Łacina jako pomost między teraźniejszością a przeszłością

Numer JOwS: 
str. 59

Język łaciński – tak jak kiedyś – może być ważnym elementem edukacji humanistycznej. Na lekcjach należy jednak konsekwentnie podkreślać trwałość antyku w kulturze europejskiej, łączyć naukę języka z nauką literatury, historii, retoryki, filozofii i historii sztuki. Wprowadzenie elementów retoryki do programu nauczania łaciny może sprawić, że lekcje tego języka będą ciekawsze, a uczniowie lepiej przygotowani do matury z przedmiotów humanistycznych.

Pobierz artykuł w pliku PDF

W ciągu ostatnich lat język łaciński, nauczany wraz z kulturą antyczną, stał się przedmiotem niezwykle rzadkim w polskich szkołach. Wydaje się jednak, że edukacja humanistyczna oparta na przedmiotach takich jak język łaciński, grecki, kultura antyczna i śródziemnomorska może być ciekawą propozycją w szkolnej ofercie nauczania. Podstawa programowa przedmiotu język łaciński i kultura antyczna zaleca: ścisłe powiązanie treści językowych z kulturowymi, odwoływanie się do wiedzy o korzeniach cywilizacji europejskiej i jej śródziemnomorskim rodowodzie oraz ukazywanie na tym tle kultury polskiej, która od 1000 lat rozwija się w kręgu kultury Zachodu. Autorzy podstawy programowej zachęcają, by wykorzystywać wiedzę o języku łacińskim i antyku do interpretowania tekstów kultury oraz poszukiwać śladów tradycji antycznej we współczesności. Uczący się łaciny mają nie tylko rozumieć tekst oryginalny, ale także odczytywać jego sens, wyjaśniać związki kultury europejskiej i polskiej z kulturą antyczną; powinni – tworząc przekład – posługiwać się poprawną polszczyzną; doskonalić pod opieką nauczyciela umiejętność analizowania i syntetyzowania tekstów klasycznych w oryginale i przekładzie. I – co dziś może być szczególnie ważne – powinni umieć integrować wiedzę z różnych dziedzin do wyrażania i uzasadniania swojego punktu widzenia, ponieważ to nie dostęp do informacji staje się wyzwaniem współczesności, ale jej przetwarzanie. Konsekwencją tak sformułowanych w podstawie programowej wymagań szczegółowych są zmiany wymagań maturalnych.

Egzamin maturalny od roku 2014/2015

W części I egzaminu maturalnego z języka łacińskiego i kultury antycznej ocenie będzie podlegać przekład tekstu oryginalnego na język polski i znajomość realiów historyczno-kulturowych. Część II będzie stanowić test leksykalno-gramatyczny. Część III to zadanie, sprawdzające: znajomość kultury antycznej, trafność przytaczanych przykładów i umiejętność ich omówienia w związku z tematem, zastosowanie terminologii i wyrażeń oraz język i styl. Wiedza ma zostać poparta cennymi umiejętnościami, zwłaszcza logiki rozumowania, dostrzegania właściwych powiązań, argumentowania i pisania.

Zmiany wymagań w zakresie egzaminu maturalnego z przedmiotów humanistycznych, czego łacina jest jednym z przykładów, a zwłaszcza kształt egzaminu ustnego z języka polskiego, powinny skłaniać nauczycieli tych przedmiotów do ściślejszej współpracy. W Informatorze o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2014/2015 w charakterystyce egzaminu ustnego znajdujemy następujący zapis: Egzamin maturalny z języka polskiego w części ustnej sprawdza umiejętność tworzenia wypowiedzi na określony temat, zgodnej z zasadami poprawności językowej, logiki i retoryki. Inspiracją do wypowiedzi jest tekst kultury. Szczególnie ważne dla zdającego egzamin z języka polskiego jest przygotowanie ad hoc samodzielnej wypowiedzi argumentacyjnej.

W opisie egzaminu z historii czytamy z kolei o ocenianiu wnioskowania przyczynowo-skutkowego, dostrzeganiu kontekstu historycznego, interpretacji i ocenie faktów historycznych, uwzględnianiu we własnej refleksji różnych opinii i odmiennych stanowisk w ocenie wydarzeń historycznych oraz o umiejętności konstruowania przejrzystej i logicznej, spójnej wewnętrznie wypowiedzi.

Zdający egzamin maturalny z języka polskiego, historii lub łaciny powinien wykazać się zatem dojrzałością intelektualną, orientacją w problemach kultury, sprawnością językowo-komunikacyjną oraz rozumieniem źródła stanowiącego podstawę wypowiedzi. Wydaje się, że myślenie, analizowanie, interpretowanie, refleksja, komunikacja to kluczowe słowa w opisie wymagań maturalnych. Komunikacji nadaje się tu szczególną rangę. Wiele tych umiejętności uczeń może zdobyć i doskonalić także pod okiem nauczyciela języka łacińskiego i kultury antycznej.

Lekcje łaciny okiem ucznia

Licealiści, którzy uczyli się łaciny w większym wymiarze godzin, wskazują wiele korzyści płynących z nauki tego języka. Po pierwsze: proces uczenia się – łacina sprzyja ćwiczeniu pamięci, nauce logicznego myślenia, ćwiczeniu systematyczności i treningowi umysłu. Po drugie: rozumienie kultury – łacina pomaga w poszerzaniu wiedzy o historii i kulturze, w lepszym rozumieniu jej zjawisk, lepszej orientacji we współczesnej kulturze. Po trzecie: doskonalenie kompetencji językowych, takich jak większa efektywność w nauce języków obcych, lepsze rozumienie języka polskiego i bogatsze słownictwo (łacina staje się środkiem do teoretycznego poznawania języków). Uczniowie podkreślają również, że lekcje łaciny dają możliwość zapoznania się z ważnymi tekstami kultury.

Ci zaś, którzy na lekcjach łaciny zetknęli się także z retoryką, podkreślają, że dzięki niej pogłębili umiejętności takie jak: logika rozumowania, umiejętność sprawnego przedstawiania poglądów i argumentów w polemikach oraz mediacjach, umiejętność przekonywania do swoich opinii, sprawność językowo-komunikacyjna.

Dążenie do biegłości w mówieniu

Nauczyciel, który do programu nauczania łaciny włącza retorykę, ma mniej czasu na lekcje gramatyki i pracę nad przekładem tekstu oryginalnego, która sama w sobie jest dla ucznia szkołą praktycznego doskonalenia stylu. Warto jednak znaleźć choć trochę czasu na elementy sztuki krasomówczej.

Pracę można rozpocząć od zapoznania uczniów z układem przemówienia, najlepiej na przykładzie starannie dobranych mów starożytnych lub współczesnych, a następnie przejść do ćwiczeń. Dobrym materiałem do pracy są niezbyt długie teksty. Dla przykładu, pierwsza mowa Cycerona przeciw Katylinie może posłużyć do: badania kompozycji przemówienia (wskazania poszczególnych jego części); wyszukania argumentów i dowodów, którymi posłużył się oskarżyciel; badania sposobów zabiegania o szacunek i posłuch u słuchaczy (captatio benevolentiae); badania toposu skromności; ustalenia, w jaki sposób Cyceron nadał sprawie Katyliny tak wielką wagę; ustalenia, jak uzasadnił swoje prawo do wystąpienia z tym oskarżeniem; badania języka i stylu autora.

Kolejnym etapem może być napisanie mowy. Uczniowie zaskakują pomysłowością w doborze i tematu, i argumentacji. Niektórzy zamiast przemówienia napiszą rozprawkę, warto zatem – zadając mowę – określić kryteria jej oceniania, np. układu, szaty stylistycznej, argumentacji. Po napisaniu przemówienia uczniowie powinni zostać przygotowani do wygłoszenia go. Trzeba porozmawiać z nimi o tremie, momencie poprzedzającym wystąpienie, intonacji i melodii zdania, o pauzach, doborze słów, słuchaczach, wyglądzie, mikrofonach itd. Niektórzy mimo to odczuwają paraliżujący strach i rezygnują z wystąpienia. Niesłusznie. Ten etap pracy może im przynieść wiele korzyści: daje wiedzę o tym, jak się zachowują w sytuacji publicznej, jak stres wpływa na ich dykcję, refleks, trzeźwość myślenia. Po wygłoszeniu mowy uczeń powinien więc otrzymać od nauczyciela i od swoich kolegów informacje zwrotne dotyczące: kompozycji mowy, jakości i siły użytych argumentów, inwencji, poprawności języka i stylu, spójności przemówienia, doboru środków stylistycznych, kontaktu ze słuchaczami, mowy ciała, dykcji, tempa mówienia itd. Należy określić, jakie są atuty ucznia jako mówcy i podpowiedzieć mu, nad czym powinien pracować szczególnie starannie.

Można też zadać uczniom do opracowania inny rodzaj mowy, np. mowy Hannibala, który zastanawia się, czy ruszyć na Rzym. Ćwiczenie to polega na włożeniu w usta jakiejś postaci stosownej mowy, a jego celem jest lepsze rozumienie własnego charakteru poprzez wcielenie się w cudzy. Można też polecić opracowanie zarówno obrony, jak i oskarżenia jakiejś postaci (np. oskarżenia i obrony Eneasza porzucającego Dydonę, oskarżenia i obrony Rzymian, którzy decydują o zniszczeniu Kartaginy).

Nieocenione w czasie tych ćwiczeń są umiejętności wyniesione przez ucznia z lekcji języka polskiego (można założyć, że potrafi on rozpoznać wypowiedź napisaną stylem urzędowym, naukowym, publicystycznym lub oficjalnym; że zna cechy dobrego stylu, takie jak: poprawność językowa, zrozumiałość wypowiedzi, czyli jasność i prostota składniowa, dynamika, ozdobność wypowiedzi, odpowiedniość stylu, czyli zgodność stylu z przedmiotem). Jednak na lekcjach języka polskiego z reguły brakuje czasu na ćwiczenia retoryczne.