Do siego roku! O noworocznych tradycjach kulturowych w Europie

Numer JOwS: 
str. 125

Przegląd tradycji noworocznych z różnych regionów świata jest zagadnieniem pozwalającym odkryć lokalną specyfikę i charakter kulturowy wielu miejsc na naszym globie.

ŁACINA

Nowy rok w starożytnym Rzymie

Pierwotnie wedle tradycyjnego rzymskiego kalendarza nowy rok zaczynał się na wiosnę, w marcu. Stosowano kalendarz lunarny, a długość roku zwanego Romulusowym, wynosiła jedynie dziesięć miesięcy. Ślady tego dawnego systemu można zaobserwować jeszcze dziś w nazewnictwie miesięcy – łacińskie september, october, november i december oznaczały kolejno siódmy, ósmy, dziewiąty i dziesiąty miesiąc.

Wiosenne obchody nowego roku były związane z przypadającym na idy marcowe świętem na cześć Anny Perenny. Miało ono beztroski i wesoły, ale również rubaszny charakter, a polegało przede wszystkim na ucztowaniu i zabawie na łonie natury. Wzmianki o nim znajdują się w Fasti Owidiusza, tekście stanowiącym poetycki zapis tradycyjnych świąt obchodzonych przez starożytnych Rzymian w ciągu całego roku. Rzymski poeta maluje sielankowy, wręcz idylliczny obraz marcowych obchodów noworocznych (Owidiusz 2008:127):

  • Tu w idy
  • wesoło oddajemy cześć Annie Perennie,
  • niedaleko twych brzegów, Tybrze wędrowniku,
  • lud się schodzi; niemało pośród traw zielonych (580)
  • piją, aby lec potem każdy w swej gromadzie.
  • Wielu zostaje dłużej w noc pod gołym niebem,
  • rzadko który rozbija namiot. Są i tacy,
  • co budują szałasy, albo inni, którzy
  • tną posłania z trzcin giętkich i kładą swe płaszcze. (585)
  • Rozgrzewają się winem i słońcem, a proszą
  • o tyle właśnie  życia lat, ile kielichów
  • pijąc wznoszą, a liczą je wszystkie przy piciu.

Dopiero późniejsze reformy wprowadziły do rzymskiego kalendarza dwa dodatkowe miesiące – Ianuarius i Februarius. Pierwszy z nich, odpowiadający naszemu styczniowi, był poświęcony Janusowi, staroitalskiemu bóstwu wszelkiego początku. Od tego czasu nowy rok rozpoczynał się już nie na wiosnę, lecz w kalendy styczniowe. Nie był to wprawdzie dzień wolny od pracy, jednakże, jak pisze Owidiusz, Rzymianie składali sobie wówczas życzenia noworoczne, a bogowie w świątyniach życzliwie wysłuchiwali modlitw o pomyślność. W zwyczaju było też obdarowywanie się figami, daktylami i miodem, co miało wyrażać pragnienie, aby cały najbliższy rok minął słodko.

***

In principe, Martius erat primus mensis anni, qui annus Romuli apellabatur et decem menses habebat. Eadem ratione menses september, october, november decemberque a numeri septem, octo, novem et decem nomina sua habent.

Itaque, Romani antiqui quotannis Idibus Martiis laetum levemque festum Annae Perennae celebrabant. Eo die plebs ad litorem Tiberis venit, ubi bibit et saepe sub Iove pernoctabat. Apud notissimum poetam Publium Nasonem haec verba de festo Annae Perennae inveniuntur:

  • Idibus est Annae festum geniale Perennae
  •      non procul a ripis, advena Thybri, tuis.
  • plebs venit ac virides passim disiecta per herbas               525
  •      potat, et accumbit cum pare quisque sua.
  • sub Iove pars durat, pauci tentoria ponunt,
  •      sunt quibus e ramis frondea facta casa est;
  • pars, ubi pro rigidis calamos statuere columnis,
  •      desuper extentas imposuere togas.               530
  • sole tamen vinoque calent annosque precantur
  •      quot sumant cyathos, ad numerumque bibunt.

Tum demum emendatione posteriore duo menses, id est Ianuarius et Februarius, adduntur. Ianuarius mensis dedicatus est Iano – antiquissimo deo Romanorum, Graecis ignoto, qui transitui principiisque praeerat. Itaque, post has emendationes, annus non vere sed hieme incipit. Eo die, ut Publius Naso scripsit, Romani alterne dant accipiuntque preces, templa vero auresque deum patent. Praeter preces ficus, dactylus et mel dono dantur, ut totus adveniens annus feliciter praetereat.

Bibliografia

Owidiusz (2008) Fasti. Kalendarz poetycki, tłum. E. Wesołowska. Wrocław.

Winniczuk, L. (1983) Ludzie, zwyczaje i obyczaje starożytnej Grecji i Rzymu. Warszawa.

Grimal, P. (1990) Słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Wrocław.

Vicipaedia [online] [dostęp 10.11.2012] <http://la.wikipedia.org/wiki/Ianus>.

Michał Damski - filolog klasyczny