Uczeń zdolny jako uczeń z specjalnymi potrzebami edukacyjnymi

Numer JOwS: 
str. 13

 

Rozporządzenie MEN w sprawie zasad organizacji i udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej (ostatnia wersja z 25 sierpnia 2017 r.) włącza do grupy uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi również uczniów zdolnych. Ponadprzeciętne zdolności poznawcze stanowią jedynie potencjał, który wymaga odpowiednich zasobów, aby móc przekształcić go w talenty. Praca z uczniami zdolnymi, często redukowana jedynie do wspomagania sfery intelektualnej, powinna być poszerzona o wspieranie kompetencji emocjonalno-społecznych stanowiących motor aktualizowania posiadanych możliwości.

Uczniowie zdolni przez dziesięciolecia uważani byli za cudowne dzieci, które z racji swojej ponadprzeciętności nie wymagają specjalnego wsparcia ze strony instytucji edukacyjnych. Uwaga nauczycieli i specjalistów była raczej koncentrowana na uczniach z trudnościami w uczeniu się i niepełnosprawnościami, a osoby zdolne wspierano głównie poprzez zachęcanie ich do udziału w konkursach i olimpiadach przedmiotowych. Takie podejście, ukierunkowane na rozwijanie zasobów poznawczych, bez troski o pozostałe sfery rozwojowe, przyczyniało się często do pojawienia się specyficznych trudności o charakterze emocjonalno-społecznym (np. zaniżony obraz siebie, perfekcjonizm, stawianie sobie celów nieadekwatnych do możliwości) rzutujących na przebieg dalszej kariery edukacyjno-zawodowej uczniów zdolnych (Knopik 2015). Można zatem uznać, że rdzeń specjalnych potrzeb edukacyjnych uczniów zdolnych stanowi ich ponadprzeciętny potencjał, który może, ale nie musi zostać zaktualizowany. Jest to wyzwanie stojące zarówno przed samymi uczniami, ich rodzicami oraz nauczycielami, jak i całym systemem edukacji: niemarnowanie talentów. To zadanie wymagające natychmiastowych działań, gdyż – jak wynika z badań Dyrdy (2000) – co drugi uczeń zdolny to uczeń z syndromem zaniżonych osiągnięć szkolnych.

Zdolności, uzdolnienia, talenty – ustalenia terminologiczne

Psychologia różnic indywidualnych ze względu na swój interdyscyplinarny charakter boryka się z trudnościami z precyzyjnym ustalaniem znaczeń używanych terminów. Problem ten dotyczy również zdolności, które nie mają jednej powszechnie akceptowanej definicji (Sternberg 2010). Co więcej, ta wielość podejść terminologicznych występuje również w naiwnych koncepcjach zdolności tworzonych przez nauczycieli. Badania wskazują na używanie przez polskich pedagogów co najmniej 20 różnych definicji zdolności, co wpływa oczywiście na proces identyfikowania uczniów zdolnych i udzielania im odpowiedniego wsparcia (Knopik 2015). Dla jednego nauczyciela uczeń zdolny to ten, który szybko się uczy, zaś dla innego to ten, który przede wszystkim twórczo rozwiązuje problemy. Inni poszukują natomiast koniunkcji tych cech lub też zwracają uwagę na zupełnie inne aspekty (np. motywacja wewnętrzna, kompetencje liderskie, innowacyjność, samodzielność).

Tę różnorodność ujęć zagadnienia zdolności pokazuje nomenklatura anglosaska: capacity, bright, brightness, aptitude, gift, prodigy, talent, giftedness, ability, skills. Język polski nie oddaje niuansów tkwiących w wymienionych wyżej terminach, przy czym autorzy anglojęzyczni, wprowadzając arbitralne rozróżnienia znaczeniowe, sami nie są konsekwentni w ich stosowaniu (Sękowski 2000), co jednak w dyskursie naukowym prowadzi do uznania tych pojęć jako synonimów. W polskim piśmiennictwie istnieje pewna zauważalna tendencja do odróżniania terminów: zdolności, uzdolnienia, talenty (mimo traktowania ich przez normę językową jako ekwiwalentnych), choć nie ma ona charakteru powszechnego. Gdybyśmy dokonali analizy porównawczej kontekstów używania przez badaczy wskazanych pojęć (Pietrasiński 1976; Borzym 1979; Hornowski 1986; Tyszkowa 1990; Limont 2011), to można dojść do wniosku, że głównymi kryteriami, na podstawie których dokonuje się zaklasyfikowania danego zjawiska jako zdolności, uzdolnienia bądź talentu, są:

  1. stopień jego „ogólności” (związek z czynnikiem g – ogólnym potencjałem intelektualnym, określanym często jako inteligencja);
  2. stopień zaawansowania jego rozwoju, specjalizacji (na tle populacji);
  3. możliwość osobistego wpływania na jego kształtowanie się (aktualizacja wrodzonej potencjalności poprzez zaangażowanie zadaniowe, zainteresowania).

Zdolności to ogólne właściwości człowieka, które warunkują jego powodzenie w różnych dziedzinach życia i które odróżniają go od innych osób w danej populacji (Lewowicki 1986; Borzym 1979). Ta ogólność odnosi się w głównej mierze do sfery poznawczej i podstawowych procesów składających się na inteligencję, czyli percepcji, pamięci, uwagi, myślenia i wyobraźni. Stąd częste utożsamianie zdolności z szybkością uczenia się i/lub przetwarzania informacji. Warto podkreślić, że według tego stanowiska nie każdy uczeń jest zdolny (choć teza, iż każdy uczeń jest zdolny, jeszcze do niedawna była literalnie wpisana do podstawy programowej edukacji wczesnoszkolnej). Oczywiście każdy ma mocne strony i szkoła powinna wspierać uczniów w ich odkrywaniu, ale te mocne strony w konfrontacji z kompetencjami rówieśników nie muszą być ponadprzeciętne (ich ponadprzeciętny status wynika z analizy indywidualnego profilu ucznia, a nie z porównań dokonywanych z normami rozwojowymi). Ta konkluzja pozwala na zauważenie specyficznych potrzeb uczniów zdolnych i opracowanie dla nich zindywidualizowanych programów wsparcia. Uznanie bowiem, że każdy jest zdolny, odsuwa z pola widzenia charakterystyczne problemy osób ponadprzeciętnych.

Obok zdolności ogólnych występują zdolności specyficzne, określone przez Spearmana jako uzdolnienia lub zdolności specjalne. Strelau definiuje je jako względnie stałe warunki wewnętrzne człowieka determinujące efektywność wykonywania czynności w specyficznej sferze jego działalności (Strelau 1997:223). Ta specyficzna sfera działalności to konkretna dziedzina, np. plastyka, muzyka, matematyka, języki obce, informatyka, literatura. Analiza uzdolnień pokazuje, że na każdą zdolność specjalną składają się pojedyncze zdolności o najwyższym poziomie specyfikacji. Uzdolnienia muzyczne przykładowo są konfiguracją pojedynczych własności: słuch tonalny, słuch harmoniczny, wyczucie rytmu, pamięć melodii (Strelau 1997). Uzdolnienia zatem to wyspecjalizowane układy cech przetwarzające określone klasy bodźców (Nosal 1990).

Talent traktowany jest w literaturze przedmiotu zazwyczaj jako synonim uzdolnień (por. Ledzińska 1996; Siekańska 2004), dlatego mówimy o uczniu utalentowanym w danej dziedzinie, np. utalentowanym matematyku, a nie po prostu utalentowanym. Niektórzy badacze zwracają uwagę, że talent to uzdolnienie zaktualizowane, a więc wymagające osiągnięć w konkretnym obszarze działań (Limont 2011). Tę dystynkcję trafnie oddaje koncepcja inteligencji Hebba i Vernona, w której wyróżnia się trzy typy zdolności: typ A – wrodzone możliwości (capacities), B – zdolności rzeczywiste ujawniane w zachowaniu (abilities) i C – rzeczywisty poziom wykonania zadań mierzony np. testami (performance). W pewnym uproszczeniu można by porównać zdolności do inteligencji typu A, konkretne uzdolnienia rozwinięte na bazie zdolności do inteligencji typu B, zaś rzeczywiste przejawy posiadania uzdolnień w postaci talentu do inteligencji typu C. To rozróżnienie pokazuje właściwy cel wspierania uczniów zdolnych, czyli przeobrażenie możliwości z obszaru A w kompetencje z obszaru C.

Zdolności – wybrane modele i koncepcje

Najbardziej znanym modelem zdolności jest ujęcie trójpierścieniowe autorstwa Renzullego. Badacz ten uważa, że warunkiem wystąpienia fenomenu zdolności jest stała interakcja między ponadprzeciętnymi własnościami poznawczymi (ogólnymi, mierzonymi przede wszystkim testami inteligencji, lub specyficznymi, niezbędnymi do podejmowania aktywności w konkretnej dziedzinie), twórczością i zaangażowaniem w pracę (Renzulli 1986).

Twórczość lokalizowana jest na pograniczu procesów poznawczych oraz osobowości i charakteryzuje się:

a)     płynnością (łatwością wytwarzania pomysłów);

b)     giętkością (gotowością do zmiany kierunku myślenia);

c)      oryginalnością (zdolnością do wytwarzania reakcji nietypowych i niepowtarzalnych);

d)     otwartością na nowości i elastycznością;

e)      ciekawością poznawczą;

f)      wnikliwością.

 

Zaangażowanie w pracę definiuje Renzulli jako wysoką motywację do podejmowania działań przez ucznia celem aktualizowania własnego potencjału (zdolności). Jest to więc świadoma inklinacja osoby zdolnej do dokonywania transgresji – przekraczania granic prywatnych i społecznych (Kozielecki 2007). Motywacja powiązana jest z twórczością, ale jej zakres jest znacznie szerszy (dotyczy wszystkich czynności podejmowanych przez jednostkę, nie tylko działań twórczych). Składają się na nią m.in.: wytrwałość, wytrzymałość, pracowitość, pewność siebie, wysoka samoocena, adekwatna samowiedza. Ważnym komponentem zaangażowania zadaniowego jest fascynacja problemem. Pozwala ona na kontynuowanie czynności nawet pomimo napotykanych trudności, bez sugerowania się zewnętrznymi nagrodami lub karami. Jest to zatem ten czynnik, który łączy uzdolnienia z zainteresowaniami.

Renzulli podkreśla, że istotą rozwoju zdolności jest interakcja między trzema komponentami. Oznacza to, że ponadprzeciętny potencjał poznawczy, niewsparty motywacją lub myśleniem twórczym, nie zostanie w pełni wykorzystany. Podobnie sama motywacja i myślenie twórcze nie wystarczą do dużych osiągnięć, jeśli nie stymulują rozwoju kompetencji poznawczych. Koncepcja ta może być wykorzystywana zarówno do diagnozy uczniów zdolnych (obok inteligencji należy zidentyfikować zasoby twórcze i motywacyjne – co w aktualnej praktyce diagnostycznej jest prawdziwą rzadkością), jak i w planowaniu i organizowaniu im wsparcia (Renzulli 2003).

Mönks kontynuował prace Renzullego nad trójpierścieniowym modelem zdolności, skupiając uwagę głównie na roli czynników zewnętrznych w przebiegu interakcji między komponentami poznawczymi i osobowościowymi. Według Mönksa zarówno analizy biografii osób wybitnych, jak i prowadzone przez niego badania pokazują, że rodzina, szkoła i rówieśnicy w dużym stopniu wpływają na rozwój zdolności jako katalizatory bądź inhibitory (Mönks 1986).

Odpowiednio stymulujące środowisko szkolne pozwala na optymalny rozwój potencjału ucznia zarówno poprzez oddziaływanie na zdolności twórcze, intelektualne, jak i bezpośrednio na samą motywację (kształtowaną np. poprzez tzw. zdrową rywalizację). Grupa rówieśnicza, która według Mönksa powinna być mniej więcej na tym samym poziomie rozwoju (celem zapewnienia odpowiedniego poziomu stymulacji, czyli uniknięcia sytuacji, kiedy jedni uczniowie zrażają się do środowiska szkolnego ze względu na zbyt wysokie wymagania, a inni z powodu znużenia i utraty motywacji do podejmowania jakiegokolwiek wysiłku poznawczego), poprzez podejmowanie wspólnych tematów i pracę zespołową nie tylko rozwija potencjał intelektualny poszczególnych jednostek, lecz także kompetencje emocjonalne (rozumienie i kontrola emocji) i społeczne, które są niezbędne do prawidłowego funkcjonowania osoby zdolnej w społeczeństwie (Mönks 2008; Matczak 2009).

Mönks, podkreślając znaczenie środowiska dla rozwoju wrodzonych predyspozycji człowieka, zwraca uwagę na bardzo silny wpływ czynników zewnętrznych na indywidualną ocenę jakości życia (Mönks i Ypenburg 2007). Poczucie zrozumienia, dysponowanie możliwościami nieskrępowanego dzielenia się z innymi swoimi zainteresowaniami, problemami, poglądami jest kapitałem, dzięki któremu budowane są poczucie bezpieczeństwa i wysoka, stymulująca do działania samoocena. Kluczowe jest zatem zapewnienie uczniom zdolnym odpowiedniej grupy odniesienia w szkole tak, aby mogli oni w pełni realizować swoją potrzebę przynależności. Zbyt często pochopnie ocenia się uczniów zdolnych jako nieprzystosowanych społecznie lub wyalienowanych, gdy w rzeczywistości mają oni właściwie rozwinięte kompetencje społeczne, ale poszukują właściwego kontekstu, aby ich użyć.

Monachijski model zdolności opracowany przez zespół psychologów pod przewodnictwem Hellera (2004) opiera się na czterech względnie niezależnych wymiarach: czynniki talentu (predyktory), obszary działalności (dziedziny, w których przejawiane są zdolności – kryteria), czynniki osobowościowe (moderatory I rzędu) i uwarunkowania środowiskowe (moderatory II rzędu). Jest to zatem kompleksowa propozycja spojrzenia na zdolności jako na zjawisko społeczne, które oczywiście kształtowane jest na bazie zasobów o charakterze intraindywidualnym.

 Predyktory to wrodzone potencjalne zdolności, niezbędne do zdobywania osiągnięć, ale niewystarczające. Heller zalicza do nich: zdolności twórcze, kompetencje społeczne, inteligencję praktyczną, zdolności artystyczne, muzykalność oraz zdolności psychomotoryczne. Osiem obszarów działania ujawniających posiadany talent (kryteria) to: matematyka, nauki przyrodnicze, technologia, informatyka, nauka, szachy, sztuka (muzyka, malarstwo), języki, lekkoatletyka, sport oraz relacje społeczne. Heller wielokrotnie zaznaczał, że lista „kryteriów” nie jest pełna i zależy od kontekstu kulturowego (Heller 2004).

Cechy osobowości (moderatory I rzędu), kształtowane częściowo przez zdolności i jednocześnie zwrotnie oddziałujące na te zdolności i ich aktualizację w postaci osiągnięć, to: radzenie sobie ze stresem, motywacja osiągnięć, strategie/style uczenia się, lokalizacja kontroli, nadzieja na sukces (w opozycji do strachu przed porażką), głód wiedzy (ciekawość poznawcza) i samoocena.

Podane moderatory związane są ściśle z wewnętrznym motywowaniem podmiotu do podejmowania wysiłku rozwijania potencjału wrodzonego. Między cechami osobowości a osiągnięciami istnieje sprzężenie zwrotne: wysoka samoocena sprzyja aktywności człowieka, jednocześnie brak pozytywnych rezultatów w obszarze działania wpływa destruktywnie na jej poziom, co w konsekwencji może doprowadzić do utrwalania się tendencji unikowej (lęk przed porażką) i regresu (Heller 2004).

Warunki środowiskowe (moderatory II rzędu) oddziałujące bezpośrednio na rozwój zdolności i ich realizację w konkretnych dziedzinach to: klimat rodzinny, liczba rodzeństwa i pozycja dziecka w rodzinie, poziom wykształcenia rodziców, stymulacja ze strony środowiska rodzinnego, wymagania stawiane w domu, przyjazne środowisko do nauki, klimat panujący w klasie, jakość i styl nauczania, społeczne wzorce reakcji na sukcesy i porażki oraz krytyczne wydarzenia życiowe.

Koncepcja monachijska stanowi bardzo dobry punkt wyjścia do opracowania programu wspierania uczniów zdolnych. Szczegółowo opisuje ona czynniki ryzyka, które mogą zakłócać ich optymalny rozwój, co pozwala nauczycielom, rodzicom i specjalistom na przygotowanie odpowiednich strategii zaradczych. Jest to kolejna teoria akcentująca konieczność wsparcia zasobów poznawczych uczniów poprzez kształtowanie czynników osobowościowych i troskę o odpowiednie środowisko rozwoju.

Specyficzne problemy w funkcjonowaniu uczniów zdolnych

Posiadanie zdolności, szczególnie wybitnych, nie pozostaje bez wpływu na rozwój osobowy i postrzeganie siebie (samoocena) oraz funkcjonowanie danego człowieka w grupie społecznej (Friedman-Nimz i Skyba 2009). Psychologowie różnic indywidualnych badający zdolności w paradygmacie poznawczo-osobowościowym często stawiali pytanie, czy osoby zdolne przejawiają specyficzne trudności w sferze społeczno-emocjonalnej, czy też charakter występujących problemów można sprowadzić do typowych „kryzysów” rozwojowych występujących również u osób o zdolnościach przeciętnych.

Propozycje odpowiedzi na to pytanie (rozpatrywane głównie w kontekście uczniów zdolnych) są mocno zróżnicowane. Część badaczy uważa, że osoby wybitnie zdolne są skłonne do emocjonalnych i społecznych problemów głównie ze względu na dużą wrażliwość (niedostosowaną do realiów społeczeństwa konsumpcyjnego) i oryginalność podejmowanych zagadnień (postrzeganą jako przejaw ekscentryzmu). Podkreślają oni oddziaływanie (raczej negatywne) posiadanych zdolności na kształtowanie się samooceny i potrzeby osiągnięć (Silverman 1991, Jackson i in. 2009). Wielu autorów upatruje trudności w funkcjonowaniu społeczno-emocjonalnym osób zdolnych w niewłaściwym wsparciu ze strony środowiska rodzinnego i szkolnego (Delisle 1986; Hyatt i Cross 2009). Zarówno zbyt intensywna, jak i zbyt słaba stymulacja, niedostosowana do realnych możliwości jednostki, może prowadzić – z jednej strony – do zahamowania rozwoju uzdolnień (na skutek utraty motywacji), z drugiej zaś – do obniżenia samooceny i trwałych zmian w strukturze osobowości.

Stanowisko przeciwne głosi, że osoby wybitnie zdolne nie przejawiają większych (i innych jakościowo) problemów emocjonalno-społecznych niż osoby o zdolnościach przeciętnych (Janos i Robinson 1985). Próbę wytłumaczenia kontrowersji między tymi dwoma podejściami podjął Webb (1993). Szczegółowo przeanalizowawszy założenia metodologiczne prezentowanych badań nad osobami wybitnie zdolnymi, stwierdził, że kluczowym i różnicującym oba stanowiska etapem jest dobór badanych. Psycholodzy niediagnozujący specyficznych trudności emocjonalno-społecznych przebadali głównie osoby o wysokich osiągnięciach akademickich, które często formalnie i pozaformalnie korzystały z opracowanego specjalnie dla nich wsparcia. Badacze reprezentujący pogląd konkurencyjny opierali się na analizie przypadków specjalnie dobranych do założonej hipotezy, czyli osób, które jeszcze przed badaniem przejawiały specyficzne problemy w zachowaniu (Webb 1993). W tym kontekście trafny jest komentarz Sękowskiego – czołowego polskiego badacza osób wybitnie zdolnych:

Sposób identyfikowania uczniów szczególnie zdolnych znacznie faworyzuje osoby, które poprawnie funkcjonują w warunkach szkolnych i pozaszkolnych. Dlatego też właśnie te osoby są identyfikowane jako zdolne, odnoszące sukcesy i mające osiągnięcia. Wydaje się, że uczniowie sprawiający trudności to ci, którzy nie zostali zidentyfikowani jako zdolni, również ze względu na zaniżone osiągnięcia w stosunku do swoich potencjalnych możliwości (Sękowski 2000:59).

Z punktu widzenia projektowania wsparcia (i związanej z tym decyzji dotyczącej konieczności włączenia w program wspomagający np. rodziców uczniów zdolnych) przydatne jest rozróżnienie możliwych do wystąpienia problemów o charakterze psychospołecznym na problemy endogenne i egzogenne (Webb 1993; Sękowski 2000).

Pierwsza grupa problemów jest konsekwencją indywidualnych cech osoby zdolnej, względnie niezależnych od środowiska. Zalicza się do tej kategorii m.in.: zaniżoną lub zawyżoną samoocenę (bezpośrednio oddziałującą na motywację do samorozwoju), idealizm aksjologiczny (rodzący często frustrację), perfekcjonizm, nadmierny (samo)krytycyzm, fiksację na jednym zagadnieniu (dziedzinie), indywidualizm. Problemy egzogenne wynikają z interakcji osoby zdolnej ze środowiskiem zewnętrznym, czyli z rodzicami, rówieśnikami, ze współpracownikami (por. Mönks 1986). Przyczynami tego typu trudności mogą być: oczekiwania ze strony innych, jakość i zakres relacji rówieśniczych, stereotypy, wsparcie ze strony rodziców i szkoły oraz dodatkowo, w przypadku dorosłych, relacje małżeńskie i sytuacja zawodowa.

Zakończenie

Głównym celem artykułu było opisanie specyfiki funkcjonowania uczniów zdolnych i wskazanie na ich specjalne potrzeby edukacyjne. Omówione ujęcia teoretyczne wskazują, że same ponadprzeciętne zdolności ogólne lub szczegółowe nie są wystarczające do osiągnięcia sukcesu życiowego. Równie ważne są motywacja do pracy i zdolności twórcze. Kluczowe jest zatem włączenie we wsparcie skierowane do uczniów zdolnych nie tylko działań rozwijających wiedzę i kompetencje poznawcze, lecz także poczucie sprawczości, stabilny obraz siebie, innowacyjność myślenia i otwartość na nowe doświadczenia. Zasoby te, o charakterze transferowalnym, stanowić będą znakomitą bazę do zmagania się zarówno z wyzwaniami związanymi ze szkołą, jak i życiem pozaszkolnym w perspektywie teraźniejszości i dorosłości.

Bibliografia:

  • Borzym, I. (1979) Uczniowie zdolni. Psychologiczne i społeczne determinanty osiągnięć szkolnych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
  • Delisle, J. (1986) Death with honors: Suicide among gifted adolscents. W: Journal of Counseling and Development, nr 64, s. 558-560.
  • Dyrda, B. (2000) Syndrom Nieadekwatnych Osiągnięć jako niepowodzenie szkolne uczniów zdolnych. Diagnoza i terapia. Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.
  • Friedman-Nimz, R., Skyba, O. (2009) Personality Qualities That Help or Hinder Gifted and Talented Individuals. W: L. Shavinina, L.V. (red.), International Handbook on Giftedness. Springer Verlag, s. 421-436.
  • Heller, K. (2004) Identification of Gifted and Talented Students. W: Psychology Science, nr 46, s. 302-323.
  • Hornowski, B. (1986) Rozwój inteligencji i uzdolnień specjalnych. Warszawa: WSiP.
  • Hyatt, L., Cross, T. (2009) Understanding Suicidal Behavior of Gifted Students: Theory, Factors, and Cultural Expectations. W: L. Shavinina, L.V. (red.), International Handbook on Giftedness. Springer Verlag, s. 537-558.
  • Jackson, S., Moyle, V., Piechowski M. (2009) Emotional Life and Psychotherapy of the Gifted In Light of Dabrowski’s Theory. W: L. Shavinina, L.V. (red.), International Handbook on Giftedness. Springer Verlag, s. 437-466.
  • Janos, P., Robinson, N. (1985) Psychosocial development in intellectually gifted children. W: F. Horowitz, M. O’Brien (red.), The gifted and talented: developmental perspectives. Waszyngton: American Psychological Association, s. 149-196.
  • Knopik, T. (red.) (2015) Kotwice kariery. Lublin: Wydawnictwo Lechaa.
  • Kozielecki, J. (2007) Psychotransgresjonizm. Nowy kierunek psychologii. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie „Żak”.
  • Lewowicki, T. (1986) Kształcenie uczniów zdolnych. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne.
  • Limont, W. (2011) Uczeń zdolny. Jak go rozpoznać i jak z nim pracować? Sopot: GWP.
  • Mönks, F. (2008) Identification and education of the gifted learner. W: J. Łaszczyk, M. Jabłonowska (red.), Uczeń zdolny wyzwaniem dla współczesnej edukacji. Warszawa: Wydawnictwo Akademii Pedagogiki Specjalnej, s. 79-85.
  • Mönks, F., Ypenburg, I. (2007) Jak rozpoznawać uzdolnione dziecko. Poradnik dla rodziców. Kraków: Wydawnictwo WAM.
  • Nosal, Cz. (1990) Psychologiczne modele umysłu. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
  • Pietrasiński, Z. (1976) Zdolności. W: T. Tomaszewski (red.), Psychologia. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 735-762.
  • Renzulli, J. (1986) The three-ring conception of giftedness: a development model for creative productivity. W: R. Sternberg, J. Davidson (red.), Cocneptions of giftedness. Cambridge: Cambridge University Press, s. 53-92.
  • Renzulli, J. (2003) Conception of giftedness and its relationship to the development of social capital. W: N. Colangelo, G. Davis (red.), Handbook of gifted education. Boston: Pearson Education, s. 75-87.
  • Sękowski, A. (2000) Osiągnięcia uczniów zdolnych. Lublin: Wydawnictwo KUL.
  • Silverman, L. (1991) Family counselling. W: N. Colangelo, G. Davis (red.), Handbook of gifted education. Boston: Allyn & Bacon, s. 307-320.
  • Sternberg, R. (2010) Academic Intelligence Is Not Enough! WICS: An Expanded Model for Effective Practice In School and Later Life. W: R. Sternberg, D. Preiss, Innovations in educational psychology. Perspectives on Learning, Teaching, and Human Development. New York: Springer Publishing Company, s. 403-440.
  • Strelau, J. (1997) Inteligencja człowieka. Warszawa: Wydawnictwo „Żak”.
  • Tyszkowa, M. (1990) Zdolności, osobowość i działalność uczniów. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
  • Webb, J. (1993) Nurturing social-emotional development of gifted children. W: K. Heller, F. Mönks, A. Passow (red.), International handbook of research and development of giftedness and talent. Oxford: Pergamon Press, s. 525-539.