Cele nauczania języka angielskiego w świetle współczesnych europejskich dokumentów edukacyjnych: o nauczaniu, uczeniu się i ocenianiu

Numer JOwS: 
str. 65

Artykuł omawia cele współczesnej edukacji językowej w świetle europejskich dokumentów edukacyjnych, w tym Podstawy programowej dla szkół w Polsce, z uwzględnieniem docelowych kompetencji i sposobów ich oceniania.

Pobierz artykuł w pliku PDF

Dwa kluczowe dokumenty, które w dużej mierze kształtują politykę edukacyjną w krajach europejskich, to: Europejski system opisu kształcenia językowego: uczenie się, nauczanie, ocenianie (The Common European Framework of Reference for Languages: learning, teaching, assessment (Council of Europe 2001) i Zalecenie Parlamentu Europejskiego i Rady Unii Europejskiej z dnia 18 grudnia 2006 r. w sprawie kompetencji kluczowych w procesie uczenia się przez całe życie (Parlament Europejski 2006/962/WE).

Kontekst europejski: CEFR i kompetencje kluczowe

Europejski system opisu kształcenia językowego: uczenie się, nauczanie, ocenianie (Council of Europe 2001; Rada Europy 2003), opracowany przez Radę Europy, stanowi wspólny punkt odniesienia dla specjalistów z krajów europejskich zaangażowanych w opracowywanie podstaw programowych, programów nauczania i materiałów dydaktycznych oraz określanie standardów wymagań egzaminacyjnych. Jego celem jest ujednolicenie celów i treści nauczania oraz kryteriów oceniania stosowanych w europejskiej edukacji językowej. Jednocześnie dokument ma ułatwiać transfer i rozpoznawalność kwalifikacji językowych w Europie, jak również wspomagać współpracę pomiędzy autorami programów nauczania i kursów językowych, osobami zaangażowanymi w kształcenie kadry dydaktycznej oraz nauczycielami z krajów europejskich.

Zapisy ESOKJ (Council of Europe 2001) odzwierciedlają aktualnie priorytetowe dla Rady Europy cele kształcenia językowego, które wcześniej wyrażone zostały w Zaleceniu R(82)18 Komitetu Ministrów Rady Europy dla państw członkowskich w sprawie języków nowożytnych: zachowanie europejskiej różnorodności językowej i kulturowej oraz wykorzystanie jej jako platformy porozumienia między narodami europejskimi; jak również wspomaganie komunikacji w obrębie Europy, zwiększenie indywidualnej mobilności Europejczyków oraz przeciwdziałanie uprzedzeniom i dyskryminacji.

ESOKJ zawiera szczegółowy opis wielu kompetencji, które należy rozwijać u osób uczących się języków obcych. Kompetencje te opisane zostały w dwóch kategoriach: kompetencje ogólne, w tym: wiedza deklaratywna, umiejętności praktyczne, uwarunkowania osobowościowe i umiejętność uczenia się oraz komunikacyjne kompetencje językowe, obejmujące zbiór kompetencji lingwistycznych, kompetencję socjolingwistyczną i pragmatyczną.

Wśród kompetencji lingwistycznych można wyróżnić kompetencję: leksykalną, gramatyczną, semantyczną, fonologiczną, ortograficzną i ortoepiczną. Kompetencja leksykalna pozwala posługiwać się systemem słownictwa; natomiast gramatyczna pozwala na to samo w zakresie gramatycznych środków językowych. Kompetencja semantyczna umożliwia rozumienie i wyrażanie różnych znaczeń, kompetencja fonologiczna to umiejętność posługiwania się systemem dźwięków na poziomie recepcji i produkcji. Kompetencja ortograficzna dotyczy umiejętności posługiwania się systemem języka pisanego, w celu odczytywania i tworzenia tekstu, a kompetencja ortoepiczna odnosi się do umiejętności właściwego odczytywania tekstu na podstawie jego zapisu graficznego.

Kompetencja socjolingwistyczna dotyczy umiejętności używania języka poprawnego nie tyle z punktu widzenia morfo-składniowego, ile uwzględniającego kontekst społeczny, w którym jest stosowany, łącznie z obowiązującymi relacjami i normami społecznymi oraz grzecznościowymi. Rozwinięcie tej kompetencji pozwala użytkownikowi języka dostosować formę i rejestr wypowiedzi oraz warianty języka do społeczno-kulturowych wymogów sytuacji komunikacyjnej.

Kompetencja pragmatyczna pozwala zorientować się w zasadach rządzących organizacją i budowaniem przekazu językowego. Wymaga to rozwinięcia kompetencji dyskursywnej, która umożliwia konstruowanie tekstu danego typu, np. opowiadania czy dowcipu, w sposób zgodny z obowiązującą konwencją, a przy tym spójnego językowo i logicznie. Natomiast kompetencja funkcjonalna to znajomość funkcji form językowych, np. relacjonowania, korygowania (funkcje mikro), interpretowania, prezentacji (funkcje makro) oraz umiejętność ich realizowania.

Podczas gdy komunikacyjna kompetencja językowa odnosi się ‒ przynajmniej w pewnym stopniu ‒ do zbioru kompetencji tradycyjnie postrzeganych jako składowe procesu nauki języka obcego (patrz: Chomsky 1965; 1980; Hymes 1972), kompetencje ogólne wydają się podkreślać szerszy wymiar edukacji językowej, której rolą jest dziś przygotowanie ucznia do funkcjonowania w dynamicznym, zglobalizowanym, umiędzynarodowionym i międzykulturowym świecie. Przyjrzyjmy się kompetencjom ogólnym nieco bliżej. Komponent wiedzy (w języku francuskim określany jako savoirs) dotyczy tzw. wiedzy deklaratywnej, nabytej empirycznie, tj. poprzez doświadczenie, oraz akademickiej, czyli wyuczonej. Może to być zarówno znajomość praktycznych sposobów postępowania w życiu codziennym, jak i wiedza teoretyczna.

Nabywanie takiej wiedzy jest istotne dla osobistego i językowego rozwoju ucznia, gdyż wchodzi ona w interakcję z wiedzą nabytą uprzednio, jednocześnie ją modyfikując. Można by rzec, że chodzi tu o szeroko rozumianą wiedzę o świecie, która może znacząco wspierać edukację językową jednostki, np. świadomość realiów życia oraz kulturowo uwarunkowanych wartości i przekonań wybranych społeczeństw (wiedza socjokulturowa), a także rozumienie zjawisk zachodzących na styku kultur, tj. relacji między odmiennymi społecznościami (wrażliwość interkulturowa).

Umiejętności i know-how (w języku francuskim określane terminem savoir-faire) oznaczają wiedzę proceduralną, niezbędną do tego, by efektywnie nie tylko uczyć się języka, ale także poznawać obcą kulturę i być w stanie swobodnie i pewnie funkcjonować w obcym społeczeństwie. Można tu rozróżnić umiejętności społeczne, życiowe, zawodowe i związane ze spędzaniem wolnego czasu oraz umiejętności interkulturowe, które obejmują umiejętność podejmowania efektywnych mediacji między kulturami w kontakcie z przedstawicielami różnych społeczności. W Europejskim systemie opisu kształcenia językowego umiejętności takie są zilustrowane prostym przykładem posługiwania się w procesie uczenia się języka źródłami referencyjnymi, np. słownikiem i nowoczesnymi technologiami.

Uwarunkowania osobowościowe (savoir-étre) to cechy osobowościowe, temperament, stosunek jednostki do innych ludzi, motywacja, postawy, poglądy i style poznawcze, które mogą wywierać istotny wpływ na stopień, w jakim uczeń osiąga sukces w nauce języka obcego. Uwarunkowania te są dynamiczne i ewoluują pod wpływem doświadczeń kulturowych oraz tych związanych z samym procesem uczenia się. To z kolei może determinować nastawienie jednostki i jej wrażliwość w sytuacjach nieporozumień międzykulturowych (Council of Europe 2001; Rada Europy 2004).

Umiejętność uczenia się (savoir apprendre) odnosi się do stopnia, w jakim uczeń, wykorzystując nabytą wiedzę deklaratywną i proceduralną oraz uwarunkowania osobowościowe, a także opierając się na uprzednich doświadczeniach, potrafi zastosować efektywne procedury/strategie podczas nauki języka i w procesie odkrywania zjawisk. Uczniowie posiadający tę kompetencję są w stanie dokonać celnego wyboru strategii, które pozwolą im najlepiej poradzić sobie z wyzwaniami, jakie stawia przed nimi nauka języka, oczywiście przy założeniu, że ich dotychczasowe doświadczenia były wystarczająco bogate (CEFR 2001; ESOKJ 2004). Ponadto, umiejętności uczenia się odnoszą się do wrażliwości językowej i komunikacyjnej, ogólnej wrażliwości i sprawności fonetycznej oraz umiejętności heurystycznych, tj. radzenia sobie z nowymi doświadczeniami/sytuacjami, a także umiejętności zarządzania informacjami oraz korzystania z nowoczesnych technologii.

Kompetencje kluczowe

Lista bardziej ogólnych współczesnych celów edukacyjnych jest zawarta w Zaleceniu Parlamentu Europejskiego i Rady Unii Europejskiej z dnia 18 grudnia 2006 r. w sprawie kompetencji kluczowych w procesie uczenia się przez całe życie (Parlament Europejski 2006/962/WE). Dokument ten podkreśla potrzebę uczenia się przez całe życie, niezależnie od wieku, ze względu na dynamiczny rozwój współczesnego świata. Warto zauważyć, że zgodnie z zapisami zalecenia każda jednostka powinna systematycznie poszerzać wiedzę, rozwijać umiejętności oraz aktualizować i zdobywać nowe kwalifikacje w celu poradzenia sobie ze zmianami, zarówno w życiu osobistym, jak i zawodowym.

Z jednej strony, taki wszechstronny rozwój jest potrzebny, by ludzie mogli przystosować się do życia w cyfrowym świecie i nauczyć się radzić sobie z technologiami, do korzystania z których nie mogła przygotować ich szkoła. Z drugiej strony jest to niezbędne, jeśli mają funkcjonować na dynamicznie zmieniającym się rynku pracy. Nauka ma więc trwać przez całe życie i odbywać się może zarówno w sytuacjach formalnych, tj. w instytucjach edukacyjnych, jak i nieformalnych, np. poprzez samokształcenie (European Commission 2007).

Europejskie ramy kompetencji kluczowych w procesie uczenia się przez całe życie, które zostały przyjęte przez Radę i Parlament Europejski w Zaleceniu Parlamentu Europejskiego i Rady Unii Europejskiej z dnia 18 grudnia 2006 r. w sprawie kompetencji kluczowych w procesie uczenia się przez całe życie (Parlament Europejski 2006/962/WE), określają i definiują (...) po raz pierwszy na szczeblu europejskim, kompetencje niezbędne obywatelom do ich samorealizacji, integracji społecznej, aktywnej postawy obywatelskiej i uzyskania szans na rynku pracy w społeczeństwie opartym na wiedzy (Figel 2007:1).

Kompetencje kluczowe to: porozumiewanie się w języku ojczystym; porozumiewanie się w językach obcych; ) kompetencje matematyczne i podstawowe kompetencje naukowo-techniczne; kompetencje informatyczne; umiejętność uczenia się; kompetencje społeczne i obywatelskie; inicjatywność i przedsiębiorczość oraz świadomość i ekspresja kulturalna (Parlament Europejski 2006/962/WE:L394/13).

Kompetencje kluczowe przenikają się wzajemnie i uzupełniają. Ich posiadanie jest niezbędne do efektywnego funkcjonowania w społeczeństwie wiedzy. Porozumiewanie się w języku ojczystym oznacza umiejętność rozumienia i wyrażania dużego zakresu znaczeń w formie ustnej i pisemnej oraz wchodzenia w poprawną interakcję językową w szerokiej gamie kontekstów społeczno-kulturowych (European Commission 2007).

Porozumiewanie się w językach obcych stanowi odpowiednik umiejętności porozumiewania się w języku ojczystym, z zastrzeżeniem, że w tym przypadku zdolność dotyczy realizowania potrzeb komunikacyjnych w języku obcym. Wart uwagi jest fakt, że kompetencja ta wymaga nie tylko rozwinięcia kompetencji lingwistycznej, lecz również pracy nad elementami kompetencji interkulturowej, która jest niezbędna do podejmowania mediacji i rozumienia różnic kulturowych (tamże).

Kompetencje matematyczne i podstawowe kompetencje naukowo-techniczne obejmują umiejętność zastosowania myślenia matematycznego w rozwiązywaniu problemów praktycznych (tamże). Kompetencje naukowe oznaczają umiejętność i chęć do stosowania wiedzy i metodologii, formułowania właściwych pytań oraz wyciągania umotywowanych wniosków w celu wyjaśniania świata przyrody. Kompetencje techniczne odnoszą się do umiejętności stosowania wiedzy naukowej i metodologii w celu zaspokajania ludzkich potrzeb, przy jednoczesnym zachowaniu świadomości wpływu działań człowieka na otaczający go świat (tamże). Kompetencje informatyczne to nie tylko zdolność do wykorzystywania technologii informatycznych w życiu prywatnym i zawodowym, w celach: komunikacji, telekolaboracji, zbierania, przechowywania, odzyskiwania i tworzenia informacji, ale również umiejętność dokonywania ich krytycznej oceny (tamże).