10-lecie certyfikacji języka polskiego jako obcego i jej wpływ na nauczanie polszczyzny cudzoziemców

Numer JOwS: 
str. 16

Systematyczny wzrost liczby zdających egzaminy certyfikatowe, podniesienie poziomu umiejętności, poprawa jakości nauczania języka polskiego przez cudzoziemców to bezsprzecznie najistotniejsze wartości, jakie wiążą się z wprowadzeniem w życie certyfikacji języka polskiego.

Pobierz artykuł w pliku PDF

1 sierpnia 2003 r. ówczesna Minister Edukacji Narodowej, dr Krystyna Łybacka, wręczyła powołania członkom Państwowej Komisji Poświadczania Znajomości Języka Polskiego jako Obcego, co w konsekwencji umożliwiło rozpoczęcie jej prac we wrześniu 2003 r. oraz organizację pierwszych egzaminów certyfikatowych w czerwcu 2004 r. Tak rozpoczął się proces certyfikacji języka polskiego jako obcego, który w roku bieżącym kończy dziesięć lat. Z okazji tego małego jubileuszu warto przypomnieć przebieg tego procesu oraz zastanowić się, czy i w jaki sposób certyfikacja wywiera wpływ na nauczanie polszczyzny cudzoziemców.

Podstawy prawne systemu certyfikacji języka polskiego jako obcego zostały stworzone dzięki nowelizacji Ustawy o języku polskim 11 kwietnia 2003 r. (zob. DzU z 30 kwietnia 2003 r.). Nowelizacja upoważniała Ministra Edukacji Narodowej i Sportu do powołania dziesięcioosobowej Państwowej Komisji Poświadczania Znajomości Języka Polskiego jako Obcego jako organu nadzorującego przeprowadzanie egzaminów certyfikatowych i wydającego certyfikaty. Wydanie przepisów wykonawczych do nowelizowanej ustawy nastąpiło 15 października 2003 r. (DzU z 12 listopada 2003 r.). Wspomniane akty prawne stanowiły, że możliwość ubiegania się o poświadczenie znajomości języka polskiego jako obcego przysługuje cudzoziemcom oraz obywatelom polskim na stałe zamieszkałym za granicą. Egzaminy certyfikatowe odbywają się na trzech europejskich poziomach zaawansowania: podstawowym B1 (w systemie europejskim zwanym progowym), średnim ogólnym B2 oraz zaawansowanym C2.  W trakcie egzaminu sprawdza się opanowanie czterech sprawności językowych: rozumienia ze słuchu, rozumienia tekstów pisanych, pisania rozumianego jako redagowanie tekstów pisanych oraz mówienia (w monologu, w dialogu i w procesie mediacji). W trosce o poprawność polszczyzny używanej przez cudzoziemców prawodawca przewidział także osobną część egzaminu poświęconą sprawdzeniu poprawności języka używanego przez cudzoziemców. Warto podkreślić, że poprawność jest tu rozumiana jako umiejętność wyboru lub tworzenia zgodnych z regułami form gramatycznych i konstrukcji składniowych, nie zaś jako znajomość reguł gramatyczno-syntaktycznych.

Ważny jest fakt, że sprawdzane sprawności i umiejętności są traktowane równorzędnie, to znaczy, że każda z nich stanowi 20 proc. całego egzaminu, a za każdą sprawność można uzyskać maksymalnie 40 punktów, w czasie całego egzaminu zaś 200 punktów. Aby zdać każdą ze sprawności oraz cały egzamin, należy uzyskać 60 proc. punktów, to znaczy minimum 24 punkty z każdej sprawności i minimum 120 punktów z całego egzaminu. Dodatkowo wprowadzono zasadę, że niezdanie jednej ze sprawności powoduje niezdanie całego egzaminu, co miało zachęcić zainteresowanych otrzymaniem certyfikatu do udoskonalenia tej sprawności językowej, której dotąd nie opanowali wystarczająco.

Analizę procesu certyfikacji rozpoczniemy od pokazania liczby zdających egzaminy certyfikatowe w poszczególnych latach, w ośrodkach polskich i zagranicznych. Dane na ten temat zawiera tabela 1.

434 Jak wynika z danych, liczba zdających egzaminy certyfikatowe w 2004 r. była niewielka, bo wynosiła tylko 106 osób. Z drugiej strony trzeba podkreślić, że certyfikacja polszczyzny rozpoczęła się w 2004 r., czyli roku wejścia Polski do Unii Europejskiej, co należy uznać za moment właściwie wybrany. Polska była wtedy jednym z nowych krajów, które wyszły do Unii, ale krajem stosunkowo dużym i ważnym, choćby ze względu na liczbę mieszkańców.

Jeśli się dodatkowo uwzględni fakt, że polszczyzna jest językiem słowiańskim, trzeba powiedzieć, że Polska była największym krajem słowiańskim spośród tych, które znalazły się w Unii (mówiący po polsku stanowili ponad 38 mln, a mówiący po czesku, słowacku i słoweńsku stanowili łącznie tylko ok. 17,5 mln). Polszczyzna w tym czasie wywoływała naturalne zainteresowanie w UE, gdyż mówiący naszym językiem stanowili ponad połowę mieszkańców tzw. nowych krajów Unii.

Wracając do zdających egzaminy certyfikatowe w poszczególnych latach, powinniśmy zauważyć, że ogólnie ich liczba stale rosła, jednak są takie lata, kiedy wzrost oscyluje wokół 100 proc. i zasługuje na uwagę. Pierwszym takim rokiem jest rok 2005, drugi rok procesu certyfikacji, kolejnym zaś rok 2012, kiedy liczba zdających po raz pierwszy przekracza tysiąc osób i wynosi 1113. Jeśli dane z 2005 r. można uznać za naturalne wykorzystanie nowych możliwości poświadczenia znajomości polszczyzny, to dane z 2012 r., a zwłaszcza liczba zdających egzaminy certyfikatowe w Polsce, pokazują wyraźnie, że za znacznym wzrostem liczby zdających kryje się przyczyna specjalna, jaką było wejście w życie 15 sierpnia 2012 r. Ustawy o obywatelstwie polskim, przygotowanej przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych  (DzU z 14 lutego 2012 r.). Ustawa ta reguluje możliwości uzyskiwania polskiego obywatelstwa i m.in. wymaga od ubiegających się o nie potwierdzenia znajomości języka polskiego certyfikatem wystawionym przez Państwową Komisję Poświadczania. Ten akt prawny ma bardzo duże znaczenie dla procesu certyfikacji, gdyż dzięki niemu egzaminy certyfikatowe uzyskały rangę egzaminów doniosłych.

Rozróżnienie miedzy egzaminami powszednimi (niskich stawek; ang. low-stake exams) i egzaminami doniosłymi (wysokich stawek; ang. high-stake exams) wprowadził do polskiej dydaktyki B. Niemierko w pracy Ocenianie szkolne bez tajemnic (2002). Egzamin powszedni to taki egzamin, w którym znaczenie komentarza dydaktycznego jest większe niż znaczenie informacji o wyniku uczenia się, podczas gdy egzamin doniosły jest egzaminem, w którym znaczenie informacji o wyniku uczenia się jest większe niż znaczenie komentarza dydaktycznego. Egzamin doniosły jest więc zwykle egzaminem stanowiącym jedyną podstawę decyzji o przyszłości edukacyjnej ucznia (Niemierko 2002:252-264; Zawadowska-Kittel 2013:76-87) tak, jak w przypadku nowej matury, która jest równocześnie egzaminem wstępnym na studia wyższe. W przypadku Ustawy o obywatelstwie polskim egzamin certyfikatowy z języka polskiego jest egzaminem doniosłym, ponieważ certyfikat znajomości polszczyzny jest niezbędny do uzyskania polskiego obywatelstwa.

Uzyskanie przez egzaminy certyfikatowe statusu egzaminów doniosłych spowodowało kilka ważnych zmian: 1) pojawienie się kandydatów nowego typu; 2) zmiany w strukturze uzyskiwanych ocen, zwłaszcza na poziomie B1; 3) inne zjawiska powiązane z dwoma poprzednimi. Zmiany te zostaną przedstawione i omówione w dalszej części artykułu.

Jeśli przyjrzymy się osobom  zdającym egzaminy certyfikatowe w 2012 r. zobaczymy, gdzie odbywały się poszczególne egzaminy oraz  ile osób je zdawało (zob. tabela 2.), stwierdzimy, że najwięcej zdających gromadziły egzaminy organizowane w Polsce (768 osób, 69 proc. wszystkich zdających w tym roku). Jest to z jednej strony potwierdzenie starej prawidłowości, że w Polsce zdaje więcej zainteresowanych niż za granicą (z tej tendencji wyłamują się tylko lata 2007 i 2010, zob. tabela 1.), z drugiej jednak strony musimy zauważyć, że przewaga zdających w naszym kraju nigdy, poza rokiem 2004, nie była tak wielka. Nie ulega wątpliwości, że tak duże zainteresowanie egzaminami mieszkających w naszym kraju cudzoziemców jest spowodowane wejściem w życie Ustawy o obywatelstwie polskim.

435 Dane zawarte w tabeli 2. potwierdzają jeszcze jedną prawidłowość, że najważniejszymi ośrodkami certyfikacji są Warszawa i Kraków, w których co roku egzaminy zdaje co najmniej połowa kandydatów. W 2012 r. w obu ośrodkach akademickich zdawało 646 osób, co stanowi 58 proc. wszystkich zdających. Warto też wrócić uwagę na fakt, że w 2012 r. nie odbyły się egzaminy na Dalekim Wschodzie, gdyż w Tokio, Seulu i Pekinie egzaminy odbywają się co dwa lata, natomiast bardzo aktywnie pracowały ośrodki na Ukrainie, gdzie egzaminy zorganizowano we Lwowie, Dniepropietrowsku i Łucku. Po raz pierwszy odbyły się egzaminy certyfikatowe we Włoszech, dzięki staraniom polonistyki na Uniwersytecie w Turynie, co także warto odnotować.

Na dodatkowe zapotrzebowanie na egzaminy certyfikatowe Państwowa Komisja Poświadczania zareagowała bardzo szybko, gdyż pierwsze egzaminy dla  zdających odbyły się już 17 i 18 sierpnia 2012 r. w Warszawie i Krakowie. Ze względu na wzmożone zapotrzebowanie zorganizowano dodatkową sesję 29 i 30 września 2012 r. w Warszawie, Krakowie i Poznaniu.