Europejskie Portfolio Językowe krok po kroku

Numer JOwS: 
str. 4

Dzisiejszy świat jest determinowany poprzez zmiany, dlatego szkoła też musi się zmieniać tak, by przygotować młodych ludzi do życia w tym świecie – powiedziała Krystyna Szumilas, otwierając II Kongres Polskiej Edukacji. Niniejszy artykuł dotyczy oceniania i prezentowania kompetencji językowych oraz kulturowych poprzez szczególny typ portfolio, jakim jest Europejskie Portfolio Językowe (EPJ). Uważamy, że narzędzie to, odpowiednio wprowadzone do szkół, mogłoby przynieść znakomite efekty w lepszym przygotowaniu uczniów do życia zawodowego.

Pobierz artykuł w pliku PDF

O Europejskim Portfolio Językowym, a także o tym, jak pracować z uczniami korzystającymi z niego, napisano już wiele artykułów. Zainteresowani czytelnicy znajdą informacje o EPJ, a także listę publikacji na jego temat na stronie Ośrodka Rozwoju Edukacji oraz na stronie internetowej poświęconej Europejskiemu Portfolio Językowemu, którą zainicjował ORE w Warszawie wraz z zespołem Fundacji Rozwoju Systemu Edukacji zajmującym się wdrażaniem Europassu.

Polskie wersje EPJ zostały opracowane już kilka lat temu i od tego czasu współautorzy zaadaptowanych do języka polskiego materiałów oraz dydaktycy języków obcych regularnie o nich piszą i zachęcają do korzystania z nich w szkole. Niestety, mimo licznych działań nadal niewiele jest szkół, w których nauczający i uczniowie korzystają z EPJ regularnie. Tym artykułem chcemy nie tylko poszerzać wiedzę na temat EPJ, ale także zaprezentować, jak EPJ może wpisywać się w praktykę szkolną, jak może wspierać proces uczenia się, przynosząc uczniom długofalowe korzyści. Ponieważ poprzez pracę z EPJ wspierany jest proces samoregulacji, która silnie koreluje z uzyskiwaniem dobrych osiągnięć szkolnych, w pierwszej części tekstu przedstawimy teorię samoregulacji i jej związek z procesami uczenia się. Zaprezentujemy model samoregulacyjnego uczenia się Zimmermana oraz refleksję Schunka (2001) na temat uczenia się zorientowanego na cele. Ta część artykułu, o charakterze teoretycznym, powinna ułatwić refleksję na temat wagi autoregulacji w procesie uczenia się, także języków obcych w praktyce szkolnej. W drugiej części tekstu przedstawimy kilka praktycznych propozycji pracy z EPJ wspierających samoregulacyjne uczenie się.

Europejskie Portfolio Językowe

Uczenie się oparte na autoregulacji (SRL – self-regulated learning) to takie, podczas którego uczący się kontroluje i panuje nad własnymi procesami uczenia, wyznacza sobie cele do osiągnięcia oraz świadomie wybiera strategie uczenia się. Istotnym elementem tego procesu jest autorefleksja uczącego się nad skutecznością swoich działań. Uczeń sam ocenia osiągnięte przez siebie efekty, co jest jest szczególnie ważne w samoregulacyjnym uczeniu się[1].

Koncepcja wykorzystywania portfolio do prezentacji oraz ewaluacji jest znana z obszaru działań na rynku pracy. Wielu profesjonalistów korzysta z takiej formy przedstawiania swoich kompetencji. Ponieważ umiejętności prezentacji są potrzebne w życiu, idea portfolio znalazła także swoje miejsce w edukacji i została zaadaptowana do procesu kształcenia językowego. W latach 90. eksperci Rady Europy opracowali model pierwszego Europejskiego Portfolio Językowego. Jego celem było umożliwienie uczącym się samodzielnej oceny umiejętności językowych i doświadczeń kulturowych oraz ułatwienie ich prezentacji. Krajowe wersje EPJ zostały zaadaptowane do systemów edukacji, polityki językowej danego kraju oraz do potrzeb użytkowników. Ich lista znajduje się na stronie internetowej Rady Europy.

Każde EPJ jest zbudowane z trzech części:

  • Biografii, w której uczący się notuje, jak przebiegała jego nauka poznawania języków i kultur, sam ocenia swoje umiejętności językowe, opisuje strategie uczenia się, analizuje cele, jakie sobie stawia czy postawił w nauce języków;
  • Paszportu, który jest podsumowaniem aktualnych umiejętności językowych i kulturowych. W Paszporcie uczący się notuje także informacje na temat oficjalnie otrzymanych dyplomów i certyfikatów językowych, poświadczających jego znajomość języka oraz innych dokumentów certyfikacyjnych związanych z poznawaniem języków i kultur;
  • Dossier, w którym przechowywany jest zbiór reprezentatywnych prac uczącego się, świadczący o jego kompetencjach językowych i kulturowych.

Polska także ma swoje narodowe wersje EPJ, przeznaczone dla różnych grup wiekowych. Zostały one zaadaptowane do potrzeb różnych użytkowników z zachowaniem trzyczęściowego podziału. Wszystkie wersje EPJ są dostępne na stronie Ośrodka Rozwoju Edukacji i można je pobrać w wersji elektronicznej[2].

Europejskie Portfolio Językowe jest narzędziem, które pomaga uczniom lepiej zrozumieć, czym jest uczenie się, jak przebiega nauka języków obcych i jak ważne jest w tym procesie poznawanie innych kultur. Ten element jest niezwykle istotny. Doświadczenie kulturowe jest immanentnym elementem poznania języka. Nie tylko wpływa na atrakcyjność nauki, ale przede wszystkim pozwala na pełniejszą komunikację, bo język jest częścią kultury.

W EPJ jest także miejsce na refleksję, jak dany człowiek uczy się języka obcego, na zastanowienie się nad stosowanymi strategiami. Uczy ono rozumienia, jak przebiega nauka języka, ale także pokazuje, co robić, aby uczenie się było bardziej efektywne. Refleksja nad procesem uczenia się jest kompetencją metapoznawczą. Pytania: Co udało mi się zrobić dobrze?, Jak doszedłem do danego rezultatu?, Jakie miałem trudności?, Co mogę zrobić następnym razem lepiej?, uczą coraz większej autonomii. Strategie uczenia się są kluczowe w budowaniu nowych umiejętności językowych i kulturowych. Tak prowadzona refleksja na temat uczenia się nie tylko uczy, CO myśleć, ale przede wszystkim uczy, JAK myśleć o procesie uczenia się języka obcego, uczy, jak analizować proces uczenia się języka, aby osiągać lepsze efekty.

Uczenie oparte na samoregulacji

Aby zaistniał proces uczenia się, konieczna jest samoregulacja. Dla Zimmermana (2002) samoregulacja to proces, w którym uczący się stara się wykorzystywać swoje zdolności umysłowe do wykonywania zadań związanych z umiejętnościami. Samoregulacja w uczeniu się to nic innego, jak uczenie się, jak się uczyć, to umiejętność obserwacji własnego procesu uczenia się, oceny oraz adaptacji strategii uczenia się do konkretnej sytuacji.

Model uczenia się Zimmermana jest oparty na trzech kluczowych etapach: przed wykonaniem zadania, wykonywania zadania oraz po wykonaniu zadania. Pierwszy etap realizowany jest przez uczącego się przed wykonaniem zadania. To bardzo istotny moment, bo podczas niego odbywa się planowanie. Wtedy właśnie wyznaczane są cele oraz wybierane strategie odpowiednie do realizowanego zadania. Uczący się budują je, korzystając ze swojej motywacji wewnętrznej, bez której ta faza uczenia się nie może zaistnieć. Aby wykonać zadanie, muszą być przekonani o swojej skuteczności: zadanie, jakie stoi przed nimi, musi być ocenione przez nich jako możliwe do wykonania. Warto przy tym pamiętać o teorii Wygotskiego oraz, ważnej z punktu widzenia rozwoju, jak i procesu uczenia się, koncepcji strefy najbliższego rozwoju: zadanie nie może być ani zbyt łatwe, ani za trudne, bo obydwa będą demotywujące. Uczący się powinni móc określić, czy zadanie jest w zasięgu ich możliwości. W tej fazie uczący się oceniają także wartość danego zadania, czyli decydują, czy zadanie jest interesujące. Im większą wartość dla uczących ma dane zadanie, tym łatwiej będzie im się zmierzyć z jego wykonaniem.

Etap wykonywania zadania związany jest z samokontrolą i samoobserwacją. To faza organizowania, planowania kolejności działań, elaboracji. Uczący się dopasowuje wybrane przez siebie strategie do wykonywanego zadania, zarządza czasem, jaki jest przez niego przewidziany do jego wykonania. To moment, w którym może także zwrócić się o pomoc do nauczyciela. W tej fazie wizualizuje rezultat. Wizualizacja ułatwia samokontrolę. Na tym etapie wykonywania zadania uczący się sam monitoruje wykonywane przez siebie zadanie, dokonuje metapoznawczego monitorowania siebie. Istotna jest wola wykonania zadania. To moment, w którym podejmuje się działania związane z zapewnieniem odpowiednich warunków do wykonania zadania, unika dystraktorów oraz wykonuje się inne działania podtrzymujące, mające na celu utrzymanie uwagi na wykonywanym poleceniu.

Trzeci etap, to etap autorefleksji. Uczący się ocenia wykonane przez siebie zadanie, stopień osiągnięcia wyznaczonych celów, szczegółowo analizuje sytuację. Ta faza pozwala na refleksję na temat własnego uczenia się i zmiany tego procesu, aby był on jeszcze bardziej efektywny.

Według Zimmermana (2000), każdy człowiek aktywnie uczestniczy w procesie uczenia się poprzez działania metapoznawcze, motywacyjne i behawioralnie. Istotnym punktem w procesie uczenia się jest moment planowania i wyznaczania celów. Dla uczących się ważne jest poznanie zadań, jakie mają do wykonania i na podstawie ich analizy wyznaczenie sobie celów, jakie chcą osiągnąć. Ważne jest, aby uczący się sami zaplanowali czas uczenia się, jaki jest im potrzebny do wykonania danego zadania. W trakcie jego realizacji konieczne jest stawianie sobie pytań samokontrolujących: Jakie robię postępy?, Czy są one dla mnie satysfakcjonujące?, Czy moje metody uczenia się, wybrane strategie są skuteczne?, Końcowym etapem tego procesu jest analiza podjętych przez siebie działań.

W zaprezentowanym modelu samoregulacji uczenia się szczególnie podkreślone jest poczucie sprawstwa oraz samoocena własnych kompetencji uczących się. Zimmermann zwraca też szczególną uwagę na to, że uczenie się odbywa się nie tylko w szkole, ale również poza nią. Ten aspekt ważny jest także w koncepcji Europejskiego Portfolio Językowego. Uczący się, którzy korzystają z EPJ, mają możliwość zaprezentowania tego, czego się uczą na zajęciach szkolnych i poza szkołą. Jest to szczególnie ważne, ponieważ uczenie się odbywa się bardzo często także w sposób nieformalny: na lekcjach zorganizowanych poza szkołą, w czasie wyjazdów, oglądania filmów w wersji oryginalnej z napisami, przy korzystaniu ze stron obcojęzycznych w Internecie, w serwisach społecznościowych, czy w grach online.

Ponieważ EPJ jest narzędziem wspierającym autorefleksję, przyjrzyjmy się szerzej ostatniemu etapowi wykonania zadania – autorefleksji, który został szczegółowo opisany przez Schunka (2001). Kiedy uczący się podejmują się wykonania zadania, muszą dokonać oceny własnych możliwości i zadać pytanie: Czy jestem w stanie wykonać dane zadanie? Po wykonaniu zadania oceniają to, co zostało przez nich zrobione. Jeśli są zadowoleni z jego wykonania, to efekt uczenia się jest oceniony pozytywnie i uczący są usatysfakcjonowani. W momencie, gdy jednak nie są zadowoleni z wykonanego zadania, jest możliwe, aby przy pomocy refleksji na temat tego, co się wydarzyło podczas wykonywania zadania, podjęli działania, które będą dla nich satysfakcjonujące. Możliwa jest wtedy zmiana lub adaptacja wyznaczonych celów lub zmiana strategii, jakie zostały wybrane do realizacji zadania. 

Badania pokazują, że uczniowie korzystający z samoregulacji:

  • dobrze zarządzają czasem i nauką;
  • potrafią stawiać sobie jasne, realistyczne i ambitne cele;
  • monitorują proces osiągania wyznaczonych sobie celów;
  • są skuteczni i wytrwali w osiąganiu celów (Dumont, Istance, Benavides 2013:86-87). 

Czy wszyscy uczący się przejawiają samoregulację? – to pytanie, które moglibyśmy postawić za M. Ledzińską i E. Czerniawską (2011). Autorki dają na nie odpowiedź w swojej publikacji: Badania nad uczeniem się przeprowadzone w warunkach szkolnych, ale i eksperymentalnych, wskazują, że, niestety, tak się nie dzieje. Większość uczniów i studentów przeważnie nie ujawnia samoregulacji. Badaczki podkreślają, że środowisko szkolne może stymulować lub przeszkadzać w rozwoju umiejętności samoregulacyjnych, jednak zależy to od wybranego przez nauczyciela stylu nauczania. Nauczyciel, który będzie kontrolujący i wymagający podporządkowania się, sztywno trzymający się wyznaczonych uczniom celów, będzie utrudniał rozwijanie samoregulacji. Uczniowie nie nauczą się ani wyznaczania sobie celów, ani planowania ich realizacji (tamże). W tym kontekście można byłoby zatem postawić pytanie: Czy małe zainteresowanie Europejskim Portfolio Językowym nie wynika czasami ze słabo rozwiniętej samoregulacji u uczniów, jak i działań nauczycieli, którzy tego uczenia się opartego na autoregulacji nie wspierają? Jeśli tak, to jakie działania należy podjąć, aby to zmienić? Na to pytanie postaramy się odpowiedzieć w dalszej części tekstu, dotyczącej wdrażania EPJ do praktyki szkolnej.