Wykorzystanie źródeł internetowych w procesie nauczania i uczenia się frazeologizmów niemieckich

Numer JOwS: 
str. 93
Fot. StartupStockPhotos (Pixabay CC)

Zmiany cywilizacyjne dokonujące się wskutek obecności mediów cyfrowych oraz TIK stawiają przed nauczycielami coraz to nowe zadania i wyzwania. W artykule pokazano możliwości wykorzystania źródeł internetowych w procesie rozwijania kompetencji frazeologicznych w języku obcym i zwrócono uwagę na konieczność dostosowania metod pracy do zmian zachodzących w edukacji i oczekiwań osób uczących się.

Dzisiejsi uczniowie należą do tzw. pokolenia sieci. Określenie to pojawia się obok innych, takich jak Digital Generation, Net Generation, Generation Y, Internet Generation, iGeneration. W języku polskim funkcjonują następujące odpowiedniki tych nazw: pokolenie cyfrowe, pokolenie sieci, pokolenie Y. Młodzi ludzie to obecnie najbardziej aktywni użytkownicy mediów, niepamiętający czasów przed pojawieniem się internetu. Jest to generacja, która dorasta w świecie powszechnie ­dostępnej informacji. Sieć i jej narzędzia – serwisy społecznościowe, blogi, fora dyskusyjne, komunikatory czy serwisy wymiany plików – mają ogromny wpływ na sposób funkcjonowania młodych w środowisku rówieśniczym, szkolnym i domowym (Miłkowska-Samul 2011: 233).

Wyzwania związane z edukacją w społeczeństwie informacyjnym

Dokonujące się na naszych oczach zmiany cywilizacyjne stawiają przed nauczycielami nowe zadania i wyzwania. Wynikają one z jednej strony z możliwości, które oferują współczesne media i TIK, z drugiej zaś strony wiążą się z koniecznością dostosowania metod pracy do zmieniającej się rzeczywistości oraz oczekiwań uczniów i studentów.

Wśród wielu zalet internetu wymienia się najczęściej szybkość, łatwość dostępu do informacji i ich aktualność, co pozwala nauczycielom przygotowywać zajęcia z wykorzystaniem autentycznych materiałów dydaktycznych. Nie bez znaczenia jest możliwość kopiowania i archiwizowania materiałów. Poza tym internet umożliwia uczniom kontakt i konfrontację z językiem docelowym, z kulturą danej społeczności. Nauczyciel może korzystać z bezpłatnych programów multimedialnych, tekstów, zdjęć, ćwiczeń, testów, słowników, propozycji gotowych scenariuszy lekcji itd. (Buksińska 2011: 72). Stosowanie TIK pozwala również na indywidualizację nauczania ze względu na uaktywnianie wielu zmysłów uczniów. Jak zauważa Laskowski (2014: 64), „technika komputerowa poprzez wielotorowość swego przekazu wzmacnia proces dydaktyczny zarówno u uczniów, którzy preferują teksty pisane, jak i u uczniów pracujących chętniej z tekstami słuchanymi’’. Elżbieta Gajek (2012: 8) określa TIK jako stymulator procesu akwizycji języka. Według badaczki technika komputerowa może być stosowana w rozwijaniu wszystkich kompetencji językowych oraz strategii uczenia się.

Główne problemy badawcze frazeologii

Frazeologia jest gałęzią językoznawstwa z ponadstuletnią historią, jednak dopiero w latach 70. i 80. ubiegłego wieku stała się uznaną i prężnie rozwijającą się dziedziną naukową. Świadczą o tym intensywnie prowadzone badania teoretyczne, liczne konferencje międzynarodowe, obszerne bibliografie – w tym również w formie elektronicznej – EURALEX i EUROPHRAS (Burger 2007: V). Zarówno tradycje, jak i perspektywy rozwoju frazeologii zostały przedstawione w licznych opracowaniach, w których uwidoczniono problemy związane z definiowaniem i klasyfikacją jednostek frazeologicznych, a także określaniem ich granic i wariantów (Palm 1997; Donalies 2009; Burger 2010; Berdychowska i in. 2017; Gondek i in. 2018).

W języku ojczystym frazeologizmy, idiomy, przysłowia nie sprawiają większych kłopotów użytkownikom, ponieważ intuicyjnie rozumieją oni ich metaforyczny sens. Takie połączenia wyrazowe występują często w relacjach prasowych, komentarzach, w nagłówkach, ogłoszeniach reklamowych, wszędzie tam, gdzie wymaga się innowacyjności i kreatywności języka (Szafraniec 2013: 104). Przede wszystkim jednak frazeologizmy występują w języku potocznym i dotyczą wielu dziedzin życia. Jak pisze Izabela Bawej (2012: 178), „frazeologizmy stanowią nieodłączny element obrazu świata danej społeczności. Poprzez ich pryzmat postrzegamy i opisujemy otaczający nas świat. One umożliwiają nam wyrażanie myśli i opisywanie emocji, niosą istotne treści wierzeniowe czy światopoglądowe”. Cechują je obrazowość, siła ekspresji i wyrazistość w opisywaniu świata i jego elementów. Opanowanie tej części słownictwa wiąże się z poznaniem historii, tradycji i kultury innej społeczności. Odmienność jej skojarzeń i obrazów uwidacznia się w sferze frazeologii. Polski zwrot robić z igły widły, czyli przesadzać, to w języku niemieckim aus einer Mücke einen Elefanten machen (dosł. „robić z komara słonia”), a w języku angielskim to make a mountain out of a molehill (dosł. „robić górę z kopca kreta”). Polskie jechać na tym samym (na jednym) wózku, czyli znajdować się w podobnej sytuacji, to w niemieckim in einem (im gleichen) Boot sitzen (dosł. „siedzieć w tej samej łodzi”), i w angielskim to be in the same boat (dosł. „być w tej samej łodzi”). Za jedną z przyczyn błędów językowych popełnianych przez osoby uczące się uważa się nieznajomość obcej rzeczywistości pozajęzykowej. Dlatego każdy, kto chce osiągnąć wysoki poziom kompetencji językowej i komunikacyjnej, powinien poznać frazeologizmy (Bawej 2012: 180, 187).

Dydaktyka frazeologii 

Konieczność nauczania frazeologizmów w sterowanym procesie dydaktycznym nie budzi dzisiaj większych wątpliwości. Problemy dotyczą natomiast wyboru frazeologizmów, frazeologicznego minimum lub optimum oraz metodyki ich wprowadzania (por. Köster 2001: 149, za: Hallsteinsdottir 2011: 6). Na podstawie rozważań teoretycznych oraz doświadczeń dydaktycznych Peter Kühn (1992: 178) sformułował model przyswajania frazeologizmów, który nazwał "der phraseologische Dreischritt, czyli metodą frazeologicznych trzech kroków". Metoda ta obejmuje: 1. rozpoznanie danego wyrażenia jako jednostki frazeologicznej; 2. rozszyfrowanie znaczenia frazeologizmu przy pomocy obrazu, kontekstu lub poprzez sprawdzenie w słowniku; 3. przyswojenie frazeologizmu jako jednostki o ustalonej budowie i znaczeniu w celu wykorzystania go w określonych sytuacjach komunikacyjnych. Oparte na tym modelu fazy przyswajania frazeologizmów: rozpoznanie, zrozumienie, utrwalenie i zastosowanie, stanowią podstawę współczesnej frazeodydaktyki. Model Kühna odgrywa ważną rolę w przygotowaniu nowych materiałów do nauki frazeologizmów. Stanowi również podstawę konstruowania ćwiczeń w internetowej platformie przysłów (Jesensek), bazie danych i ćwiczeniach  Ettingera oraz w projekcie EPHRAS, o których mowa w dalszej części artykułu (Hallsteinsdottir 2011: 7).

W Instytucie Filologii Germańskiej KUL zajęcia z idiomatyki stanowią od roku akademickiego 2010/2011 stały element kształcenia językowego. Poszukując odpowiednich materiałów do pracy ze studentami I roku studiów magisterskich, zdecydowano się początkowo na podręcznik Annelies Herzog, Arthura Michela i Herberta Riedela zatytułowany Idiomatische Redewendungen von A-Z. Ein Übungsbuch für Anfänger und Fortgeschrittene. Zawiera on 600 frazeologizmów, które – według opisu w podręczniku – są powszechnie używane we współczesnej niemczyźnie. Książka obejmuje uporządkowane alfabetycznie wyrażenia niemieckie, objaśnienie ich znaczenia w języku niemieckim, wyjaśnienia stylistyczne oraz zdania egzemplifikujące ich użycie. Podręcznik zawiera również niezbyt obszerną część z ćwiczeniami. Pomocna w przygotowaniu zajęć okazała się również książka Agnieszki Król Niemiecki. Idiomy. To proste (2008). Podręcznik składający się z 16 rozdziałów zbudowanych według tej samej zasady (uporządkowane w kolejności alfabetycznej niemieckie frazeologizmy przetłumaczone na język polski) ma jednak tę przewagę nad tym pierwszym, że zawiera liczne ćwiczenia służące utrwaleniu poznanych wyrażeń. Ćwiczenia polegają na uzupełnianiu brakującego komponentu, dopasowywaniu wyrażenia do odpowiedniego ekwiwalentu w postaci frazeologizmu lub odpowiednika leksykalnego w języku polskim, tłumaczeniu zdań z użyciem frazeologizmów lub  też układaniu krótkich opowiadań z użyciem kilku wybranych wyrażeń. W 2013 r. ukazało się repetytorium Krystyny Łuniewskiej Niemiecki. Najważniejsze idiomy. Przykładowe zdania, ćwiczenia, testy. Podręcznik został podzielony na 30 rozdziałów tematycznych, z których każdy zawiera od kilku do kilkudziesięciu wyrażeń frazeologicznych oraz dwa lub trzy ćwiczenia. W celu wprowadzenia na zajęciach elementów ułatwiających zapamiętywanie i przedstawiających w sposób obrazowy znaczenie niemieckich wyrażeń frazeologicznych wykorzystano ilustracje Tamasa Bajora z podręcznika A. Buscha i J. Buscha Deutsches Übungsbuch. Systematyczny przegląd portali internetowych oraz internetowych wydań niemieckich gazet umożliwiał z kolei przygotowanie aktualnych materiałów i był okazją do zastosowania poznanych frazeologizmów w procesie tłumaczenia oraz stwarzał możliwość dyskusji na aktualne tematy polityczne i społeczne.

Nowe narzędzia w nauczaniu i uczeniu się frazeologizmów

Przedstawione poniżej witryny internetowe oferują, oprócz stałego dostępu do starannie opracowanych i aktualnych wyrażeń frazeologicznych, również możliwość urozmaicenia metod i form pracy oraz prezentacji treści nauczania, co w połączeniu ze środkami tradycyjnymi może przyczynić się do uzyskania lepszych efektów w nauczaniu i uczeniu się frazeologizmów.

Der Redensarten-Index (www.redensarten-index.de) to istniejący od maja 2001 r. i zawierający ponad 15 000 haseł słownik frazeologiczny języka niemieckiego. Zawiera alfabetyczny spis frazeologizmów, wyjaśnienie ich znaczenia, przykłady użycia oraz w rubryce Uzupełnienia  informacje dotyczące etymologii lub nacechowania stylistycznego danego zwrotu. Ponieważ do słownika dołączane są nowe hasła pochodzące z wpisów użytkowników, istnieje możliwość zapoznania się z najczęstszymi pytaniami dotyczącymi niemieckich frazeologizmów. Na stronie znajdują się również ćwiczenia, quizy, zagadki, linki do nauki języka niemieckiego oraz krótkie omówienie wybranych podręczników i słowników frazeologicznych.

Phraseo (www.phraseo.de) zawiera ok. 2 700 haseł, trzy zbiory wyrażeń (zawierających nazwy kolorów, części ciała i zwierząt) oraz kręgi tematyczne (jest ich 21), do których przyporządkowano wyrażenia idiomatyczne i przysłowia (np. praca, nauka, sukces, miłość, pieniądze, przyjaźń). Po kliknięciu na wybrany temat pojawia się spis wyrażeń. Po wybraniu dowolnego wyrażenia otrzymujemy wyjaśnienie jego znaczenia, określenie nacechowania stylistycznego, przykłady użycia, inne jego warianty oraz odpowiednik w języku angielskim.

Strona internetowa Stefana Ettingera „Phraseologie und Phraseodidaktik” (www.ettinger-phraseologie.de) jest rozszerzoną wersją książki Reginy Hessky i Stefana Ettingera Deutsche Redewendungen. Ein Wörter und Übungsbuch für Fortgeschrittene (1997). Na stronie znajdują się informacje o autorze, spis jego publikacji, w tym podręczniki z dziedziny frazeologii francuskiej, portugalskiej i niemieckiej, których jest współautorem. Wybierając alfabetyczny spis frazeologizmów lub spis pojęć kluczowych, otrzymujemy imponujący zbiór bardzo skrupulatnie opracowanych wyrażeń. Klikając na Treść książki (Buchinhalt), otwieramy kategorie od A do H, w obrębie których opisane zostały kolejno: wygląd człowieka, jego stan, cechy, stosunek do innych ludzi i środowiska, ocena sytuacji, świat zewnętrzny, oraz pod literą H – frazeologizmy sytuacyjne. Wliczając wszystkie podpunkty, autorzy opracowali w sumie 152 kategorie, do których przyporządkowali wyrażenia frazeologiczne. Każde wyrażenie wyjaśniono, podane jest nacechowanie stylistyczne oraz liczne przykłady użycia ze zwróceniem uwagi na to, który wariant wyrażenia pojawia się częściej w źródłach internetowych. Oprócz tego autor udostępnia ćwiczenia w formacie PDF. Ćwiczenia i zadania zebrane w czterech grupach pozwalają na sprawdzenie formy, znaczenia, rozpoznawania i rozumienia oraz stosowania frazeologizmów.

Platforma internetowa do nauki przysłów SprichWort (www.sprichwort-plattform.org) zawiera 300 przysłów w pięciu językach: niemieckim, słoweńskim, słowackim, czeskim i węgierskim. Po wejściu do bazy otrzymujemy alfabetyczny spis niemieckich przysłów. Każde z nich wyjaśniono, podano ekwiwalenty w pozostałych czterech językach, inne warianty przysłów oraz zdania egzemplifikujące ich użycie. Poza tym można tam znaleźć strony dla nauczycieli oraz linki do tematycznie powiązanych artykułów i opracowań z dziedziny paremiologii. Zintegrowane z platformą ćwiczenia ułatwiają naukę i sprawdzają znajomość przysłów w zależności od poziomu zaawansowania językowego (B1-2 i C1-2). Do dyspozycji osób zainteresowanych pogłębianiem wiedzy jest również forum, na którym można zadawać pytania, składać propozycje, wymieniać poglądy.

Niemiecko-polski słownik frazeologizmów: Phraseologisches Online Wörterbuch Deutsch-Polnisch (www.frazeologizmy.univ.szczecin.pl) powstał w ramach realizacji projektu badawczego finansowanego przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, a następnie Narodowe Centrum Nauki w latach 2009-2012. Ten pierwszy niemiecko-polski słownik frazeologiczny powstaje od 2012 r. w Instytucie Germanistyki Uniwersytetu Szczecińskiego we współpracy z germanistami z Łodzi, Gorzowa Wielkopolskiego i Zielonej Góry. Kierownikiem projektu jest prof. Ryszard Lipczuk. Słownik przeznaczony jest dla polskich tłumaczy, nauczycieli i uczących się języka niemieckiego oraz studentów i naukowców zajmujących się frazeologią i frazeografią. Wpisując dowolny komponent frazeologizmu w pole wyszukiwania, docieramy do informacji dotyczących użycia, warstwy stylistycznej, klasyfikacji danego frazeologizmu. Na stronie znajdują się również synonimy i antonimy oraz przykładowe zastosowanie wyrażeń w zdaniach (Lisiecka-Czop 2013: 62–65).

EPHRAS (www.ephras.org) to program realizowany w latach 2004-2006 w ramach projektu unijnego, w którym uczestniczyły uniwersytety z czterech państw: Słowenii, Austrii, Węgier i Słowacji. Koordynatorem projektu był Uniwersytet Maribor w Słowenii.

Program adresowany jest do uczących się języka niemieckiego jako obcego na poziomie B1–C1, dydaktyków, osób tworzących materiały dydaktyczne i zainteresowanych frazeologią. Program zawiera 600 interaktywnych ćwiczeń w czterech językach. Warto podkreślić, że w bazie znalazły się tylko te frazeologizmy, które są współcześnie znane i używane na niemieckim obszarze językowym. Umieszczenie ich w bazie było poprzedzone badaniami empirycznymi (Sajankova 2005 za: Kralj i Kacjan 2011: 2). Również badania przeprowadzone w trakcie realizacji projektu wykazały dużą skuteczność nauczania wspomaganego komputerem (Krajl i Kacjan 2011: 3–8).

Na stronie Deutsche Welle (www.dw.com/de/alltagsdeutsch-archiv) w rubryce Alltagsdeutsch-Archiv wśród wielu reportaży znajdują się również te poświęcone wyrażeniom frazeologicznym, np. Farbige Sprache, Tierische Redewendungen (zawierają wyrażenia związane z nazwami barw i zwierząt), oraz wiele innych. Istnieje możliwość wydrukowania tekstu z pytaniami i zadaniami oraz wysłuchania nagrania w formacie MP3.

Podsumowanie

W sytuacji, kiedy większość uczniów i studentów nie pamięta czasów przed pojawieniem się internetu i funkcjonuje w świecie wirtualnym, w którym realizuje coraz więcej zadań związanych z edukacją, czasem wolnym i aktywnością społeczno-zawodową, stosowanie mediów cyfrowych i TIK w procesie nauczania wydaje się niezbędne. Umiejętne wykorzystanie nowoczesnych technologii w połączeniu ze środkami tradycyjnymi stwarza szansę na poprawę jakości kształcenia w zakresie języków obcych oraz urozmaicenie metod pracy. Nie bez znaczenia jest element nowości towarzyszący nadal multimediom i ich wpływ na zwiększenie motywacji oraz aktywizację uczniów i studentów, którzy mogą wykorzystać dzięki nim swoje osobiste preferencje i sposoby uczenia się. Również w przypadku frazeologizmów, których opanowanie (pasywne i aktywne) jest istotne w procesie udanej komunikacji, media cyfrowe i technologie informacyjno-komunikacyjne mogą wspomóc uczenie się oraz nauczanie i zrekompensować niedociągnięcia podręczników, a także zwiększyć efektywność i motywację nauczycieli i uczniów do dalszej pracy i uzyskiwania lepszych jej efektów.

 

Bibliografia

  • Bawej, I. (2012), Związki frazeologiczne jako źródło błędów w kontekście językowego obrazu świata (na materiale języka polskiego i języka niemieckiego), „Lingwistyka Stosowana”, nr 5, s. 175–188.
  • Berdychowska, Z., Lüger, H.H., Schatte, Cz., Zenderowska--Korpus, G. (red.) (2017), Phraseologie als Schnittstelle von Sprache und Kultur II. Öffentlicher Raum – Medien – Phraseodidaktik, Frankfurt am Main: Peter Lang.
  • Buksińska, B. (2011), Multimedia w warsztacie pracy nauczyciela języka obcego, [w:] G. Słoń (red.), Nowoczesne technologie w dydaktyce, Kielce: Wydawnictwo Politechniki Świętokrzyskiej, s. 68–75.
  • Burger, H., Dobrovolskij, D., Kühn, P., Norrick, N.R. (red.) (2007), Phraseologie. Phraseology. Ein internationales Handbuch zeitgenössischer Forschung. An International Handbook of Contemporary Research, Berlin, New York: Walter de Gruyter.
  • Burger, H. (2010), Phraseologie. Eine Einführung am Beispiel des Deutschen, Berlin: Erich Schmidt Verlag.
  • Buscha,  A., Buscha, J. (1983), Deutsches Übungsbuch, Leipzig: VEB Verlag Enzyklopädie.
  • Donalies, E. (2009), Basiswissen Deutsche Phraseologie, Tübingen: A. Franke Verlag.
  • Gajek, E. (2012), Nauczyciel wobec komputerowo wspomaganej akwizycji języka – ujęcie glottodydaktyczne, Warszawa: Instytut Lingwistyki Stosowanej UW.
  • Gondek, A., Jurasz, A., Szczęk, J. (red.) (2018), Einblicke und Rückblicke: Beiträge zur deutschen Phraseologie und ParÖmiologie aus intra- und interlingualer Sicht, Baltmannsweiler: Schneider Verlag Hohengehren.
  • Hallsteinsdottir, E. (2011), Aktuelle Forschungsfragen der deutschsprachigen Phraseodidaktik, „Linguistik online”,
  • nr 47 (3) [online]  <bop.unibe.ch/linguistik-online/article/view/358> [dostęp 29.09.2018].
  • Herzog, A., Michel, A., Riedel, H. (2010), Idiomatische Redewendungen von A-Z. Ein Übungsbuch für Anfänger und Fortgeschrittene, München: Langenscheidt.
  • Kralj, N., Kacjan, B. (2011), Phraseologieunterricht in der Zeit der neueren Lernmedien, „Linguistik online”, nr 47 (3) [online] <bop.unibe.ch/linguistik-online/article/view/364/561> [dostęp 29.09.2018].
  • Król, A. (2008), Niemiecki. Idiomy. To proste, Warszawa: Eremis.
  • Kühn, P. (1992), Phraseodidaktik. Entwicklungen, Probleme und Überlegungen für den Muttersprachenunterricht und den Unterricht DaF, „Fremdsprachen Lehren und Lernen”, nr 21, s. 169–189.
  • Laskowski,  M. (2014), Znaczenie Internetu w nauczaniu języka niemieckiego na przykładzie platformy wsipnet.pl, „Lingwistyka Stosowana”, nr 10, s. 61–75.
  • Lisiecka-Czop, M. (2013), Ins Netz gelockt – phraseologische Online-Wörterbücher, „Lingwistyka Stosowana”, nr 7, s. 55–67.
  • Łuniewska, K. (2013), Niemiecki. Najważniejsze idiomy. Przykładowe zdania, ćwiczenia, testy, Warszawa: Wydawnictwo Edgard.
  • Miłkowska-Samul, K. (2011), Wykorzystanie mediów społecznościowych w dydaktyce języków obcych na przykładzie języka włoskiego, [w:] G. Słoń (red.), Nowoczesne technologie w dydaktyce, Kielce: Wydawnictwo Politechniki Świętokrzyskiej, s. 232–241.
  • Palm, Ch. (1997), Phraseologie – eine Einführung, Tübingen: Narr.
  • Szafraniec, K. (2013), Nauczanie frazeologizmów w metodzie komunikacyjnej, „Acta Universitatis Lodziensis. Kształcenie Polonistyczne Cudzoziemców”, nr 20, s. 103–110.