia ogólnego dla liceum ogólnokształcącego, technikum oraz branżowej szkoły II stopnia (Dz.U. z 2017 r., poz. 59, 949 i 2203).
  2. Przykłady pochodzą z prac pisemnych uczniów szkół średnich przygotowujących się do matury z języka angielskiego na poziomie rozszerzonym (poziom kursu/podręcznika – B1/B1+ oraz B2). Dlatego zaproponowane w artykule rozważania odnoszą się przede wszystkim do nauczania języka angielskiego na poziomie ponadpodstawowym oraz oparte są na doświadczeniach autorki w pracy w szkołach średnich.