Czym skorupka za młodu nasiąknie…, czyli kilka uwag o kształceniu interkulturowym najmłodszych

Numer JOwS: 
str. 36

Czym jest kształcenie interkulturowe dzieci i dlaczego ma dziś ono olbrzymie znaczenie – te pytania stanowią trzon rozważań podjętych w niniejszym artykule. Tematyka pierwszej części skupiona jest wokół zagadnienia kształcenia interkulturowego oraz określenia miejsca kompetencji interkulturowej w kształceniu dzieci przedszkolnych, a owo wprowadzenie o charakterze teoretycznym jest podstawą do sformułowania implikacji dydaktycznych przedstawionych w dalszej części artykułu.

Kompetencje interkulturowe – próba definicji w kontekście dzieci przedszkolnych

W świecie nauki nie ma jednej uniwersalnej definicji kompetencji interkulturowej i w żadnej mierze ten stan rzeczy nie dziwi, gdyż swoiste przekraczanie granic własnej i obcej kultury, związane z gotowością do spotkania i wzajemnego zrozumienia, sięga o wiele dalej niż tylko do zagadnień z zakresu kultury, historii czy krajoznawstwa (Kamińska 2005:12).

Warto jednak na potrzeby niniejszego artykułu uściślić, jakie ramy określają to pojęcie. Według Mikułowskiego-Pomorskiego (2006), wyróżnić można tu kilka czynników:

  • cechy właściwe danym kulturom, których członkowie biorą udział w komunikacji – jest to de facto wiedza o uczestnikach komunikacji, którzy odpowiadają nadawcom i odbiorcom w komunikowaniu, wiedza uzyskana w wyniku analizy tego czynnika to poznanie różnic między charakterem komunikacji różnych ludzi (ang. cross-cultural communication);
  • procesy komunikacyjne, czyli procesy zachodzące między uczestnikami reprezentującymi różne kultury komunikacji ponadkulturowej (ang. intercultural communication) (Mikułowski-Pomorski 2006:75).

Można, zatem stwierdzić, że Mikułowski-Pomorski opisał filary kształcenia interkulturowego, elementy, bez których o rozwijaniu kompetencji interkulturowej nie ma mowy.

Różnice wynikające z odrębności kulturowej prędzej czy później mogą prowadzić do nieporozumień, wynikających z odmiennych wzorców zachowań, innej tradycji czy historii. Uczestnicy komunikacji mogą reagować na te nieporozumienia w bardzo różny sposób – począwszy od śmiechu, przez zdziwienie, aż do skrajnego oburzenia, co zależy od indywidualnego nastawienia do problemu, tolerancji czy chęci zrozumienia partnera komunikacyjnego.

Biorąc powyższe pod uwagę, warto powtórzyć za Mihułką (2012:104), że osoba o rozwiniętej kompetencji interkulturowej to ktoś, kto jest bardziej wrażliwy na inne kultury i elementy dla nich charakterystyczne różniące się w większym stopniu od tych preferowanych w ramach kultury rodzimej, a poprzez to nie ocenia zbyt pochopnie swojego partnera komunikacyjnego.

Kompetencja komunikacyjna jest zatem umiejętnością, której nie można się nauczyć tak jak tabliczki mnożenia, gdyż jest to cały zbiór zachowań, rozwijanych w sposób indywidualny. Każdy człowiek postrzega świat poprzez pryzmat własnych doświadczeń. Z pewnością ten bagaż jest inny w przypadku osoby dorosłej, która z innością spotkała się już wiele razy, a inny w przypadku małego dziecka, które dopiero rozpoczyna swoją przygodę z innością. Niemniej jednak i w jednym, i w drugim przypadku bardzo ważny jest przewodnik (pośrednik) w świecie obcej, nieznanej kultury, którym najczęściej jest nauczyciel języka obcego.

W przypadku dzieci przedszkolnych warto zastanowić się nad pewną modyfikacją dotychczasowego spojrzenia na kompetencje interkulturowe, ponieważ jeśli w przypadku osób dorosłych mamy do czynienia z bardzo zaawansowanym procesem krytycznego postrzegania rzeczywistości, dzieci zdają się w swych osądach na osoby im bliskie (rodziców), ale także na osoby, które darzą szacunkiem, które są ich autorytetami (w tym wieku jeszcze jest to nauczyciel lub starsze rodzeństwo). Dzieci też, jak już wspomniano powyżej, nie mają bogatych doświadczeń związanych z innością[2]. Nie można oczekiwać, że dziecko zmieni swoją postawę bądź będzie postrzegało inaczej świat, można natomiast zachęcić je do otwartości na inne kultury i tolerancji wobec inności i to chyba jest podstawa sukcesu w myśleniu o rozwijaniu kompetencji interkulturowych u dzieci.

Kontekst wielokulturowy czy międzykulturowy w nauczaniu języka obcego pozwala bowiem na uświadomienie dziecku faktu, iż jest ono uczestnikiem rzeczywistości znacznie różniącej się od tej, jaką prawdopodobnie znało dotychczas. Wieloaspektowy kontakt z inną kulturą umożliwia ponadto dostrzeżenie przejawów tej inności, podjęcie próby jej interpretowania, a w konsekwencji zrozumienie (Jaroszewska 2007:188).

Inność w sali i poza nią

W tej części rozważań omówimy propozycje zajęć pozwalających na wprowadzenie i rozwijanie kompetencji interkulturowej w przedszkolnej grupie dzieci. Aby zrozumieć rzeczywistość polskiego przedszkola, kilka refleksji poświęconych zostanie także temu, kto należy do grupy docelowej, co przewiduje Podstawa programowa w odniesieniu do nauki interkulturowości w przedszkolu, oraz co i jak można ćwiczyć.

Podstawa programowa

Jak ważne jest uczenie właściwych postaw otwartości na inną kulturę poprzez rozwijanie kompetencji interkulturowej, wskazuje niniejszy zapis, który można znaleźć w najnowszej Podstawie programowej wychowania przedszkolnego dla przedszkoli oraz innych form wychowania przedszkolnego z 30 maja 2014 r.:

Celem przedszkola jest: (…) przygotowanie dzieci do posługiwania się językiem obcym nowożytnym poprzez rozbudzanie ich świadomości językowej i wrażliwości kulturowej oraz budowanie pozytywnej motywacji do nauki języków obcych na dalszych etapach edukacyjnych, a w przypadku dzieci z upośledzeniem umysłowym w stopniu umiarkowanym lub znacznym – rozwijanie świadomości istnienia odmienności językowej i kulturowej (MEN 2014:3).

Zapis ten wyraźnie wskazuje, po pierwsze, na wzrost znaczenia rozpoczynania nauki języków obcych już na bardzo wczesnym etapie kształcenia i, po drugie, podkreśla wysunięty wcześniej w artykule postulat dotyczący kompleksowego charakteru kształcenia językowego, w którym istotną rolę odgrywać będzie także wspieranie wrażliwości kulturowej dzieci. W dalszej części dokumentu brak już jednak opisu tego, w jaki sposób ten cel ma być realizowany. Brak też informacji na temat wrażliwości kulturowej i otwartości na inne kultury w części Podstawy programowej poświęconej umiejętnościom, które dziecko kończące naukę w przedszkolu powinno posiadać. W tym miejscu ustawodawca ograniczył się do podania umiejętności dotyczących języków obcych, pomijając zupełnie kwestię interkulturową:

16. Przygotowanie dzieci do posługiwania się językiem obcym nowożytnym.

Dziecko kończące wychowanie przedszkolne i rozpoczynające naukę w szkole podstawowej:

1) uczestniczy w zabawach, np. muzycznych, ruchowych, plastycznych, konstrukcyjnych, teatralnych;

2) rozumie bardzo proste polecenia i reaguje na nie;

3) powtarza rymowanki, proste wierszyki i śpiewa piosenki w grupie;

4) rozumie ogólny sens krótkich historyjek opowiadanych lub czytanych, gdy są wspierane np. obrazkami, rekwizytami, ruchem, mimiką, gestami (MEN 2014:7).