Graj w języki

Numer JOwS: 
str. 51

Zajęcia języka obcego na świeżym powietrzu mają najczęściej nieformalny charakter. Można ten czas wykorzystać twórczo poprzez zorganizowanie gier zespołowych, angażujących wszystkich uczniów.

FRANCUSKI

Gra w kulki

W kulki grali Rzymianie i Grecy. Znali je prawdopodobnie Egipcjanie i Aztekowie. Grano w nie w Średniowieczu i w epokach późniejszych aż do dnia dzisiejszego. Jest to jedna z bardziej popularnych gier dzieci francuskojęzycznych, która opiera się działaniu czasu i różnorodnych mód dziecięcych, regularnie powracając na przerwy szkolne. Jako nieodłączny element dzieciństwa odnajdujemy ją w filmach i w literaturze dziecięcej. W kulki gra Mikołajek ze swoimi kolegami, marmurkowe kuleczki rozsypują się z torby Amélie Poulain.

Wśród dzieci polskich gra jest mniej znana i za jej substytut można pewnie uważać tak popularną niegdyś wśród chłopców grę w kapsle, obecnie zastąpione różnego rodzaju żetonami. Gra w kulki do tego stopnia wtopiła się w krajobraz dzieciństwa w tradycji francuskojęzycznej ze swoimi różnorodnymi zasadami i rytuałem kolekcjonowania kul, że właśnie na obserwacji grających dzieci Jean Piaget oparł słynną analizę kształtowania się w psychice dziecka pojęcia zasady, stanowiącej podstawę moralności. Mechanizm zaś przekazu reguł dotyczących gry w kule porównywał do rozwoju języka.

Podstawowym elementem gry są kulki. Dawniej wykonywane z kamienia, gliny, zdarzało się, że z marmuru i porcelany – gdy grały w nie warstwy arystokratyczne w XVII w. – i oczywiście z charakterystycznie różnokolorowego szkła przypominającego marmur. Pierwsze szklane kulki zaczęto wykonywać w Wenecji, a następnie usprawniono proces produkcji kulek szklanych w Niemczech. Kulki te mogą mieć różne rozmiary i stąd różnorodność w nazewnictwie i wartości przypisywanej konkretnej kulce.

Zasady gry

Zasady gry są przekazywane ustnie z pokolenia na pokolenie, choć bardziej precyzyjnie byłoby powiedzieć: z rocznika na rocznik. Istnieje wiele różnych zasad, stąd właściwie nie należy mówić o grze w kulki, tylko o grach. W związku z tym, że dzieci od starszego rodzeństwa czy kolegów znają różne wersje reguł, by wspólnie grać muszą najpierw ustalić, według jakich zasad gra będzie się toczyć. We wszystkich wersjach gry cel jest taki sam: zebrać jak najwięcej kul należących do innych graczy.

Jeden z bardziej znanych we francuskojęzycznej części Szwajcarii w okolicach Genewy i Neuchâtel sposobów grania w kulki został opisany przez Jeana Piageta w Le jugement moral chez l’enfant. Ten sposób gry nazywa się le carré. Na ziemi należy narysować kwadrat i każdy z graczy musi umieścić w nim taką samą liczbę kul. Każdy gracz po kolei próbuje celować swoją kulą w te, które znajdują się w kwadracie, by je z tego kwadratu wybić. Kule wybite z kwadratu są zabierane przez gracza, który tego dokonał. Gracz, którego kula pozostanie w kwadracie, musi włożyć do niego wszystkie wygrane kule i czekać na swoją kolejkę. Na początku jednak należy ustalić kolejność, w jakiej gracze będą celować. Ustala się to poprzez wypchnięcie wybranej kuli w kierunku ustalonej linii. Czyja kula znajdzie się najbliżej linii, ten będzie pierwszy itd.

Inna wersja gry nazywa się le pot. Należy zrobić dołek w ziemi i, pstrykając czy popychając swoja kulę, umieścić ją w dołku. Można też celować w inną swoją kulę i próbować umieścić ją w dołku, jeśli za pierwszym razem kula ta nie trafiła do dołka. Może się zdarzyć, że obie kule wpadną do dołka przy jednym ruchu. Po każdym umieszczeniu kuli w dołku zyskuje się określoną liczbę punktów. Gdy uda się jednocześnie umieścić dwie kule, otrzymuje się dwa razy więcej punktów.

***

Jeu de bille

Les Romains et les Grecs ont joué aux billes. Les Égyptiens et les Aztèques les connaissaient probablement aussi. Le jeu de bille était connu au Moyen Âge et aux époques qui ont suivi jusqu’à aujourd’hui. C’est un jeu très populaire parmi les enfants francophones : une histoire qui dure et résiste à toutes les innovations et les modes enfantines en revenant régulièrement dans la cour de récréation. On retrouve ce jeu dans les films et la littérature de jeunesse. Le Petit Nicolas joue aux billes avec ses copains, des billes en verre tombent du sac d’Amélie Poulain.

Le jeu est moins connu parmi les enfants polonais. Le jeu de capsule peut sans doute être considéré comme étant son homologue, mais dernièrement les capsules ont été remplacées par différents types de jetons.

Le jeu de bille s’était intégré dans le paysage de l’enfance dans la tradition francophone,  à tel point que Jean Piaget a fondé sa fameuse analyse du développement de la notion de règle, base de toute morale, sur l’observation d’enfants jouant aux billes. Il a également comparé le mécanisme de la transmission des règles du jeu au développement de la langue.

Les éléments principaux du jeu sont des billes, auparavant, faites de pierre, d’argile, parfois de marbre ou de porcelaine pour les joueurs aristocratiques du XVIIe, puis de verre, fabriquées pour la première fois à Venise et puis en Allemagne. Les billes d’aujourd’hui sont donc de jolies billes en verre, bien polies, avec des motifs multicolores ressemblant à du marbre obtenu avec du verre de différentes couleurs injecté pendant le processus de fabrication. Les billes peuvent avoir des tailles différentes d’où la traditionnelle variété de noms et de valeurs attribuées à chacune d’elles.

Règles du jeu

Les règles du jeu de bille se transmettent oralement d’une génération à l’autre, ou plutôt d’une année à l’autre. Les règles sont très variées, on donc pourrait même parler de « jeux » de bille. Puisque les enfants connaissent les différentes règles transmises par les frères et sœurs ou les copains plus âgés, ils doivent se mettre d’accord sur les règles qu’ils vont respecter durant le jeu avant de pouvoir jouer. Dans toutes les versions du jeu, le but est le même : il faut prendre un maximum de billes aux autres joueurs.

Une version du jeu de bille très populaire dans la partie francophone de la Suisse, dans la région près de Genève et Neuchâtel, a été décrite dans « Le jugement moral chez l’enfant ». Elle s’appelle le carré. Il faut dessiner un carré par terre, dans lequel chaque joueur doit mettre un nombre égal de billes. Le jeu consiste à faire sortir les billes du carré à l’aide d’autres billes. Le joueur qui réussit à sortir une bille du carré la gagne. Si la bille lancée par l’un des joueurs reste dans le carré, il doit remettre dans le carré toutes les billes qu’il a gagnées et ensuite doit attendre son tour. Avant le commencement du jeu, il faut déterminer l’ordre des joueurs. On trace une ligne et tous les joueurs lancent une bille vers cette ligne. Celui dont la bille sera la plus proche de la ligne sera le premier.

Une autre version du jeu s’appelle le pot. Elle consiste à creuser un trou dans la terre vers lequel on devra essayer de lancer les billes. Le joueur peut soit lancer une bille dans le trou, soit lancer une bille pour pousser une autre bille dans le trou. Chaque fois qu’un joueur met sa bille dans le trou, il gagne des points. S’il met deux billes à la fois dans le trou, il gagne deux fois plus de points.

Oprac. na podstawie:
Piaget J. (1969) Le jegement moral chez l’enfant,  Presses universitaires de France, Paris
Goscinny R., Sempé J.-J. (2006) Histoires inédites du Petit Nicolas, IMAV éditions, Paris
Jeunet J.-P. (2001) Le fabuleux destin d’Amélie Poulain - film
http://www.kidsturncentral.com/topics/sports/marbles.htm
http://www.cslaval.qc.ca/prof-inet/anim/jfd/jeux/recueils/Billes.pdf
http://www.stiring.net/ecole/page4.html
http://www.cnrtl.fr/etymologie/bille
Agnieszka Dyrjańska, współpraca: Sebastien Ducourtioux