Interakcja ustna – poważne wyzwanie: wykorzystajmy symulatory!

Numer JOwS: 
str. 26

Niniejszy tekst jest rodzajem relacji z tzw. badań w działaniu. Dotyczy sposobów rozwiązywania problemu zaobserwowanego w praktyce dydaktycznej oraz podczas kierowania praktykami pedagogicznymi przyszłych nauczycieli języka niemieckiego. Wiemy, że za osoby znające język obcy uważa się takie, które potrafią w nim rozmawiać, a nie tylko wypełniać luki w testach. Obserwacje z praktyk hospitacyjnych pokazują, że w nauczaniu szkolnym interakcja zajmuje w praktyce znikomą część lekcji, a tradycyjne techniki pracy samodzielnej tylko w ograniczonym stopniu mogą wspierać interakcję. Przedstawione sposoby polegają na wykorzystaniu technologii cyfrowych do samodzielnego treningu interakcji.

Pobierz artykuł w pliku PDF

Działania interakcyjne

Interakcja ustna jest rodzajem działania językowego, w którym użytkownik języka (albo osoba ucząca się) bierze udział w bezpośrednim dialogu, twarzą w twarz z rozmówcą. W działaniach interakcyjnych użytkownik języka występuje na zmianę jako rozmawiający z jednym lub kilkoma rozmówcami i jako słuchacz, tworząc w ten sposób wspólnie rozmowę, czyli negocjując znaczenia zgodnie z określonymi strategiami współpracy. (Coste i in. 2001:73).

Jeżeli przyjrzymy się tekstom powstającym w wyniku interakcji, zauważymy, że składają się one z wypowiedzi tworzonych i odbieranych na przemian przez każdą ze stron. Tak więc, aby możliwa była interakcja, czyli wspólne tworzenie rozmowy, konieczne są określone zasady współpracy, wybiegające daleko poza znajomość słownictwa czy struktur gramatycznych.

Jeśli uwzględnimy to, co wiemy o interakcji dzięki badaniom psycholingwistycznym i neurolingwistycznym, jasne będzie, że rozmawiamy nie ustami i uszami, ale mózgami. Nasze rozmowy, także w językach obcych, są możliwe m.in. dzięki współistnieniu czterech rodzajów procesów odbywających się jednocześnie w mózgu, z których odnosimy ogromne korzyści, nie zdając sobie często sprawy z ich funkcjonowania.

Są to procesy recepcji polegające na organizowaniu rozumienia wypowiedzi w dwóch kierunkach – od góry do dołu, czyli od wiedzy o świecie, rytuałach rozmowy itp. do rozumienia wypowiedzi, oraz od dołu do góry, czyli od dekodowania fonologicznego (rozpoznawania głosek) i gramatycznego do rozumienia zdań i tekstów.

Dochodzą do tego działania mózgu w zakresie formułowania wypowiedzi: błyskawicznie przechodzi on od niewerbalnego konceptu wypowiedzi (chęci wyrażenia czegoś), poprzez jej plan, kodowanie gramatyczne, fonologiczne, plan fonetyczny, czyli tzw. mowę wewnętrzną, aż do artykulacji. Wszystko to odbywa się w ułamku sekundy. Kiedy nasz rozmówca słyszy skierowaną do niego wypowiedź, nasz mózg zajmuje się już następną.

Jednak jest to za mało, aby doszło do rozmowy. Mózg korzysta również z tzw. strategii współpracy, planów zakodowanych w umyśle, o których sami właściwie często nie wiemy, korzystamy z nich jednak. Dzięki nim jesteśmy w stanie zabierać głos tak, by nie zniechęcać rozmówcy, prowokować jego wypowiedzi, powodować, że rozmowa ma pewien konkretny temat, że powstają w niej rozwiązania mniejszych lub większych problemów, że dochodzimy do wspólnych wniosków, kłócimy się i godzimy, zdobywamy informacje itd.

Interakcja ustna na lekcjach w szkole

Praktyka wskazuje, że umiejętność rozmowy w języku obcym stanowi w potocznym rozumieniu najważniejszy wyznacznik sukcesu w nauce języka obcego. Ci, którzy posiedli tę umiejętność, postrzegają siebie zazwyczaj jako osoby znające język obcy, nawet jeżeli ich kompetencja lingwistyczna jest daleka od doskonałości. I odwrotnie, brak sukcesu w próbach porozumienia się face-to-face prowadzi często do zniechęcenia, zaniechania wysiłków i zaniku motywacji. Nauczyciele języków obcych, w tym niemieckiego, wiedzą to doskonale. Wiedzą jednak również, że klasa szkolna nie jest idealnym miejscem do rozwijania sprawności mówienia, a zwłaszcza interakcji. Prowadzone przeze mnie od ponad 15 lat analizy arkuszy obserwacji lekcji prowadzonych przez doświadczonych nauczycieli języka niemieckiego wskazują na następujący fakt: na zwykłych lekcjach języka niemieckiego w szkołach podstawowych, gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych interakcja ustna zajmuje niezwykle skromne miejsce, daleko za czytaniem, pisaniem, rozwiązywaniem testów itp.

Z drugiej strony interakcja ustna podlega ewaluacji, także formalnej. Na przykład ustny egzamin maturalny z języka niemieckiego zawiera takie elementy, jak: rozmowa wstępna, rozmowa z odgrywaniem roli, opis ilustracji i odpowiedzi na trzy pytania, wypowiedź na podstawie materiału stymulującego i odpowiedzi na dwa pytania. Wszystkie te zadania są oparte na interakcji ustnej.

Aby ułatwić uczniom samodzielną pracę nad rozwojem tej umiejętności, nauczyciele często proponują tzw. techniki uczenia się. Uczeń może np. mówić w języku obcym do kolegów, rodziców, wymyślonej osoby, do znajomych z zagranicy przez Skype’a. Albo… do lustra (Paplińska 2012:112). My jednak spróbujemy zaprząc do treningu interakcji ustnej znane już narzędzia technologii informacyjnych, a także stworzyć z powszechnie stosowanych sposobów zupełnie nowe narzędzie.

Sposób pierwszy: chatbot

Większość procesów prowadzących do wypowiedzi ustnej przebiega jeszcze przed artykulacją gotowej wypowiedzi i opiera się na tzw. mowie wewnętrznej. Korzystając z tej cechy języka mówionego, możemy wykorzystać proste narzędzie dostępne poprzez stronę internetową, tzw. chatbot. Jest to prosty program komputerowy do prowadzenia konwersacji pisemnej. Wychodzimy z założenia, że wypowiedzi formułowane właśnie w mowie wewnętrznej mogą być wykorzystane w innej sytuacji w komunikacji ustnej. Poza tym potraktujemy trening z chatbotem jako wstęp do wykorzystania innych narzędzi, kiedy to rzeczywiście dojdzie do interakcji ustnej. Podczas rozmowy z chatbotem za pomocą mechanizmu przypominającego czat internetowy można odnieść wrażenie, że rozmawia się z inteligentnym rozmówcą. Jeżeli rozmowa przebiega w języku niemieckim, będzie to niewątpliwie sposób na pozbawione elementu stresu przygotowanie się do rzeczywistej rozmowy.

Nawet niezbyt zaawansowanym informatycznie nauczycielom języka niemieckiego można polecić serwis Chatbot4u. Daje on możliwość odpowiedniego zaprogramowania chatbota w sposób, który zachęci do rozmów z nim w języku niemieckim (oraz w każdym innym). Jeżeli umieścimy w bazie wiedzy chatbota zwroty z podręcznika dla danej klasy, rozmowa przyczyni się do zwiększenia kompetencji leksykalnej uczniów w zakresach uważanych przez nas za ważne.

Programowanie chatbotów, które będą prowadzić rozmowy na przewidziane przez nas tematy, jest niezwykle proste. Po założeniu konta w serwisie klikamy na przycisk Create a chatbot i wypełniamy tabelkę, dzięki której system będzie prowadził konwersację. Do lewej rubryki If the user types wpisujemy wyrazy, na które chatbot będzie reagował określonymi wypowiedziami. Do prawej rubryki The chatbot responds with wpisujemy zdania, którymi chatbot będzie reagował na wypowiedzi użytkowników. Po wypełnieniu tabelki zapisujemy wyniki pracy, a link do chatbota przekazujemy uczniom. Zawsze będziemy mieli możliwość uzupełniania bazy wiedzy oraz przygotowywania nowych chatbotów zdolnych do rozmowy na dowolne tematy. Poniżej fragment przykładowej bazy wiedzy.

Przykładowa baza wiedzy

Zadanie może polegać na uzyskaniu od chatbota określonych informacji. Możemy pracę z chatbotem uznać za technikę uczenia się równoprawną ze wspomnianymi wcześniej technikami tradycyjnymi.

Sposób drugi: rozpoznawanie mowy

Drugi sposób polega na wykorzystaniu mechanizmu rozpoznawania mowy dostępnego m.in. we wszystkich urządzeniach przenośnych (smartfonach, tabletach itp.) z systemem Android. W zakresie języka niemieckiego mechanizm ten umożliwia rozpoznawanie całych zdań w taki sposób, że np. w zdaniu składającym się z dziesięciu wyrazów 5 do 9 z nich zostanie rozpoznanych idealnie. Technika ta nie pozwoli na doskonalenie konwersacji jako takiej, przyczyni się jednak do rozwoju składowej tej umiejętności, czyli poprawnej wymowy i intonacji. Zadanie może polegać na czytaniu na głos zdań lub też na ich spontanicznym wypowiadaniu i porównywaniu z tym, co ukaże się w okienku (co zrozumiał system).

Aby wykonać zadanie, należy w ustawieniach urządzenia przełączyć język na niemiecki, uruchomić dowolną aplikację wykorzystującą system rozpoznawania mowy (np. Google, Wikipedia itp.) i nacisnąć na symbol mikrofonu. Następnie wypowiadamy zdanie po niemiecku i porównujemy je z tym, które rozpoznał system. Czynność powtarzamy tak długo, aż urządzenie poprawnie zrozumie naszą wypowiedź.

Można oczywiście używać poleceń ustnych również do sterowania urządzeniem (także po przestawieniu języka na niemiecki), jednak czynność ta nie będzie miała większego wpływu na rozwój słownictwa podstawowego (ze względu na specyficzne zwroty nieużywane w codziennej komunikacji).