Dydaktyka japońskich głosek i oraz u

Numer JOwS: 
str. 21

Tematem niniejszego artykułu jest analiza niewielkiego fragmentu pola fonetyczno-fonologicznego współczesnego języka japońskiego, złożonego z dwóch samogłosek [i] oraz [ɯ], a także ich wariantów. Przyjrzymy się ich właściwościom, zarówno artykulacyjnym, jak i prozodycznym, ze szczególnym uwzględnieniem tych cech, które w procesie dydaktycznym mogą sprawić uczącym się najwięcej problemów.

Pobierz artykuł w pliku PDF

Na plan pierwszy wysuwa się tu oczywiście iloczas samogłosek, czyli znacząca długość ich trwania w procesie mowy (Weinsberg 1983). Drugą, nie mniejszą trudnością, są tzw. warianty bezdźwięczne tych samogłosek. Zanim jednak przejdziemy do właściwej analizy i zaproponujemy pewne rozwiązania dydaktyczne, które, naszym zdaniem, powinny pomóc zarówno lektorowi, jak i studentowi w nauce opisywanych tu głosek, chcielibyśmy przedstawić pewną zasadę ogólną, przyjętą za podstawę w dalszych częściach pracy.

Każdy student rozpoczynający naukę języka japońskiego posiada już pewien zasób wiedzy, dający się z powodzeniem wykorzystać podczas nauki tych elementów japońszczyzny, które dla polskiego środowiska językowego są kseniczne, czyli obce. Jeżeli na przykład chcemy nauczyć studenta prawidłowej artykulacji głoski [ɽ], która jest obca współczesnej polszczyźnie, to warto umieścić ją w takim otoczeniu fonetyczno-fonologicznym, które student zna i umie wymówić. Spójrzmy na następujące wyrazy: 空手 karate /kaɽate/ ‘karate’ i 降る furu /ɸɯɽɯ/ ‘padać (o deszczu, śniegu)’. W pierwszym wypadku retrofleksyjne [ɽ] znajduje się w otoczeniu fonemów doskonale znanych z języka polskiego. Student może zatem skupić całą swoją uwagę na tym konkretnym dźwięku, który jest dla niego kseniczny i wymaga dopiero wykształcenia prawidłowej realizacji fonetycznej. Z kolei w wypadku drugim, ćwiczona głoska [ɽ] pojawia się w sąsiedztwie innych, równie obcych dla polszczyzny głosek. Może to mieć dwojakie skutki: albo uczący się skupi się wyłącznie na konkretnym dźwięku, nie zważając na prawidłową wymowę pozostałych fonemów, albo będzie chciał zrealizować prawidłowo wszystkie głoski, co z kolei spowoduje rozproszenie jego uwagi i niemożliwość dostatecznej koncentracji na wytworzeniu prawidłowego sposobu artykulacji konkretnego dźwięku. Oba sposoby działania mogą się okazać równie szkodliwe w procesie dydaktycznym.

Grupa samogłosek i

Pod względem sposobu artykulacji japońska samogłoska i nie różni się niczym od swojego polskiego odpowiednika, zatem dla przeciętnego studenta jej wymówienie nie powinno stanowić trudności. Jest to głoska wysoka i przednia, podczas jej artykulacji język unosi się nieznacznie ku górze i przesuwa w kierunku podniebienia twardego, dzięki czemu powstaje między nimi zwężenie nasady (Huszcza, Ikushima, Majewski 2003). Dźwięk ten występuje w trzech wariantach: krótkie i dźwięczne [i], długie i dźwięczne [i:] oraz krótkie i zaznaczone [i̥]. Pierwszy z tych wariantów niczym nie różni się od głoski polskiej, nie powinien więc stanowić problemu w procesie dydaktycznym. Występuje w takich wyrazach, jak:

  • きみ kimi /kimi/ ‘ty’
  • 痛い itai /itai/ ‘boleć’
  • 耳鼻科 jibika /ʥibika/ ‘laryngologia’
  • 偽物 nisemono /nisemono/ ‘falsyfikat’.

Pozostałe warianty samogłoski i są kseniczne dla polskiego środowiska językowego, dlatego też podczas nauczania zasad japońskiej fonologii należy im poświęcić znacznie więcej uwagi.

We współczesnym języku japońskim występuje niezwykle istotna opozycja fonologiczna między samogłoskami długimi i krótkimi; każda samogłoska krótka posiada swój długi odpowiednik. Przedłużona samogłoska [i:] powinna być zatem wymawiana około półtora raza dłużej niż krótka, przy czym sądzimy, że w początkowej fazie nauki zalecana może być wymowa nawet przesadnie wydłużona. Celem takiego zabiegu jest wykształcenie w uczącym się nawyku przestrzegania tej niezwykle istotnej różnicy fonologicznej. Ponieważ istnieje we współczesnej japońszczyźnie wiele par wyrazów, które różnią się między sobą tylko długością samogłoski i, to nierespektowanie iloczasu prowadzić może do poważnych nieporozumień językowych, np.:

553

 

 

 

 

 

 

 

Warto zwrócić uwagę, że przedstawione powyżej pary fonologiczne występują we wszystkich trzech podsystemach języka japońskiego: rodzimym, sino-japońskim i anglo-japońskim. Dodatkowo pary te mogą się mieszać, tak jak w wypadku rodzimego wyrazu 木 ki /ki/ ‘drzewo’ i anglo-japońskiego キイ kii /ki:/ ‘klucze’.

Zgodnie z tym, co powiedziano na wstępie, proces nauczania długiej samogłoski [i:] powinien skupiać się tylko na niej, a zatem we wszystkich wyrazach i zwrotach, za pomocą których chcemy ją studentowi przybliżyć, powinna się ona znajdować tylko w otoczeniu głosek znanych uczącemu się z fonetyki i fonologii polskiej. Należy zatem unikać niepotrzebnego nawarstwienia materiału i dać studentowi taki zestaw leksemów, w których interesująca nas tu samogłoska [i:] będzie jedynym dźwiękiem ksenicznym, np.:

  • いい ii /i:/ ‘dobry’
  • しいたけ shiitake /ɕi:take/ ‘gatunek grzyba japońskiego’
  • ほしい hostii /hoɕi:/ ‘chcieć’
  • キー kii /ki:/ ‘klucze’.

Kolejny wariant fonologiczny samogłoski i jest już dla Polaków całkowicie kseniczny. Głoska ta, w zapisie fonologicznym mająca postać znaku [i̥], oznacza tzw. samogłoskę bez­dźwięczną (Mizutani 1971:54). Nim jednak przejdziemy do jej analizowania, zastanowimy się chwilę nad samym pojęciem samogłoski bezdźwięcznej, sądzimy bowiem, że nazwa ta wprowadza w proces dydaktyczny niepotrzebne zamieszanie.

Zanim student przystąpi do nauki języka japońskiego, dowiaduje się na wcześniejszych etapach edukacji, że wszystkie samogłoski są dźwięczne, spółgłoski zaś – dźwięczne i bezdźwięczne. Wprowadzenie do aparatu pojęciowego studenta terminu samogłoska bezdźwięczna może wywołać pewien dysonans poznawczy, ponieważ jest on niezgodny z informacjami, które uzyskujemy na niższych poziomach nauczania. Dlatego też proponujemy w tym miejscu wprowadzenie do metodyki nauczania języka japońskiego w Polsce pojęcia samogłoski zaznaczonej na oznaczenie japońskich głosek [i̥] i [ɯ̥]. W dalszej części pracy postaramy się uzasadnić nasz postulat.

Wariant [i̥] występuje w języku japońskim tylko w otoczeniu spółgłosek bezdźwięcznych i niegeminowanych (niepodwojonych), oraz czasami w wygłosie wyrazu po spółgłosce bezdźwięcznej. Prawidłową jego wymowę przedstawimy na przykładzie leksemu 期待 kitai ‘oczekiwania’. Dla ułatwienia zapiszemy ten leksem osobno w jego prawidłowym brzmieniu /ki̥tai/. Aby poprawnie wyartykułować powyższy wyraz, należy najpierw wymówić bezdźwięczną spółgłoskę [k], następnie ułożyć narządy mowy tak, jakbyśmy chcieli wymówić głoskę [i], lecz jej nie wypowiadać. Po zaznaczeniu aparatem mowy obecności dźwięku [i] przechodzimy bezpośrednio do artykulacji bezdźwięcznego [t] (Kawakami 1977:25).