Co motywuje i demotywuje dzieci do nauki języka polskiego za granicą?

Numer JOwS: 
str. 48

Historia nauczania polszczyzny w świecie jest nierozerwalnie związana z dziejami emigracji. Tworzenie szkół polskich za granicą w celu podkreślenia więzi z krajem pochodzenia oraz przekazywania następnym pokoleniom własnej odrębności etnicznej i kulturowej było zjawiskiem charakterystycznym dla polskich zbiorowości emigracyjnych we wszystkich krajach osiedlenia (Miodunka 2004).

Na pytanie, czy lubią chodzić do szkoły polonijnej, większość badanych dzieci odpowiedziała twierdząco (72 proc.), choć ich stosunek do szkoły różni się w zależności od wieku i kraju zamieszkania. Dzieci młodsze (4-7 lat) chętniej chodzą do polskiej szkoły (83 proc.) niż ich starsi koledzy w wieku od 8-12 lat (66 proc.). Porównując wyniki dla każdego kraju i każdej grupy wiekowej z osobna, można zaobserwować, że wraz z wiekiem poziom motywacji do nauki w szkole spada nieznacznie w przypadku dzieci z Anglii (z 84 proc. na 75  proc.) i Australii (z 92 proc. na 85 proc.), ale za to wyraźnie u ich rówieśników ze Stanów Zjednoczonych – z 78 proc. (4-7 lat) na 49 proc. (8-12 lat).

Niski odsetek dzieci starszych z USA, które lubią chodzić do polskiej szkoły, pokazuje, że dostrzegane przez nie zalety znajomości języka polskiego wyrażane w odpowiedziach na inne pytania z ankiety, nie mogą być utożsamiane z postawą dzieci wobec szkoły polonijnej jako instytucji, która działa na nie demotywująco. Ci spośród badanych, którzy uzasadniali, dlaczego lubią polską szkołę, najczęściej używali argumentów, które albo wiązały się z integracyjną i edukacyjną rolą szkoły (np.: jestem wśród takich jak ja (AU); mam polskich kolegów (2  osoby EN); mogę tu mówić po polsku (AU, EN); jest mi łatwiej uczyć się polskiego (EN); mogę się bawić i mówić po polsku (EN); I can learn Polish (4 osoby USA, 5 osób EN); uczę się o Polsce (AU, USA); bo uće się historiy Polski[2] (USA), albo podkreślały znaczenie osoby nauczyciela, który jest dla dzieci (nie tylko za granicą) bardzo silnym motywatorem ich obecności w szkole i chęci do nauki języka polskiego (np.: bardzo lubię moją panią (2 osoby USA, 3 osoby EN); the teacher helps me when I need help (AU).

Wśród argumentów osób niezadowolonych pojawiały się najczęściej te, które w powszechnym odczuciu należą do głównych powodów niechęci uczniów do szkoły polonijnej – fakt, że zajęcia odbywają się w sobotę i jest to dodatkowy obowiązek, wczesna pora, nuda, przymus, zbyt trudny lub zbyt łatwy materiał dydaktyczny (Jest boring, nie lubię ten polski schowek. I don’t want to go because I was forced to go by mama i tata (EN); I hate it! (EN); jest nudny/nódno (4 osoby EN, AU, 22 osoby USA); I miss a whole weekend (EN); ja chce spac w sobote (USA); I miss fun (EN); jest za łatwa/zadania są za łatwe (EN, AU); za dużo zadania i jest za trudno/jest bardzo twarde (9 osób USA).

Demotywujące oddziaływanie materiału nauczania, który jest przez jednych uczniów odbierany jako zbyt łatwy, a przez innych przeciwnie, jako nadmiernie trudny, to efekt dużego zróżnicowania poziomów znajomości języka polskiego uczniów w tej samej klasie oraz niedostosowanych do tej sytuacji zadań czy podręczników, wzorujących się często na podręcznikach wykorzystywanych z sukcesem, ale w zupełnie innym kontekście, bo w szkołach w Polsce. Nieco ponad połowa ankietowanych w wieku 8-12 lat jest ze szkolnego podręcznika zadowolona (55 proc.). Pozostali zgłaszali zastrzeżenia, a w tej grupie jest ponownie najwięcej dzieci z USA.

Pisząc o swoim wyobrażeniu podręcznika do języka polskiego, dzieci najczęściej zaznaczały, że chciałyby, aby był on po prostu łatwiejszy (easier; łatfa czytasz), fajniejszy i ciekawszy (128 osób – 32 proc.). Pozostałe, liczne i zróżnicowane opinie układają się w spójną wizję podręcznika, który byłby dostosowany do potrzeb rozwojowych dziecka oraz poziomu znajomości języka, dotyczył spraw ważnych dla dzieci w określonym wieku i mógł je zainteresować; był atrakcyjny graficznie, zabawny, miał wiele różnorodnych i zajmujących ćwiczeń; często pojawiał się także postulat wprowadzenia do książki języka angielskiego (in Polish and in English so it is good for everyone (5 osób EN, 4 osoby AU, 4 osoby USA); to have more in English (translation) (5 osób USA); both English and Polish, so you could just look back in the book if you don’t understand something (5 osób USA); krok po kroku, z obrazki, ptaszki i zwierzęta (EN); colourful, lots of puzzles (EN); colorowy i nie tak dumny (EN), smiesna (2 osoby EN, 3 osoby USA); żeby były gry, bajki, krzyżówki, fun things, przykłady przed pytaniami (EN), łatwa do zrozumienia (5 osób EN); żeby była do rysowania, z rebusami i zagadkami (5 osób  EN); żeby były samochody, piłkarze, gry, filmy nowe (2 osoby EN); about Polish kids, schools and music (AU), żeby można było malować (AU); more fun and more puzzles (AU); chciałabym mieć z obrazkami i ćwiczeniami, żebym mogła sobie wyobrazić więcej o życiu w Polsce (AU, USA).

Badania porównawcze jako źródło wiedzy o zróżnicowanej motywacji uczniów szkół polskich poza krajem

Badania porównawcze w środowisku szkół polonijnych w różnych krajach pozwalają na ujęcie problematyki kształcenia polskojęzycznego dzieci z szerszej perspektywy. Z jednej strony perspektywa porównawcza pozwala wskazać problemy uniwersalne, z którymi boryka się szkolnictwo polonijne na świecie, jak choćby zróżnicowany poziom znajomości języka uczniów (od początkującego po zaawansowany) i potrzeba eklektycznej koncepcji nauczania dostosowanej do tej sytuacji, niedostatek odpowiednich podręczników i pomocy dydaktycznych czy nieuregulowany status nauczyciela polonijnego. Z drugiej zaś strony – pokazuje, do jakiego stopnia warunki działalności szkół są jednak odmienne. Badania porównawcze dowodzą na przykład, że wartość nauki języka polskiego może być odmiennie postrzegana przez uczniów szkół polonijnych w każdym z badanych krajów. Jest to ważna informacja, która określa sposoby zwiększania motywacji do nauki języka polskiego.

Podejście pragmatyczne i instrumentalny rodzaj motywacji są najbardziej widoczne w przypadku ankietowanych uczniów z USA, dla których znajomość języka polskiego jako drugiego języka obok języka angielskiego ma wymierną wartość w postaci lepszych ocen w szkole, większych szans w awansie szkolnym i dostaniu się na studia, a w konsekwencji bycia bardziej konkurencyjnym na rynku pracy. Komunikacyjną wartość nauki języka doceniają przede wszystkim dzieci z Anglii, które mieszkają bliżej Polski i znacznie częściej do niej przyjeżdżają, odwiedzając z rodzicami krewnych w kraju i przyjmując ich u siebie. W Australii, ze względu na odległość geograficzną i zahamowany proces napływu nowej polskiej emigracji, najwięcej dzieci mówi lepiej po angielsku, mając z językiem polskim rzadki kontakt, a tym samym odczuwając mniejszą motywację do jego nauki, która pozwoliłaby im od razu dostrzec komunikacyjny potencjał polszczyzny.

Chęć podejmowania nauki w szkole ze względu na przynależność etniczną i pragnienie pielęgnowania poczucia przynależności do kraju pochodzenia dają się zauważyć w odpowiedziach uczniów z każdego z badanych krajów w stopniu porównywalnym. Integracyjna siła motywacji widoczna jest zarówno w pragnieniu identyfikowania się ze środowiskiem rodzinnym: it’s following my mom (EN); moja rodzina are Polish (EN); my szwiszczy mamy polsko i angielsko urodzine (EN), jak i radości z dysponowania sekretnym kodem, jakim w środowisku anglojęzycznym staje się dla dzieci język polski: jak cheś coś powiedzieć do polskiego kolegi to moszna powiedeiec i ichne dzieci nas nie rozumią (2 osoby USA); in Poland English is your own language and in England Polish is your own privat language (EN); ya może contactować mój mami i nich niewie co ya godom (USA); ludzie nie bedą wjedzieć co mówiś (EN).

Chęć nauki języka ukierunkowana na integrację ma także źródło w poczuciu posiadania wartości dodanej, jaką jest znajomość więcej niż jednego języka: to jest dobre wiecz inne jezyki i cultury (EN); you learn new things (USA); moge robic różne rzeczy w dwóch językach (USA); dobrze jest znać dwa języki, bo to znaczy, że jest bilingual (EN, 3 osoby AU); it’s much easier to speak with friend in two different languages (USA). Taka postawa uczniów współbrzmi z koncepcją wychowywania uczniów w duchu różnokulturowości, w myśl zasady: masz polskie pochodzenie i to cię ubogaca, bo świat jest wielokulturowy. Promowanie wartości kulturowych ważnych dla tożsamości wspólnot polonocentrycznych przy równoczesnym otwarciu na dialog z inną kulturą sprzyja wzbogacaniu osobowości uczniów i minimalizuje potencjalny konflikt lojalności wobec znanych dwóch (lub więcej) języków/kultur, ucząc twórczego funkcjonowania we współczesnym świecie, coraz bardziej różnorodnym językowo i kulturowo.