Edukacja obcojęzyczna polskich seniorów. Zarys problematyki w kontekście działalności UTW

Numer JOwS: 
str. 8

W populacji UE zwiększa się udział ludzi w wieku starszym. Utrzymująca się tendencja do wydłużania życia ludzkiego przy jednoczesnym spadku liczby urodzeń dopełnia proces zmiany w społeczno-kulturowym obrazie społeczeństw europejskich. Proces ten nie pozostaje jednocześnie bez wpływu na wzrost edukacyjnej aktywności osób w wieku senioralnym.

Pobierz artykuł w pliku PDF

Otwarcie granic państwowych, trendy migracyjne, intensyfikacja międzynarodowej współpracy gospodarczej, procesów wymiany myśli, wartości czy idei, przemieszanie nacji, języków, religii oraz szeroko pojmowanych kultur to dziś zjawiska na świecie powszechne, a jednocześnie coraz bardziej dynamiczne i ekspansywne.

Nie dziwi już, choć z punktu widzenia antropologii kulturowej być może nieco niepokoi fakt, że rzeczywistość XXI wieku nieuchronnie przynosi stopniowy zanik tradycyjnie rozumianych monokultur. W ich miejsce pojawiają się i stale rozwijają społeczeństwa znacząco bardziej złożone: wielo- i międzykulturowe, globalne. Niespotykany dotychczas zasięg tych zmian pod pewnymi względami podnosi ewolucyjny potencjał tych społeczeństw. Jednocześnie generuje liczne dla nich zagrożenia (Golka 1997; Bauman 2000; Jaroszewska 2006).

Polska mieszcząca się, i coraz bardziej aktywna, w granicach zunifikowanej Europy nie stanowi w tym względzie wyjątku, w pełni poddając się procesom społeczno-kulturowej transformacji. Niezwykle ważnym celem politycznym, jaki rysuje się w kontekście powodzenia projektu Unia Europejska, w którym współuczestniczymy, jest więc wypracowanie takich rozwiązań prawnych oraz oświatowych, które pozwolą wykorzystać ów potencjał, eliminując przy tym realne zagrożenia wynikające m.in. z pluralizmu języków oraz kultur.

Taki cel od wielu lat artykułowany jest w licznych planach, projektach oraz strategiach politycznych – zarówno międzynarodowych, jak i o zasięgu krajowym – które są ukierunkowane nie tylko na gospodarczy, lecz również na społeczno-kulturowy rozwój Unii Europejskiej w jej wymiarze globalnym, a także lokalnym oraz narodowo-etnicznym. Przesądza o tym już samo motto Unii – Zjednoczona w różnorodności – pierwszy raz oficjalnie ogłoszone na sesji Parlamentu Europejskiego 4 maja 2000 r. Przekaz, jaki niesie, odnajdujemy także w podstawowych aktach normatywnych regulujących funkcjonowanie UE (Traktat o Unii Europejskiej art. 2 i 3; Traktatu o funkcjonowaniu Unii art. 165 i 167). Wydaje się to w pełni uzasadnione wobec rozmiarów i złożonego charakteru tych zmian.

Nie można zapomnieć bowiem o tym, że współczesna Unia liczy 27 państw członkowskich i ok. 500 milionów obywateli. W jej granicach obowiązują trzy alfabety, 23 języki urzędowe i ok. 60 innych języków regionalnych i mniejszościowych (Komisja Europejska 2009:5; Haarmann 2010:11-n.). To zaś implikuje szczególny poznawczo obraz pogranicza kultur i społeczeństw, w którym przyszło nam żyć.

O jakości tej egzystencji przesądzają nie tylko czynniki zewnętrzne, względnie niezależne od obywateli Europy. Istotne okazują się również szeroko pojęte kompetencje jednostkowe umożliwiające zaistnienie, w tym zaspokojenie indywidualnych potrzeb na takim pograniczu.

Do kompetencji kluczowych zaliczyć należy m.in. znajomość języków obcych oraz umiejętność rozpoznawania, interpretowania i rozumienia inności kulturowej, a także zdolność kooperacji z tą innością (Parlament Europejski i Rada Unii Europejskiej 2006; Rada Unii Europejskiej 2008). Kompetencje te, ujęte w ramy kompetencji międzykulturowej, z jednej strony umożliwiają więc skuteczne reakcje na przejawy inności kulturowej, z drugiej natomiast warunkują interkulturowy dialog odbywający się na poziomie jednostki oraz w większych, regionalnych oraz narodowych grup społecznych. W szerszej perspektywie historycznej można sądzić, że nawiązanie, a następnie podtrzymanie takiego dialogu umożliwia względnie niezakłócony rozwój społeczny.

Edukacja europejska wobec demograficznych przemian

Współcześnie jesteśmy zatem świadkami głębokiej debaty tak politycznej, jak i toczącej się w środowiskach naukowych, na temat znaczenia kompetencji międzykulturowej w procesie usprawniania relacji społecznych. Jednym z głównych wątków tej dyskusji, która pociąga za sobą realne działania praktyczne, jest nauczanie języków obcych (Jaroszewska 2009).

Wątek ten staje się tym ciekawszy i ważki zarazem, im bardziej złożone okazują się właściwe mu konteksty edukacyjne. Za jeden z takich kontekstów można uznać postępujący proces starzenia się Europejczyków. W konsekwencji przejścia demograficznego[1] w populacji UE znacząco zwiększa się bowiem udział ludzi w wieku 65 lat oraz starszych, aby w latach 2050-2060 osiągnąć apogeum (European Commission – DG ECFIN 2008; United Nations – DESA 2009; Eurostat – European Commission 2010).

Utrzymująca się tendencja do wydłużania życia ludzkiego przy jednoczesnym spadku liczby urodzeń dopełnia więc proces zmiany w społeczno-kulturowym obrazie społeczeństw europejskich (zob. wykres 1-2). Proces ten nie pozostaje jednocześnie bez wpływu na wzrost edukacyjnej aktywności osób w wieku senioralnym. Najnowsze prognozy demograficzne wyznaczają w tym względzie jednoznaczny kierunek rozwoju systemów edukacyjnych, które dziś mają być już nie tylko utylitarne, lecz przede wszystkim kompleksowe, ustawicznie i całożyciowe. A więc dostępne i dostosowane do potrzeb zarówno dzieci i młodzieży, jak i osób w wieku wczesnej, średniej oraz późnej dorosłości; zatem w praktyce bez ustanowionej górnej granicy wiekowej (Delors i in. 1996; Bednarczyk i in. 2010). I w tym przypadku obraz polskich przeobrażeń, jakie dokonują się na tym gruncie, podlega wpływom tendencji ogólnoeuropejskich, uwidaczniających się przede wszystkim w ramach polityki UE; niekiedy także tendencji globalnych.

105

Wykres 1. Prognoza ludności UE-27 na lata 2010-2060. Opracowanie na podstawie systemu bazodanowego Eurostat: EUROPOP2010 – Convergence scenario, national level; v2.7.6-20110629-4464-PROD_EUROBASE; http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page/portal/statistics/search_database.

 

104

Wykres 2. Prognoza ludności Polski na lata 2010-2060. Opracowanie na podstawie systemu bazodanowego Eurostat: EUROPOP2010 Convergence scenario, national level; v2.7.6-20110629-4464-PROD_EUROBASE; http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page/portal/statistics/search_database.

Starość demograficzna wymusza zmiany systemowe – polityczne i formalno-prawne. Z perspektywy funkcjonowania państwa zmiany te zmierzają przede wszystkim do obniżenia kosztów ekonomicznych, które są generowane przez przyrost frakcji seniorów w społeczeństwie. Nie powinno to dziwić, gdyż koszty te ponoszone są głównie z budżetu państwa. Dotyczą np. świadczeń emerytalno-rentowych, opieki socjalnej czy też refundacji leczenia seniorów.

Istotne jest jednak to, że tak ukierunkowane zmiany systemowe są, a przynajmniej powinny być, nierozerwalnie powiązane z propagowaniem w społeczeństwie filozofii pozytywnego starzenia się. W skrócie filozofię tą można opisać jako styl życia prowadzący do maksymalnego wydłużenia stanu aktywności fizycznej, psychicznej i socjalnej. Również jako strategię polegającą na wypracowaniu nawyków oraz postaw życiowych, które pozwalają osobom starszym na zachowanie względnej niezależności od otoczenia oraz na realizację indywidualnych potrzeb.

Nie bez znaczenia jest w tym przypadku nabycie przez nie umiejętności pozwalających na radzenie sobie z negatywnymi czy też regresywnymi następstwami starzenia się, jak np. pogarszający się stan zdrowia czy malejąca wydolność psychofizyczna organizmu. W propagowaniu tej filozofii coraz częściej pomagają międzynarodowe oraz krajowe rządowe strategie polityczne, w tym programy wsparcia zagrożonych grup społecznych, np. osób bezrobotnych bądź zagrożonych bezrobociem, osób zagrożonych ubóstwem, niepełnosprawnych, chorych czy społecznie wykluczonych, a więc grup, w których duży procent stanowią właśnie seniorzy oraz osoby znajdujące się na przedprożu starości, w tzw. wieku niemobilnym.

Przyczyniają się do tego również międzynarodowe i krajowe akcje oraz projekty tematyczne, niekiedy o charakterze cyklicznym, np.: Międzynarodowy Rok Seniora (1995), Międzynarodowy Rok Ludzi Starych (1999), Międzynarodowy Dzień Człowieka Starego (1 października), Światowy Dzień Seniora (14 listopada), Europejski Rok Aktywności Osób Starszych i Solidarności Międzypokoleniowej (2012) czy chociażby ogólnopolska akcja Rok 2012 – Rokiem Uniwersytetów Trzeciego Wieku (Zych, 2010:98). Towarzyszące im kongresy naukowe, prowadzone w mediach kampanie informacyjne oraz liczne wydarzenia kulturalne skutecznie zwracają uwagę na problematykę starości, jednocześnie podnosząc jej rangę na tle innych kluczowych problemów społecznych.

W kategorii działań powszechnych, nieokazjonalnych, istotną rolę w realizacji programów wsparcia oraz społeczno-kulturalnej aktywizacji seniorów odgrywają ponadto krajowe organizacje pożytku publicznego, których działalność została w Polsce uregulowana przepisami Ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz.U. z 2003 r. Nr 96, poz. 873 z pózn. zm.).

W myśl zapisów ustawy do organizacji takich zaliczają się organizacje niebędące jednostkami sektora finansów publicznych (w rozumieniu ustawy o finansach publicznych), których działalność jest prowadzona w oparciu o zasadę non-profit. Należą do nich m.in.: osoby prawne lub jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej, którym odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną, w tym fundacje i stowarzyszenia.

Warto odnotować, że według danych za rok 2010 w Polsce było zarejestrowanych 12 tysięcy fundacji i 71 tysięcy stowarzyszeń (Herbst, Przewłocka 2011:10). Do zadań statutowych znacznej części spośród nich wpisano działalność na rzecz osób starszych[2]. Działalność ta obejmuje przy tym różne formy aktywności, jak również różne zakresy problemowe, na których ta aktywność się koncentruje.

Przyjęty kontekst rozważań – nauczanie/uczenie się języków obcych seniorów w Polsce – skłania do zwrócenia uwagi na szczególną w tym kontekście grupę organizacji pożytku publicznego. Grupę tą stanowią Uniwersytety Trzeciego Wieku, których dynamiczny rozwój w obliczu przytoczonych tu zmian należy uznać za uzasadniony i korzystny.