Zabawy stymulujące uczniów z zaburzeniami przetwarzania sensorycznego na lekcji języka obcego

Numer JOwS: 
str. 49

Zabawy sensoryczne (zabawy zmysłowe, sensozabawy) zachęcają dziecko do poznawania świata i samego siebie przez stymulację receptorów reagujących na konkretny rodzaj bodźca. Pobudzać można wzrok, słuch, smak, powonienie, dotyk, można nawet ćwiczyć zmysł równowagi. Senosozabawy naturalnie i efektywnie dają się wplatać w naukę języków obcych, zwłaszcza na etapie przedszkolnym i wczesnoszkolnym. Warto pamiętać, że harmonijny rozwój zmysłów to pożywka dla prawidłowego rozwoju mózgu i całego układu nerwowego.

Niniejszy artykuł ma za zadanie ukazać nauczycielom języków obcych wartość sensozabaw i zachęcić ich do włączenia tego typu aktywności do lekcji, zwłaszcza jeżeli pracują oni z dziećmi w przedszkolu czy na etapie edukacji wczesnoszkolnej. Zabawy zmysłowe mogą okazać się szczególnie cenne w klasie, do której uczęszczają uczniowie ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi. W zależności od typu niepełnosprawności, zaburzenia, deficytu czy specyficznych trudności w uczeniu się, u niektórych uczniów mogą współwystępować nieprawidłowości integracji sensorycznej, które pojawiają się, gdy układ nerwowy niewłaściwie odbiera, przetwarza i organizuje bodźce zmysłowe. Dysfunkcje te mogą być rozpoznawane także u dzieci w normie intelektualnej, a ich nasilenie bywa różne. Co najistotniejsze z perspektywy dydaktycznej, dysfunkcje w tej sferze wpływają na procesy uczenia się, zachowanie i rozwój społeczno-emocjonalny dziecka, podczas gdy sensozabawy mogą korzystnie wpłynąć na większość uczniów w klasie, a przy okazji stają się znakomitym sposobem doskonalenia języka obcego w przyjemnej atmosferze rozbudzającej naturalną ciekawość świata. W artykule zaprezentowano przykłady sensozabaw – gotowe pomysły do wykorzystania w pracy. O efektywności podejścia multisensorycznego w pracy z dziećmi pisała m.in. Agnieszka Wierzchosławska (2018: 48), podkreślając, że jego zastosowanie „pozwala poznawać język poprzez wpływanie na różne zmysły, urozmaica lekcje oraz stymuluje interakcje, sprawiając, że dziecko aktywnie uczestniczy w zajęciach’’.

 

Czym są sensozabawy

Zabawa to sytuacja naturalna – dzieci najszybciej i najchętniej się wtedy uczą, mniej lub bardziej świadomie. Zdolności poznawcze dzieci są w tej sytuacji rozwijanie w miłej i swobodnej atmosferze. To właśnie przez zabawy i rożnego rodzaju symulacje najmłodsi uczą się chociażby ról społecznych, np. podczas zabawy w dom, szkołę, lekarza, gdy naśladują zaobserwowane zachowania dorosłych.

Jak podaje Słownik pedagogiczny, „zabawa to jedna z głównych form aktywności człowieka – obok nauki i pracy – […] połączona z pozytywnymi doznaniami emocjonalnymi, a często również poznawczymi (Kupisiewicz i Kupisiewicz 2009: 198). Czesław Kupisiewicz (2013: 417) podkreśla szczególną rolę zabawy w rozwoju psychofizycznym, kształceniu i wychowaniu dzieci. Najczęściej wyróżnia się zabawy dydaktyczne, konstrukcyjne, ruchowe i tematyczne.

Spośród najbardziej znanych teorii zabawy można wyróżnić teorię nadmiaru energii, która traktuje zabawę jako formę działalności umożliwiającą rozładowanie nadwyżek energii i towarzyszących im napięć, co w wymiarze nauczania dzieci i zarządzania dynamiką działań w klasie wydaje się bardzo istotnie tak dla nauczyciela, jak i dla podopiecznych. Inną teorią zabawy zasługującą na uwagę jest teoria funkcji zastępczych, zgodnie z którą zabawa służy zaspokojeniu potrzeby działania, a jednocześnie przyczynia się do rozwoju sfery duchowej oraz funkcji ogólnych i specjalnych, np. spostrzegania, tworzenia pojęć, uczenia się (Kupisiewicz i Kupisiewicz 2009: 198), co jest niebagatelne w nauce różnych przedmiotów.

Encyklopedia dzieciństwa (m.in. artykuły D. Waloszek) omawia zabawę wielostronnie, m.in. z perspektywy związków z rozwojem psychofizycznym i duchowym dziecka, rolą w jego edukacji, tła kulturowego. Na podstawie ujęć Eriksona, Deweya, Wygotskiego czy Brzezińskiej można stwierdzić, że zabawa rozpoczyna się od sfery osobistej dziecka, czyli autosfery, w której następuje odkrywanie ciała przez powtarzanie percepcji zmysłowych, doznań fizycznych, wokalizacji, eksperymentowanie ciałem, głosem, emocjami, penetrację najbliższego otoczenia (Waloszek 2009: 55). Również Bogucka (2018: 100) zwróciła uwagę na „rozwijanie świadomości własnego ciała oraz sprawności motorycznych poprzez sugestywny gest i ruch, pobudzanie wyobraźni w kontekście prostych zabaw.” Później zabawa dotyczy mikro- i makrosfery, czyli dających się wykorzystać osób i przedmiotów oraz odczuwania świata dzielonego z innymi ludźmi (odróżniania osoby od przedmiotów zabawy, asymilowania zachowań, odtwarzania ich i prób odwzorowywania, naśladowania i przetwarzania). W związku z tym obiegowe opinie dotyczące bezcelowości zabawy (np. z uwagi na cenny czas jednostki lekcyjnej) mogą być jedynie wyrazem ignorancji pedagogicznej i kulturowej (Waloszek 2009: 55).

„Zabawa zbyt wiele znaczy dla rozwoju, by ją pomijać, lekceważyć, marginalizować […]. Szeroka i pogłębiona dyskusja nad jej istotą/sensem w edukacji dzieci spowoduje przewartościowanie postaw nauczycieli […]. Zabawa jest szczególną rozmową/dialogiem dziecka z sobą samym, z otoczeniem, z innymi ludźmi, daje wiec podstawę do uczenia się, trudnej w swej istocie, sztuki wymiany oczekiwań, potrzeb, nastawień” (Encyklopedia dzieciństwa).

Przywołane rozważania pojęcia zabawy pomagają określić termin sensozabawa, który autorka niniejszego opracowania rozumie jako aktywność przynoszącą radość i  jednocześnie stymulującą przetwarzanie sensoryczne, czyli zdolność mózgu do prawidłowego scalania informacji dostarczanych przez zmysły. Przetwarzanie bodźców zmysłowych odbywa się w obrębie następujących systemów: czuciowego (dotykowego i proprioceptywnego), przedsionkowego, słuchowego, wzrokowego, węchowego i smakowego. Jak objaśnia Barbara Sher (2013: 25), sygnały przekazywane przez zmysły łączą się w mózgu z wcześniej pozyskanymi informacjami, czyli wiedzą utrwaloną w pamięci, aby nadać sens otaczającej nas rzeczywistości. U osób z niezaburzonym przetwarzaniem sensorycznym proces ten zachodzi płynnie i zaczyna się od rejestracji (uświadomienia sobie) jakiegoś odczucia. W drugim etapie, orientacji, dziecko skupia uwagę, a następnie dochodzi do trzeciego etapu, interpretacji (zrozumienia napływającej informacji). W trakcie ostatniego etapu, organizacji, informacja wykorzystywana jest do reakcji w formie zachowania emocjonalnego, reakcji fizycznej lub kognitywnej. Jeżeli przetwarzanie sensoryczne jest zaburzone, to dziecko może odczuwać inaczej, gdyż napływająca informacja nie jest odpowiednio łączona w mózgu i dziecko ma trudności z analizą sygnałów zmysłowych, np. dociera do niego niewłaściwy obraz jego własnego ciała lub otoczenia, a to błędne wyobrażenie może z kolei skutkować zniekształceniem percepcji i problemami rozwojowymi.

Senosozabawy wspomagają rozwój integracji narządów zmysłów u dzieci, pod warunkiem dopasowania ich do wieku i możliwości maluchów. Dodatkowo, odpowiednio zmodyfikowane, mogą się one stać doskonałą okazją do poznawania obcojęzycznego słownictwa. Zaletą zabaw sensorycznych, które mają za zadanie dostarczyć różnorodnych bodźców do rozwoju zmysłów dzieci i poszerzać świat ich doznań (co można czynić również przez pryzmat języka obcego) jest to, że do ich organizacji nie potrzeba skomplikowanych zabawek czy pomocy dydaktycznych. Wykorzystać można przedmioty codziennego użytku i produkty spożywcze, które znajdują się w każdym domu, a co za tym idzie – warto zaangażować rodziców i uczniów w proces dydaktyczny już na etapie wstępnym – w fazie przygotowań do lekcji.

Integracja sensoryczna i najczęstsze zaburzenia integracji zmysłów

Definiując integrację sensoryczną najogólniej, mówimy o skomplikowanym procesie przetwarzana przez układ nerwowy informacji odbieranych przez receptory zmysłowe tak, aby mogły one zostać wykorzystane w działaniu. Integracja (łac. integratio – składanie w całość) czynności zmysłowo-ruchowych jest to „proces, w którym mózg informacje z narządów zmysłów przyjmuje, rozpoznaje, segreguje, interpretuje, integruje z już posiadanymi, zapamiętuje je (rejestruje, koduje), aby odpowiedzieć właściwą reakcją”  (Borkowska, Wagh 2011: 15). Do najczęstszych objawów dysfunkcji integracji sensorycznej  u dzieci należą:

  • nieprawidłowa reaktywność na bodźce (m.in. dotykowe, słuchowe i wzrokowe, hałas, ruch, działanie siły grawitacji) q nadmierna – nadwrażliwość, lub zbyt mała – obniżona wrażliwość, podwrażliwość;
  • za niski (hipoaktywność) lub za wysoki (hiperaktywność) poziom aktywności;
  • zaburzenia koordynacji ruchowej i opóźnienia w rozwoju ruchowym (w zakresie dużej motoryki, czyli podstawowych sprawności ruchowych – w chodzeniu, bieganiu, grach i zabawach, manipulacji obiektami, wykonywaniu dwóch czynności naraz; napięcia mięśni; równowagi; małej motoryki – wykonywania czynności precyzyjnych, np. rysowania i pisania, czyli grafomotoryki);
  • zaburzenia czucia własnego ciała i przestrzeni otaczającej;
  • opóźnienia w rozwoju mowy, języka;
  • problemy z koncentracją uwagi,
  • trudności w uczeniu się,
  • zaburzenia zachowania, zaburzenia w funkcjonowaniu psychicznym i społecznym (niezgrabność, niezdarność, ataksja – niezborność ruchowa), męczliwość, bezradność, złe funkcjonowanie w grupie, trudności w grach i zabawach zespołowych, frustracje, zaburzenia osobowości),
  • problemy z samoobsługą i wykonywaniem codziennych czynności,
  • brak samoakceptacji lub poczucia własnej wartości (Borkowska i Wagh 2011: 18–20, Kuleczka-Raszewska i Markowska 2012: 35–36).

Wymienione najczęściej spotykane dysfunkcje sensoryczne mogą w szkole przysporzyć dziecku i nauczycielom nie lada kłopotów. Godwin Emmons i McKendry Anderson (2007) zachęcają nauczycieli przede wszystkim do dowiedzenia się jak najwięcej o problemach uczniów i zastanowienia się nad ewentualnymi powiązaniami ich stanu z zaburzeniami integracji sensorycznej. Nie należy lekceważyć ich związku z funkcjonowaniem dziecka w sytuacji szkolnej, jego rozwojem emocjonalnym i społecznym, zdolnością do nauki i samooceną. Uczniowie z zaburzeniami przetwarzania sensorycznego mogą być wspierani nie tylko w trakcie wczesnej interwencji czy specjalistycznej terapii, ale także w ramach większości przedmiotów nauczanych w szkole. Można się pokusić o stwierdzenie, że nauczyciele języków obcych pracujący w klasach młodszych mają ku temu wiele sposobności, a przy tym mogą skutecznie realizować założenia podstawy programowej, co jest zilustrowane w praktycznej części artykułu.

Wybrane przykłady sensozabaw na lekcji języka obcego

Proponowane sensozabawy mogą być wykorzystane zarówno w pracy indywidualnej z dzieckiem o specjalnych potrzebach edukacyjnych (i nie tylko), jak i stanowić część grupowych zajęć językowych. Autorka artykułu zainspirowała się publikacjami terapeutyczno-metodycznymi i zaadaptowała wybrane propozycje zabaw sensorycznych na potrzeby nauczania języka angielskiego. Proponowane zabawy obejmują sześć obszarów pracy dydaktyczno-stymulacyjnej. Omówiono tutaj  po jednym przykładzie z każdego z nich:

  1. sensozabawy rozwijające i usprawniające percepcję słuchową,
  2. sensozabawy rozwijające i usprawniające percepcję wzrokową,
  3. sensozabawy rozwijające i usprawniające wrażenia taktylne (dotykowe),
  4. sensozabawy stymulujące doznania olfatyczne (węchowe),
  5. sensozabawy pobudzające doznania smakowe,
  6. sensozabawy integrujące pięć zmysłów – usprawniające koordynację wzrokowo-ruchową, motorykę małą i dużą, orientację zmysłową, przestrzenną i kierunkową, pamięć oraz rozwijające mowę i myślenie.

Dzień słuchania – przykład sensozabawy rozwijającej i usprawniającej percepcję słuchową (na podstawie: Silberg 2007: 29).

  • Zbieramy kilka przedmiotów codziennego użytku wydających jakieś dźwięki lub prosimy uczniów o ich przyniesienie. Mogą to być przedmioty powiązane tematycznie, np. przybory szkolne (school supplies).
  • Razem słuchamy każdego z dźwięków wydawanych przez te przedmioty (np. odgłos długopisu włączanego przez naciśnięcie skuwki, używania nożyczek, zgniatanego papieru, zapinanego piórnika, wertowanej książki) i powtarzamy parokrotnie ich angielskie nazwy (np. długopis – a pen, nożyczki – scissors, papier – paper, piórnik – a pencil case, książka – a book).
  • Prosimy, by dzieci zamknęły oczy.
  • Wytwarzamy dźwięki za pomocą danego przedmiotu.
  • Prosimy dzieci, by zidentyfikowały przedmiot, podając jego obcojęzyczną nazwę.

Przez uszy odbieramy dźwięki, następnie są one przetwarzane i jako  sygnały wysyłane do mózgu. Zabawa „dzień słuchania” pomoże dzieciom odkryć, w jaki sposób uszy działają, jak rozpoznają dźwięki i w jaki sposób słuch pomaga w codziennych sytuacjach.

Co widzisz? – przykład sensozabawy rozwijającej i usprawniającej percepcję wzrokową (na podstawie: Franczyk, Krajewska 2012: 21).

  • Układamy na półce/stoliku przedmioty (mogą być powiązane tematycznie, np. dana pora roku, lub też nie – w celu powtórzenia słownictwa z różnych lekcji) i uczymy dzieci (ew. powtarzamy) ich angielskich nazw, np. rękawiczki – gloves, szalik – a scarf, marchewka – a carrot, bombka choinkowa – a Christmas babule, prezent – a present).
  • Patrzymy wspólnie przez okno i opowiadamy, co widzimy na zewnątrz, np. bałwan – a snowman, śnieg – snow, drzewa – trees, plac zabaw – a playground, chmury – clouds.
  • Prosimy dzieci o nazywanie przedmiotów/obiektów przez nas wskazywanych – najpierw w otoczeniu bliższym (na półce/stoliku) – What can you see on the shelf?, a następnie w otoczeniu dalszym (za oknem) – What can you see outside the window?

Obserwowanie i nazywanie przedmiotów wskazanych przez nauczyciela w otoczeniu bliższym doskonali umiejętność dostrzegania elementów z podanej całości, z kolei w otoczeniu dalszym – poszerza pole widzenia.

Sensoryczne pudełko – przykład sensozabawy rozwijającej i usprawniające wrażenia taktylne (na podstawie: Kuleczka-Raszewska i Markowska 2012: 65–66).

  • Napełniamy duże plastikowe pudełko ryżem (rice), makaronem (pasta), płatkami kukurydzianymi (cornflakes), kaszą gryczaną (buckwheat), piaskiem (sand), wodą (water), nasionami (seeds) – za każdym razem może to być coś innego, a dzieci mogą uczestniczyć w tym procesie i jednocześnie poznawać angielskie nazwy. Sensoryczne pudełko można napełniać czymś ciepłym (warm), zimnym (cold), szorstkim (harsh) lub miękkim (soft).
  • Umieszczamy w pudełku kilka różnych przedmiotów (powiązanych tematycznie bądź nie – w zależności od obranego celu dydaktycznego).
  • Prosimy kolejno dzieci o zanurzanie dłoni w pojemniku i znajdowanie w nim przedmiotów, a następnie nazywanie ich w języku obcym. Najpierw niech zgadują wyłącznie przez dotyk, a później wyjmą przedmiot. Pozostałe dzieci warto zapytać, czy dana osoba miała rację.

Jak przypomina Silberg (2007: 115), zmysł dotyku jest dla ludzi najbardziej podstawowy i wszechobecny. Podczas gdy pozostałe receptory ulokowane są w określonych częściach ciała (np. wzrokowe w oczach), zmysł taktylny odczuwany jest na całej powierzchni ciała przez skórę właściwą, która znajduje się tuż pod naskórkiem i gdzie znajdują się końcówki nerwów. Każdy skrawek dłoni, nawet paznokcie, używany jest do dotykania. Opisana zabawa pomoże dzieciom odkryć, w jaki sposób działają skóra i dłonie, jak za ich pomocą poczuć różne przedmioty i w jaki sposób dotyk pomaga odkrywać otaczający świat. Przy okazji poznawania angielskich słów dzieci uwrażliwią się także na różnorodne wrażenia, temperatury i faktury.

Laboratorium kosmetyczne – przykład sensozabawy stymulującej doznania olfatyczne (na podstawie: Kuleczka-Raszewska i Markowska 2012: 103). 

  • Skrapiamy lub nacieramy zapachami płatki kosmetyczne, np. perfumy damskie i męskie, olejki zapachowe, mydło, sok z cytryny, czosnek. Im bardziej intensywne i charakterystyczne smaki, tym większa stymulacja. Uczniowie również mogą przygotować własne laboratorium.
  • Prosimy dzieci, by rozpoznawały dane zapachy, używając wcześniej poznanych odpowiedników w języku obcym. Można je kategoryzować według rodzaju zapachu (smell), np. słodki (sweet), owocowy (fruity), kwaśny (sour), kwiatowy (floral), przyjemny (nice), nieprzyjemny (bad).

Powonienie odgrywa ważną rolę, jeżeli chodzi o nasze samopoczucie. Gdy oddychamy otaczającym nas powietrzem, zapachy dostają się do naszych nosów. Prawie każdy ma swoje ulubione zapachy i takie, za którymi nie przepada. Zmysł węchu pomaga żyć w zgodzie z  naturą, ostrzega przed niebezpieczeństwem i wyostrza świadomość (Silberg 2007: 151).  

Smakołyki na patyku – przykład sensozabawy pobudzającej doznania smakowe (na podstawie: Sher 2013: 136–137).

  • Rozdajemy dzieciom po jednej wykałaczce, zachowując przy tym stosowną ostrożność (uwaga – zabawa może być nieodpowiednia dla bardzo małych dzieci z uwagi na ryzyko skaleczenia siebie lub innych, należy również pamiętać o alergiach oraz nadwrażliwości na niektóre smaki).
  • Jeżeli dziecko jest w stanie pracować samodzielnie, wysypujemy mu trochę małych produktów spożywczych/kawałeczków na talerzyk i przypomniamy ich nazwy, np. rodzynki (raisins), winogrona (grapes), oliwki (olives), ser (cheese), pomidorki koktajlowe (cherry tomatoes), truskawki (strawberries). Można wybrać tylko świeże/sezonowe owoce lub warzywa, owoce suszone lub pomieszać smaki w celu uzyskania większych doznań smakowych i wyczucia różnic. Jeżeli dziecko potrzebuje pomocy, niech osoba dorosła (np. nauczyciel wspomagający) lub kolega z grupy podaje po jednym produkcie.
  • Pokazujemy, jak nabijać produkty na wykałaczkę, aż wypełni się nimi na całej długości. Wtedy dziecko może je zjeść, wymieniając po kolei ich angielskie nazwy.

Z wykałaczek i wielokształtnych, różnobarwnych produktów spożywczych można także stworzyć atrakcyjne rzeźby lub modele zwierząt, ludzi, budynków. W tej zabawie dzieci ćwiczą koncentrację, motorykę małą, koordynację oko-ręka, a w nagrodę dostają smakołyk. Stymulowane są kubki smakowe i zmysł powonienia. Dzieci odkrywają oddziaływanie języka oraz to, jakich informacji smak i węch dostarczają organizmowi o danym produkcie.

Jakich zmysłów używasz? Nazwij część ciała! – przykład sensozabawy integrującej pięć zmysłów (na podstawie: Silberg 2007: 193, 196, 203).

  • W katalogach, czasopismach czy na stronach internetowych szukamy zdjęć uszu (ears), oczu (eyes), nosów (nose), ust (mouth) oraz języków (tongue) i dłoni (hand).
  • Wycinamy lub drukujemy zdjęcia i każde z nich naklejamy na kartkę papieru.
  • Każde z dzieci wybiera jedno zdjęcie. Prosimy pierwsze dziecko, by powiedziało, który ze zmysłów reprezentuje jego zdjęcie.
  • Pytamy dziecko, do czego używa danego zmysłu (np. hearing listen to music, sight – look at the board, smell – smell the flower, taste – eat bananas, touch – clap your hands).
  • Jeśli inne dzieci wybiorą to samo zdjęcie, będzie okazja sprawdzenia, do czego jeszcze można używać danego zmysłu.
  • Później, gdy wypowiemy nazwę jednego ze zmysłów, uczniowie będą mieli za zadanie poruszyć odpowiednią częścią ciała, np. gdy powiemy sight, dzieci poruszą oczami.
  • Kontynuujemy zabawę, wywołując poszczególne zmysły.

Codzienne życie wypełnione jest doznaniami dla wszystkich zmysłów. Łatwo jest więc zachęcić dzieci, by poznawały świat za ich pomocą. Ta zabawa pomoże im zapamiętać, która część ciała wiąże się z danym zmysłem.

Autorka artykułu żywi nadzieję, że dzięki opisanym przykładom sensozabaw dojdzie do refleksji nad zaburzeniami przetwarzania zmysłowego objawiającymi się w szkole i możliwościami, jakie niosą ze sobą sensozabawy. Nie zapominajmy, że najważniejszym celem nauczyciela jest, aby każde dziecko doświadczające dysfunkcji integracji sensorycznej osiągnęło swój pełny potencjał. Z punktu widzenia nauczyciela języka obcego sukces może oznaczać aktywne zaangażowanie się dziecka w lekcję i wspólne odkrywanie świata przez pryzmat nauczanego języka.

Bibliografia

 

  • Bogucka, M. (2016), Przedszkolak poznaje siebie. Ja cielesne i Ja społeczne w grach i zabawach na zajęciach z języka angielskiego, „Języki Obce w Szkole”, nr 4, s. 97–101.
  • Borkowska, M., Wagh, K. (2011), Integracja sensoryczna na co dzień, Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL.
  • Encyklopedia dzieciństwa, [online] <encyklopediadziecinstwa.pl> [dostęp: 20.09.2018].
  • Franczyk, A., Krajewska, K. (2012), Zabawy i ćwiczenia na cały rok. Propozycje do pracy z dziećmi młodszymi o specjalnych potrzebach edukacyjnych, Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls”.
  • Godwin Emmons, P., McKendry Anderson, L. (2007), Dzieci z zaburzeniami integracji sensorycznej. Zaburzenia rozwojowo-sensoryczne oraz edukacyjne występujące w ramach autyzmu, ADHD, trudności szkolnych oraz zaburzeń dwubiegunowych, Warszawa: Wydawnictwo K.E.LIBER. 
  • Kowolik, P. (b.r.), Dogoterapia dziecka chorego, [w:] Encyklopedia dzieciństwa, [online] <encyklopediadziecinstwa.pl> [dostęp:20.09.2018].
  • Kuleczka-Raszewska, M., Markowska, D. (2012), Uczę się poprzez ruch. Program terapii dla dzieci autystycznych i z niepełnosprawnością sprzężoną, Gdańsk: Harmonia Universalis.
  • Kupisiewicz, C. Kupisiewicz, M. (2009), Słownik pedagogiczny, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 198.
  • Kupisiewicz, M. (2013), Słownik pedagogiki specjalnej, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 417.
  • Sher, B. (2013), Gry i zabawy we wczesnej interwencji. Ćwiczenia dla dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu i przetwarzania sensorycznego, Gdańsk: Harmonia Universalis.
  • Silberg, J. (2007), Poznawanie zmysłów przez zabawę, Warszawa: Wydawnictwo K. E. LIBER.
  • Waloszek, D. (2009), Sytuacyjne wspieranie dzieci w doświadczaniu świata, Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego.
  • Waloszek, D. (b.r.), Hasła encyklopedyczne: Dialog w edukacji dzieci, Kulturowy kontekst zabawy, Rozwój duchowy dziecka, Zabawa – w pigułce, Zabawa w i dla edukacji dziecka, [w:] Encyklopedia dzieciństwa, [online] <encyklopediadziecinstwa.pl/> [dostęp: 20.09.2018].
  • Wierzchosławska, A. (2018), Nauczanie multisensoryczne w przedszkolu wraz z przykładami ćwiczeń, „Języki Obce w Szkole”, nr 1, s. 48–50.