Do siego roku! O noworocznych tradycjach kulturowych w Europie

Numer JOwS: 
str. 125

Przegląd tradycji noworocznych z różnych regionów świata jest zagadnieniem pozwalającym odkryć lokalną specyfikę i charakter kulturowy wielu miejsc na naszym globie.

RU

Stary Nowy Rok

Stary Nowy Rok (13 stycznia) to święto, które nie istnieje w innym kraju poza Rosją. Występuje ono tylko w kręgu kultury wschodniosłowiańskiej i pojawiło się w wyniku zmiany kalendarza. Początkowo Nowy Rok obchodzono 1 marca. W XIV w. zmieniono tę datę zgodnie z grecką tradycją na 1 września. Dopiero w 1699 r. dekretem Piotra I wprowadzono początek nowego roku na 1 stycznia. Przez długi czas obowiązywał kalendarz juliański, który różni się od gregoriańskiego o 13 dni. Reforma kalendarza – przejście na kalendarz gregoriański – nastąpiła w 1918 r. i to wówczas pojawił się zwyczaj świętowania Nowego Roku w dwóch terminach – 1 i 13 stycznia.

Dawniej noc z 31 grudnia na 1 stycznia nazywano Wasilijewskij wieczer. Na terenach zamieszkanych przez Ukraińców, Białorusinów i na południu Rosji popularne były także inne nazwy: Szczedryj wieczer, Koliada, Szczedrec, Bogatyj wieczer, Szczodryk, Szczedrowki, Waslijewskaja koliada czy Mełanka.

Nazwa Wasilijewskij wieczer pochodzi od Bazylego (Wasilija) Wielkiego, którego pamięć jest czczona w Kościele prawosławnym 1 stycznia. Koliada jest natomiast nawiązaniem do mitycznej postaci pojawiającej się w literaturze narodów słowiańskich.

W Wasilijewskij wieczer należało zadbać o przygotowanie dobrego posiłku, na który składały się tradycyjne dania: pierogi, kiełbasa, mięso, naleśniki, kutia, kasza itp. Był to także czas wróżb, przepowiedni i magii. Wierzono, na przykład, że w zależności od tego, jakie zwierzę spotka się jako pierwsze w tym dniu, taki będzie charakter człowieka: jeżeli będzie to pies, to charakter będzie zły, a życie pieskie, owca – człowiek cichy i posłuszny.

Jedno z wierzeń: O rublu, którego nie można rozmienić

Dla śmiałków, którzy nie bali się siły nieczystej, Wasilijew wieczer mógł być momentem zdobycia najcenniejszego skarbu na świecie – niepodzielnego rubla. Według wierzeń, rubel był w posiadaniu szatana, który w noc sylwestrową wypuszczał z rąk wartościowy pieniążek. Cechą szczególną rubla była jego zdolność do powracania do kieszeni właściciela, niezależnie od tego, ile towaru za niego zakupiono. Należało jednak za każdym razem pamiętać o reszcie, nawet najmniejszej kopiejce. Jeżeli właściciel rubla zapomni o tym, wówczas skarb wróci do szatana.

Zdobycie rubla wiązało się z rytuałem wykupu skarbu: należało wziąć worek, schować do niego kota, zawiązać na siedem supełków i wyjść nocą na skrzyżowanie dróg. Do śmiałka powinien wówczas podejść wysłannik szatana, który chciał kupić kota za niewyobrażalnie wysokie sumy, na co sprzedawca zgadzać się nie powinien. Trzeba wymóc na kupującym odstąpienie magicznego rubla. Kiedy w końcu moneta zostanie przekazana, należy co sił w nogach uciekać do domu i nie oglądać się za siebie. W tym czasie diabeł będzie próbował rozwiązać węzełki i jeśli uda mu się to, zanim posiadacz pieniążka dotknie drzwi, to człowiek rozsypie się na kawałeczki. W odwrotnym przypadku – sprzedawca kota zostanie pełnoprawnym właścicielem rubla.

Ważnym elementem obchodów były także pieśni ludowe – szczedrowki, które traktowano jako życzenia pomyślności i bogactwa dla gospodarzy. Jedną z najbardziej znanych pieśni jest kolęda Szczedryk, szczedryk, szczedrywoczka, która do dzisiaj jest chętnie wykonywana przez wielu artystów. Wykorzystana została także do muzycznego zilustrowania filmu animowanego Szczedryk.

***

Старый Новый год (13 января) ‒ праздник, которого нет в других странах. Он уникален для восточнословянской культуры и возник в связи с изменениями календаря. Сначала Новый год отмечали 1 марта. Затем в XIV веке, согласно греческому календарю, перенесли эту дату на 1 сентября. И только в 1699 году Петр I своим указом определил начало года – 1 января. Долгие годы время отсчитывали по юлиянскому календарю, который, как известно, расходится с григорианским на 13 дней. После реформы календаря в 1918 году стали праздновать два Новых года.

Раньше ночь с 31 декабря на 1 января (по старому стилю) называлась Васильев вечер. У украинцев, белорусов и на юге России больше распространено название Щедрый вечер. Можно встретиь и другие называния: Коляда, Щедрец, Богатый вечер, Шчодрык, Щедровки, Васильевская коляда или Меланка.

Название Васильев вечер происходит от церковного дня памяти отца церкви, Василия Великого, память которого христианская церковь чтит 1 января. Название Коляда связано с одноименным мифологическим существом, которые появляется в мифопоэтических текстах и представлениях славянских народов.

В Васильев вечер ели все самое лучшее, что было дома и что нужно было приготовить заранее: пироги, колбасу, мясо, блины, кутью, кашу и т. д. Это было также время гаданий, примет и магии. Верили, к примеру, что какое животное встретится первым в этот день, таким и будет человек: если пес, то плохим, а жизнь собачья, овца ‒ тихим и послушным, и тому подобное.

Одна из примет: О неразменном рубле

Для смельчаков, не боящихся нечистой силы, Васильев вечер мог стать, по народным представлениям, моментом получения самого богатого клада во всем мире  ‒ «нераздельного», т.е. неразменного рубля. По поверьям, этим рублем владеет сатана и выпускает его из рук лишь один раз в год ‒ в ночь под Новый год. Особенность неразменного рубля состоит в следующем: что бы на него ни покупали, он, едва владелец выйдет из лавки, будет опять у него в кармане; только каждый раз при покупке у продавца надо брать сдачу, хоть бы и одну копейку. Если владелец рубля забудет это сделать, то рубль вновь вернется к сатане. Чтобы добыть неразменный рубль, по поверьям, нужно в ночь на Новый год посадить в мешок черного кота и крепко завязать мешок на семь узлов, но не веревкой, а концами самого мешка и выйти в полночь на перекресток. К искателю удачи должен подойти посланник сатаны и просить у него продать кота, предлагая баснословные суммы, на что продавцу соглашаться не стоит. Нужно просить только неразменный рубль, и когда дьявол даст монету, продавцу дoлжно бежать домой как можно быстрее и не оглядываться. В это время дьявол старается развязать узлы мешка, и если это ему удастся прежде, чем продавец дотронется до двери своего дома, хотя бы пальцем, то разорвет человека на куски. В противном случае продавец кота становится обладателем неразменного рубля.

В новогоднюю ночь исполняли также «щедровки» ‒ народные песни, величающие хозяев дома и их детей и выражающие пожелания богатого урожая, благосостояния и приплода скота. Одна из самых известных песен это коляда: «Щедрик щедрик, щедрiвочка», которая имеет много аранжировок и стала саундтреком к украинскому  мультфильму:   

Bibliografia

Гончарова, Н. Сказочные миры [online] [dostęp 2.12.2012] <http://pero.su/novygod>.

Литературная Россия, № 52. 27.12.2005 [online] [dostęp 2.12.2012] <http://www.litrossia.ru/archive/177/courier/4393.php>.

Мадлевская, Е. Л., Новогодний праздник в память о святом Василии Великом. Древнее языческое название - Коляда [online] [dostęp 1.12.2012] <http://www.ethnomuseum.ru/section62/2092/2088/3949.htm>.

Małgorzata Janaszek - rusycystka, współpraca Natalia Paulovich