Dydaktyka japońskich głosek i oraz u

Numer JOwS: 
str. 21

Tematem niniejszego artykułu jest analiza niewielkiego fragmentu pola fonetyczno-fonologicznego współczesnego języka japońskiego, złożonego z dwóch samogłosek [i] oraz [ɯ], a także ich wariantów. Przyjrzymy się ich właściwościom, zarówno artykulacyjnym, jak i prozodycznym, ze szczególnym uwzględnieniem tych cech, które w procesie dydaktycznym mogą sprawić uczącym się najwięcej problemów.

Pobierz artykuł w pliku PDF

Na plan pierwszy wysuwa się tu oczywiście iloczas samogłosek, czyli znacząca długość ich trwania w procesie mowy (Weinsberg 1983). Drugą, nie mniejszą trudnością, są tzw. warianty bezdźwięczne tych samogłosek. Zanim jednak przejdziemy do właściwej analizy i zaproponujemy pewne rozwiązania dydaktyczne, które, naszym zdaniem, powinny pomóc zarówno lektorowi, jak i studentowi w nauce opisywanych tu głosek, chcielibyśmy przedstawić pewną zasadę ogólną, przyjętą za podstawę w dalszych częściach pracy.

Każdy student rozpoczynający naukę języka japońskiego posiada już pewien zasób wiedzy, dający się z powodzeniem wykorzystać podczas nauki tych elementów japońszczyzny, które dla polskiego środowiska językowego są kseniczne, czyli obce. Jeżeli na przykład chcemy nauczyć studenta prawidłowej artykulacji głoski [ɽ], która jest obca współczesnej polszczyźnie, to warto umieścić ją w takim otoczeniu fonetyczno-fonologicznym, które student zna i umie wymówić. Spójrzmy na następujące wyrazy: 空手 karate /kaɽate/ ‘karate’ i 降る furu /ɸɯɽɯ/ ‘padać (o deszczu, śniegu)’. W pierwszym wypadku retrofleksyjne [ɽ] znajduje się w otoczeniu fonemów doskonale znanych z języka polskiego. Student może zatem skupić całą swoją uwagę na tym konkretnym dźwięku, który jest dla niego kseniczny i wymaga dopiero wykształcenia prawidłowej realizacji fonetycznej. Z kolei w wypadku drugim, ćwiczona głoska [ɽ] pojawia się w sąsiedztwie innych, równie obcych dla polszczyzny głosek. Może to mieć dwojakie skutki: albo uczący się skupi się wyłącznie na konkretnym dźwięku, nie zważając na prawidłową wymowę pozostałych fonemów, albo będzie chciał zrealizować prawidłowo wszystkie głoski, co z kolei spowoduje rozproszenie jego uwagi i niemożliwość dostatecznej koncentracji na wytworzeniu prawidłowego sposobu artykulacji konkretnego dźwięku. Oba sposoby działania mogą się okazać równie szkodliwe w procesie dydaktycznym.

Grupa samogłosek i

Pod względem sposobu artykulacji japońska samogłoska i nie różni się niczym od swojego polskiego odpowiednika, zatem dla przeciętnego studenta jej wymówienie nie powinno stanowić trudności. Jest to głoska wysoka i przednia, podczas jej artykulacji język unosi się nieznacznie ku górze i przesuwa w kierunku podniebienia twardego, dzięki czemu powstaje między nimi zwężenie nasady (Huszcza, Ikushima, Majewski 2003). Dźwięk ten występuje w trzech wariantach: krótkie i dźwięczne [i], długie i dźwięczne [i:] oraz krótkie i zaznaczone [i̥]. Pierwszy z tych wariantów niczym nie różni się od głoski polskiej, nie powinien więc stanowić problemu w procesie dydaktycznym. Występuje w takich wyrazach, jak:

  • きみ kimi /kimi/ ‘ty’
  • 痛い itai /itai/ ‘boleć’
  • 耳鼻科 jibika /ʥibika/ ‘laryngologia’
  • 偽物 nisemono /nisemono/ ‘falsyfikat’.

Pozostałe warianty samogłoski i są kseniczne dla polskiego środowiska językowego, dlatego też podczas nauczania zasad japońskiej fonologii należy im poświęcić znacznie więcej uwagi.

We współczesnym języku japońskim występuje niezwykle istotna opozycja fonologiczna między samogłoskami długimi i krótkimi; każda samogłoska krótka posiada swój długi odpowiednik. Przedłużona samogłoska [i:] powinna być zatem wymawiana około półtora raza dłużej niż krótka, przy czym sądzimy, że w początkowej fazie nauki zalecana może być wymowa nawet przesadnie wydłużona. Celem takiego zabiegu jest wykształcenie w uczącym się nawyku przestrzegania tej niezwykle istotnej różnicy fonologicznej. Ponieważ istnieje we współczesnej japońszczyźnie wiele par wyrazów, które różnią się między sobą tylko długością samogłoski i, to nierespektowanie iloczasu prowadzić może do poważnych nieporozumień językowych, np.:

553

 

 

 

 

 

 

 

Warto zwrócić uwagę, że przedstawione powyżej pary fonologiczne występują we wszystkich trzech podsystemach języka japońskiego: rodzimym, sino-japońskim i anglo-japońskim. Dodatkowo pary te mogą się mieszać, tak jak w wypadku rodzimego wyrazu 木 ki /ki/ ‘drzewo’ i anglo-japońskiego キイ kii /ki:/ ‘klucze’.

Zgodnie z tym, co powiedziano na wstępie, proces nauczania długiej samogłoski [i:] powinien skupiać się tylko na niej, a zatem we wszystkich wyrazach i zwrotach, za pomocą których chcemy ją studentowi przybliżyć, powinna się ona znajdować tylko w otoczeniu głosek znanych uczącemu się z fonetyki i fonologii polskiej. Należy zatem unikać niepotrzebnego nawarstwienia materiału i dać studentowi taki zestaw leksemów, w których interesująca nas tu samogłoska [i:] będzie jedynym dźwiękiem ksenicznym, np.:

  • いい ii /i:/ ‘dobry’
  • しいたけ shiitake /ɕi:take/ ‘gatunek grzyba japońskiego’
  • ほしい hostii /hoɕi:/ ‘chcieć’
  • キー kii /ki:/ ‘klucze’.

Kolejny wariant fonologiczny samogłoski i jest już dla Polaków całkowicie kseniczny. Głoska ta, w zapisie fonologicznym mająca postać znaku [i̥], oznacza tzw. samogłoskę bez­dźwięczną (Mizutani 1971:54). Nim jednak przejdziemy do jej analizowania, zastanowimy się chwilę nad samym pojęciem samogłoski bezdźwięcznej, sądzimy bowiem, że nazwa ta wprowadza w proces dydaktyczny niepotrzebne zamieszanie.

Zanim student przystąpi do nauki języka japońskiego, dowiaduje się na wcześniejszych etapach edukacji, że wszystkie samogłoski są dźwięczne, spółgłoski zaś – dźwięczne i bezdźwięczne. Wprowadzenie do aparatu pojęciowego studenta terminu samogłoska bezdźwięczna może wywołać pewien dysonans poznawczy, ponieważ jest on niezgodny z informacjami, które uzyskujemy na niższych poziomach nauczania. Dlatego też proponujemy w tym miejscu wprowadzenie do metodyki nauczania języka japońskiego w Polsce pojęcia samogłoski zaznaczonej na oznaczenie japońskich głosek [i̥] i [ɯ̥]. W dalszej części pracy postaramy się uzasadnić nasz postulat.

Wariant [i̥] występuje w języku japońskim tylko w otoczeniu spółgłosek bezdźwięcznych i niegeminowanych (niepodwojonych), oraz czasami w wygłosie wyrazu po spółgłosce bezdźwięcznej. Prawidłową jego wymowę przedstawimy na przykładzie leksemu 期待 kitai ‘oczekiwania’. Dla ułatwienia zapiszemy ten leksem osobno w jego prawidłowym brzmieniu /ki̥tai/. Aby poprawnie wyartykułować powyższy wyraz, należy najpierw wymówić bezdźwięczną spółgłoskę [k], następnie ułożyć narządy mowy tak, jakbyśmy chcieli wymówić głoskę [i], lecz jej nie wypowiadać. Po zaznaczeniu aparatem mowy obecności dźwięku [i] przechodzimy bezpośrednio do artykulacji bezdźwięcznego [t] (Kawakami 1977:25).

Należy przy tym pamiętać, aby nie dopuścić do wykształcenia u studenta nieprawidłowego nawyku całkowitej redukcji zaznaczonej samogłoski [i̥]. Ma to bardzo istotne znaczenie nie tylko ze względu na poprawność językową, ale również na liczbę mor[1] w wyrazie. Jeżeli taka samogłoska zostanie zbyt mocno zredukowana, a aparat mowy nie zaznaczy w sposób dostateczny obecności głoski [i], doprowadzi to do zmniejszenia liczby mor w danym leksemie, a co za tym idzie – do powstania nieistniejącego na ogół we współczesnej japońszczyźnie zbiegu dwuspółgłoskowego, np.:

552

 

 

 

 

 

 

 

 

Dodatkowy problem w nauczaniu wymowy głoski i stanowi fakt, że potrafi ona stosunkowo często zmieniać swój charakter. Istnieje na przykład duża grupa przymiotników predykatywnych, w których na granicy morfologicznej między dwiema krótkimi samogłoskami [i] wymawiane jest długie [i:] (Huszcza, Ikushima, Majewski 2003:31), np.:

  • 寂しい sabishii /sabiɕi:/ ‘samotny’
  • 悲しい kanashii /kanaɕi:/ ‘smutny’
  • 正しい tadashii /tadaɕi:/ ‘poprawny’
  • 美味しい oishii /oiɕi:/ ‘smaczny’.

Jeżeli jednak dźwięczna końcówka fleksyjna い zostanie zastąpiona przez jakąkolwiek syntetyczną lub analityczną końcówkę przymiotnikową (wszystkie one mają na początku bezdźwięczną spółgłoskę s lub k), to wygłosowe i zmieni swój charakter nie tylko z długiego na zaznaczony, ale również z dźwięcznego na bezdźwięczny. Głoska ta jest więc o wiele trudniejsza do opanowania przez osoby uczące się prawidłowej wymowy, np.:

  • 寂しかった sabishikatta /sabiɕi̥kaa/ ‘był samotny’
  • 悲しさ kanashisa /kanaɕi̥sa/ ‘smutek’
  • 正しくない tadashikunai /tadaɕi̥kɯnai/ ‘niepoprawny’
  • 美味しく oishiku /oiɕi̥kɯ/ ‘smacznie’.

Aby dodatkowo zobrazować trudności, z jakimi musi się zmierzyć student pragnący nauczyć się prawidłowej artykulacji wszystkich trzech wariantów samogłoski i, przeanalizujemy na koniec tej części pracy japońskie zdanie, które, dla uwydatnienia tego, o co nam tutaj najbardziej chodzi, zapiszemy jedynie w formie fonetycznej, bez podania jego tłumaczenia. Dzięki temu uzyskamy taki efekt, jakbyśmy słyszeli osobę mówiącą. Zdanie to brzmi następująco: /bokɯmo kita/

Na szczególną uwagę zasługuje w tym przykładowym zdaniu obecność dźwięcznej i krótkiej samogłoski [i] między dwiema bezdźwięcznymi spółgłoskami [k] i [t]. W świetle tego, co powiedzieliśmy powyżej, obecność dźwięcznego [i] w tym konkretnym otoczeniu fonologicznym jest zupełnie nieprawidłowa i prowadzi do tego, że przeciętny Japończyk prawdopodobnie nie będzie w stanie zrozumieć, o co nam chodzi. Może on bowiem interpretować naszą wypowiedź na dwa różne sposoby:

uznać, że głoska [i] powinna być w tym wypadku tylko zaznaczona, zamiast wypowiedziana; wówczas interesujące nas zdanie brzmiałoby /bokɯmo ki̥ta/, co oznacza: ‘Ja również przyszedłem’, lub

uznać, że głoska [i] powinna być długa, zamiast krótkiej; w takim wypadku przytoczone przez nas zdanie przyjęłoby postać /bokɯmo ki:ta/ i oznaczałoby: ‘Ja również słyszałem’.

Sytuacje podobne do opisanej powyżej nie są, co prawda, zbyt częste we współczesnym języku japońskim, jednakże już sam fakt, że w ogóle są możliwe, powinien obligować zarówno wykładowców, jak i studentów do intensywnej pracy nad wyrobieniem prawidłowych nawyków fonetycznych.

Jak zatem widać, samogłoska i, ze względu na dużą liczbę wariantów, z których każdy występuje w określonym otoczeniu fonetycznym, może sprawić polskiemu użytkownikowi japońszczyzny wiele kłopotów. Dlatego tak ważne jest, by wszystkie warianty zostały dokładnie przećwiczone, nie tylko w izolacji, ale również w parach opozycyjnych.

Grupa samogłosek u

W przeciwieństwie do samogłoski i, której artykulacja w języku polskim i japońskim jest w zasadzie identyczna i nie sprawia trudności polskiemu użytkownikowi japońszczyzny, wymowa japońskiego dźwięku [ɯ] jest zdecydowanie różna od wymowy jej polskiego odpowiednika. Podczas artykulacji głoski japońskiej usta pozostają delikatnie rozciągnięte (Suzuki 1978:20), tył języka unosi się nieco ku podniebieniu miękkiemu, a jego przód powinien znaleźć się blisko dolnych zębów (Edwards 1935:37). Wargi pozostają przymknięte. Jest to zatem głoska tylna i niezaokrąglona, a także, ze względu na lekkie otwarcie ust, przymknięta.

Dla Polaków uczących się języka japońskiego spory problem może stanowić fakt, że w transkrypcji Hepburna, używanej w Polsce najczęściej, japońskie [ɯ] jest zapisywane przy pomocy litery u, co prowadzi do tego, że student niejako automatycznie interpretuje ten znak za pomocą tego systemu fonetycznego, który jest mu najbliższy. Wymawia zatem ten dźwięk jako głoskę tylną, ale wymawianą z zaokrągleniem warg. Co prawda między polskim [u] i japońskim [ɯ] nie istnieje we współczesnej japońszczyźnie opozycja fonologiczna, należy jednak podkreślić, że nieprawidłowe realizowanie tej głoski prowadzi do tego, że nasza wymowa będzie nienaturalna.

W procesie nauczania należy zatem już na wstępie starać się, by student wymawiał tę głoskę prawidłowo, tym bardziej, że w języku japońskim istnieją aż trzy jej warianty fonologiczne. Dla uzyskania efektu poprawnej wymowy tej głoski powinniśmy zatroszczyć się o to, aby w ćwiczeniach fonetycznych występowała ona jako jedyny dźwięk kseniczny dla polskiego użytkownika języka. W ten sposób cała uwaga studenta będzie mogła skupić się jedynie na tym konkretnym dźwięku, np.:

  • 飲む nomu /nomɯ/ ‘pić’
  • 準備 jumbi /ʥɯmbi/ ‘przygotowania’
  • 既に sude-ni /sɯdeni/ ‘już’
  • うぶ ubu /ɯbɯ/ ‘urodzić’
  • 具合 guai /gɯai/ ‘nastrój’.

Kiedy już uda nam się wykształcić w uczących się nawyk prawidłowego artykułowania dźwięku [ɯ], możemy przejść do nauki jego wariantów. Podobnie jak w wypadku samogłoski i, japońskie u posiada aż trzy wersje fonologicznie.

Tak jak każda inna samogłoska we współczesnym języku japońskim, również u może występować w wersji długiej lub krótkiej. Jak pamiętamy, długie [ɯ:] powinno być wymawiane około półtora raza dłużej niż wariant krótki, przy czym również w tym wypadku zalecalibyśmy w początkowej fazie procesu dydaktycznego nadmierne przedłużanie tej samogłoski, w celu wyrobienia w uczącym się nawyku prawidłowego jej wymawiania, a co za tym idzie – przestrzegania opozycji fonologicznej. Jest to o tyle istotne, że takich par opozycyjnych, różniących się między sobą jedynie długością samogłoski u, jest w języku japońskim bardzo wiele, np.:

550

 

 

 

 

 

 

Podobnie jak postępowaliśmy przy ksenicznej dla polskiego użytkownika języka japońskiego samogłosce [i:], tak i w tym wypadku proponowalibyśmy rozpoczęcie nauki długiego [ɯ:] w takim otoczeniu fonetycznym, jakie student już zna z języka polskiego. Jest to tutaj, naszym zdaniem, szczególnie istotne, ponieważ osoba ucząca się musi się zmierzyć niejako z dwoma problemami: fonetycznym i fonologicznym. Tym ważniejsze staje się zatem maksymalne skoncentrowanie jej uwagi na konkretnym dźwięku. Można do tego wykorzystać następujące leksemy:

  • 空気 kūki /kɯ:ki/ ‘powietrze’
  • ぐうぐう gūgū /gɯ:gɯ:/ ‘mocno spać’
  • ぶうぶう būbū /bɯ:bɯ:/ ‘utyskiwanie, pochrząkiwanie’
  • カヌー kanū /kanɯ:/ ‘łódka canoë’
  • ムード mūdo /mɯ:do/ ‘nastrój’.

Na tym etapie nauki pojawia się jednak dodatkowa trudność: istnieje w języku japońskim pewna grupa wyrazów, w których dwie krótkie samogłoski [ɯ] występują obok siebie, tworząc zbieg [ɯ’ɯ], czyli dwóch krótkich samogłosek przedzielonych zwarciem krtaniowym. Należy o tym pamiętać i zwracać uwagę, by nie realizować dwóch osobnych głosek jako jednej długiej, np.:

  • 食う kuu /kɯ’ɯ/ ‘szamać, żreć’
  • 縫う nuu /nɯ’ɯ/ ‘szyć’
  • 吸う suu /sɯ’ɯ/ ‘palić, ssać’.

Podobnie trudnym wariantem dla Polaków uczących się języka japońskiego jest dźwięk [ɯ̥], całkowicie dla nas kseniczny. Problem polega tu nie tylko na tym, że mamy do czynienia z głoską artykulacyjnie różną od polskiego u, ale także na tym, że jest ona nie tyle wymawiana, co zaznaczana przez odpowiednie ustawienie narządów mowy.

Samogłoska [ɯ̥] pojawia się, podobnie jak [i̥], w otoczeniu spółgłosek niegeminowanych (niepodwojonych) i bezdźwięcznych, oraz w wygłosie wyrazu, po spółgłosce bezdźwięcznej. Jej prawidłowa artykulacja jest w zasadzie taka sama jak w wypadku zaznaczonego [i̥]. Przyjrzyjmy się zatem wyrazowi 草 kusa ‘trawa’. Aby prawidłowo wymówić ten leksem, należy najpierw wyartykułować bezdźwięczne [k], potem ułożyć narządy mowy jak do japońskiego [ɯ], lecz go nie wymawiać. Następnie z takiego ułożenia przejść płynnie do artykulacji bezdźwięcznego [t]. Głoskę [ɯ̥] należy zatem raczej zaznaczyć, niż wymówić, stąd nasz postulat, by nazywać ją, podobnie jak [i̥], głoską zaznaczoną.

Dodatkowo bezdźwięczne [ɯ̥] pojawia się również w wyrazach pochodzenia obcego po spółgłoskach bezdźwięcznych s, f, k, p i przed retrofleksyjnym r. Ma ona w tym miejscu charakter epentetyczny; powstaje w wyniku zapisu w piśmie kana pierwotnych zbiegów dwuspółgłoskowych [-kl-], [-kr-], [-pl-], [-pr-]. [-sl-], [-sr], [-fl-] oraz [-fr-] (Huszcza 2003:27), np.:

  • クラス kurasu /kɯ̥ɽasɯ̥/ ‘klasa’
  • スライド sura ido /sɯ̥ɽaido/ ‘slajd’
  • プライベート puraibeeto /pɯ̥ɽaibe:to/ ‘prywatny’
  • フランス Furansu /ɸɯ̥ɽaNsɯ̥/ ‘Francja’.

Należy także pamiętać, aby zaznaczona głoska [ɯ̥] nie została całkowicie zredukowana, co doprowadziłoby do zmiany w liczbie mor w wyrazie oraz do powstania nieobecnego w języku japońskim zbiegu spółgłoska-spółgłoska.

549

 

 

 

 

 

 

Samogłoska u we wszystkich trzech wariantach jest dla polskiego użytkownika języka japońskiego obca, nie tylko pod względem artykulacyjnym, ale także fonologicznym. Podobnie jak głoska i, ma ona trzy warianty, z których tylko dla długiego [ɯ:] możemy wskazać pomoc dydaktyczną w postaci długiej samogłoski [o:]. Niestety, dla wariantów zaznaczonych takiej pomocy na gruncie polszczyzny znaleźć nie możemy, dlatego też niezwykle istotne jest, aby uczulić studentów na ten aspekt wymowy.

Wnioski

Z powyższych rozważań jasno wynika, jak istotnym elementem dydaktyki języka japońskiego jest nauczanie fonologii i fonetyki. Mówiliśmy w zasadzie o niewielkim wycinku pola fonetyczno-fonologicznego, składającego się tylko z dwóch samogłosek i oraz u wraz z ich obligatoryjnymi wariantami. A przecież istnieją we współczesnej japońszczyźnie inne zagadnienia z interesującego nas tutaj działu, wymagające nie mniej skupienia i pracy zarówno studenta, jak i wykładowcy. Należą do nich np. retrofleksyjne [ɽ], spółgłoski geminowane (podwojone) czy półsamogłoska [N]. Na osobne potraktowanie zasługuje również akcent japoński, mający zupełnie inny charakter niż akcent w języku polskim.

Niestety, fonetyka i fonologia stoją nieco obok gramatyki czy słownictwa. Student poznaje je stopniowo, mając najczęściej okazję przećwiczyć omówione zagadnienia. Podobnie jest z ideogramami kanji. Natomiast fonetyka i fonologia stają przed studentem od razu jako całość, bez możliwości poznania najpierw dźwięków prostszych w artykulacji, a potem tych trudniejszych.

Dlatego też, za istotne uważamy wprowadzenie tam, gdzie jest to tylko możliwe, zajęć poświęconych wyłącznie fonetyce i fonologii języka japońskiego, na których student będzie miał okazję poznać je nieco dokładniej, a także w ich trakcie przećwiczyć głoski dla polskiego środowiska językowego kseniczne. Powinno się na takich zajęciach do maksimum wykorzystać te elementy polszczyzny, które pozwolą lepiej zrozumieć i przyswoić fonetykę i fonologię japońską.

Wzgląd na praktykę każe stwierdzić ponadto, że zajęcia takie powinny odbywać się już w pierwszym roku nauki, tak aby jak najszybciej wyrobić w studentach prawidłowe nawyki artykulacyjne. Dzięki temu uniknąć można sytuacji, że student najpierw uczy się mówić, interpretując japońskie głoski za pomocą polskiej siatki fonetyczno-fonologicznej, a dopiero potem dowiaduje się, jak mówić powinien.

Bibliografia

  • Huszcza, R., Ikushima, M., Majewski, J. (2003) Gramatyka japońska, t.1. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
  • Kawakami, S. (1977) Nihongo onsei gaisetsu. Tōkyō: Wydawnictwo Ōfūsha.
  • Suzuki, S. (red.) (1978) Nihongo. Hatsuon. Wydawnictwo Fundacji Japońskiej.
  • Weinsberg, A. (1983) Językoznawstwo ogólne.Warszawa: PWN.
  • Mizutani, O. (1971) Nihongo kyōikushidō sankōsho, t. 1. Onsei to onseikyōiku.
  • Edwards, E.R. (1935) Nihongo no onseigakuteki kenkyū. Tōkyō: Wydawnictwo Kōseisha Kōseikaku.


[1] Mora to jednostka fonetyczna mniejsza lub równa sylabie. Dla ułatwienia możemy przyjąć, że w języku japońskim mora to każdy dźwięk, który można zapisać przy pomocy odrębnego znaku w piśmie sylabicznym kana. Np. wyraz かんじ kanji ‘ideogram’ składa się z dwóch sylab kan i ji, ale z trzech mor: ka-N-ji.