Interakcja ustna – poważne wyzwanie: wykorzystajmy symulatory!

Numer JOwS: 
str. 26

Niniejszy tekst jest rodzajem relacji z tzw. badań w działaniu. Dotyczy sposobów rozwiązywania problemu zaobserwowanego w praktyce dydaktycznej oraz podczas kierowania praktykami pedagogicznymi przyszłych nauczycieli języka niemieckiego. Wiemy, że za osoby znające język obcy uważa się takie, które potrafią w nim rozmawiać, a nie tylko wypełniać luki w testach. Obserwacje z praktyk hospitacyjnych pokazują, że w nauczaniu szkolnym interakcja zajmuje w praktyce znikomą część lekcji, a tradycyjne techniki pracy samodzielnej tylko w ograniczonym stopniu mogą wspierać interakcję. Przedstawione sposoby polegają na wykorzystaniu technologii cyfrowych do samodzielnego treningu interakcji.

Sposób trzeci: wirtualny symulator interakcji

Razem z firmą Stanusch Technologies opracowałem prototyp aplikacji działającej pod kontrolą systemu Android, która umożliwia swobodną, ustną rozmowę w języku niemieckim (w przyszłości w innych językach) z własnym smartfonem lub tabletem. Symulator składa się z trzech systemów, które są stosowane dość powszechnie, ale osobno. Łączy on działanie systemu rozpoznawania mowy, syntezy mowy używanej w programach do czytania tekstów na głos (np. Balabolka) oraz omawianych już wcześniej chatbotów. Obecnie (październik 2013) trwają prace nad wdrożeniem prototypu i opracowaniem innych wersji językowych. Ze względu na zastosowanie profesjonalnych technologii syntezy i rozpoznawania mowy, a także dużo bogatszych i stale uzupełnianych baz wiedzy, program sprawdził się nawet w rozmowach z rodowitymi użytkownikami języka. Odbyły się także testy z osobami uczącymi się języka niemieckiego na różnym poziomie zaawansowania i w różnym wieku. Podczas prób zauważyłem dwa podstawowe podejścia do pracy z symulatorem: użytkownicy starają się szybko wykonać zadanie komunikacyjne i zakończyć pracę albo zaczynają traktować zadanie jako zabawę i robią sobie żarty z chatbota. Program jest podobny do internetowego komunikatora ustnego, z tym że partnerem w rozmowie jest wirtualny rozmówca.

Szczególnie pożyteczne może być wykorzystanie programu w następujących sytuacjach:

  • nauczanie języka obcego w kształceniu zawodowym (używanie wyrażeń fachowych w stosunkowo prostych kontekstach);
  • nauczanie języka niemieckiego w gimnazjum i klasach IV-VI szkół podstawowych;
  • przygotowanie do ustnej części egzaminu maturalnego.

Wydaje się, że podstawowym wyzwaniem przy doskonaleniu symulatora będzie tworzenie baz wiedzy odpowiadających programom nauczania dla poszczególnych etapów edukacyjnych i klas. Przygotowanie chatbota działającego w symulatorze jest oczywiście dużo bardziej skomplikowane niż prezentowana wcześniej praca w serwisie Chatbot4u. Jeżeli chcemy, żeby symulacja dawała złudzenie prawdziwej rozmowy, musimy zaplanować nie tylko proste wymiany wypowiedzi według schematu bodziec – reakcja, ale przede wszystkim strukturę całej interakcji (tzw. prakseogram), możliwe i prawdopodobne wymiany informacji (framing), lukę informacyjną (różnicę w zasobie wiedzy chatbota i jego ludzkiego partnera rozmowy), strategie współpracy (np. jak chatbot ma animować rozmowę i reagować na nieprzewidziane sytuacje czy też niepoprawne wypowiedzi).

Nawiązując do umiejętności opisanych w ESOKJ, można założyć, że osoba korzystająca z symulatora będzie w stanie przećwiczyć np. następujące umiejętności w zakresie konwersacji:

  • przedstawianie się i używanie podstawowych wyrażeń powitalnych i pożegnalnych;
  • rozumienie wyrażeń codziennego użytku dotyczących zaspokajania najprostszych konkretnych potrzeb;
  • prowadzenie krótkich towarzyskich wymian zdań;
  • owdpowiadanie na zaproszenia, propozycje, wyrażanie preferencji;
  • branie udziału w krótkich rozmowach na tematy związane z własnymi zainteresowaniami;
  • a nawet: włączanie się bez przygotowania do rozmów na znane sobie tematy (Coste i in. 2001:75).

Poniżej przedstawiam transkrypcję jednej z testowych rozmów z symulatorem.

Transkrypcja jednej z testowych rozmów z symulatorem

Rozmówca:   R:   Symulator:    S:

  • S: Ich heiße Eva und wie heißt du?
  •  R: Klaus.
  •  S: Wie bitte?
  •  R: Ich heiße Klaus.
  •  S: Ich bin 25 Jahre alt. Wie alt bist du?
  •  R: Ich bin 30 Jahre alt.
  •  S: Entschuldigung, ich habe dich nicht verstanden.
  •  R: Ich bin 30 Jahre alt.
  •  S: Ach so. Ich bin deine Assistentin.
  • Was bist du von Beruf?
  •  R: Ich bin Lehrer von Beruf.
  •  S: Entschuldigung, ich habe dich nicht verstanden.
  •  R: Ich bin Lehrer.
  •  S: Interessant. Wo wohnst du?
  •  R: Ich wohne in Krakau.w
  •  S: Eine schöne Stadt. Was machst du in deiner Freizeit?
  •  R: Ich führe meinen Hund aus.
  •  S: Entschuldigung, ich verstehe nicht.
  •  R: Ich führe meinen Hund aus.
  •  S: Das ist ja schön. Wie ist deine Telefonnummer?
  •  R: …
  •  S: Meine Telefonnummer ist 605 102 103. Und deine?
  •  R: Meine Telefonnummer ist 606 209 005.
  •  S: Wie ist deine E-Mail-Adresse?
  •  R: …
  •  S: Wie bitte?
  •  S: Vielleicht schreibe ich dir.
  •  R: klaus.mueller at gmail.de
  •  S: Danke. Bist du verheiratet?
  •  R: …
  •  S: Wie bitte?
  •  S: Ach so. Hast du Kinder?
  •  R: …
  •  S: Wie bitte?
  •  S: Schön. Was ist dein Sternzeichen?
  •  R: Widder.
  •  S: Wie mein Programmierer. Wann hast du Geburtstag?
  •  R: …
  •  S: Ich bin am 15. Dezember 2012 programmiert worden. Und wann hast du Geburtstag?
  •  R: Am ersten Mai.
  •  S: Echt? Magst du Tiere?
  •  R: Ja, sehr.
  •  S: Ich mag Hunde sehr.
  • Hast du ein Haustier?
  •  R: Ja.
  •  S: Alles klar. Kannst du schwimmen?
  •  R: Ja, ich kann schwimmen.
  •  S: Ich auch. Wer ist dein Lieblingsschauspieler?
  •  R: …
  •  S: Welcher Schauspieler gefällt dir am besten?
  •  R: …
  •  S: Wirklich? Und wer ist deine Lieblingsschauspielerin?
  •  R: …
  •  S: Entschuldigung, ich habe dich nicht verstanden.
  •  S: Ach so. Wer ist dein Lieblingssportler?
  •  R: …
  •  S: Ach so, du magst keinen Sport.
  • Das gibt es auch.
  •  S: Wo warst du letztens im Urlaub?
  •  R: Norwegen.
  •  S: Entschuldigung, ich habe dich nicht verstanden.
  •  R: Norwegen.
  •  S: So. Jetzt weiß ich alles. Bis dann. Tschüss.

Perspektywy

Opisany powyżej symulator (prototyp) zawiera już zaprogramowany chatbot, w związku z tym rozmowa z nim ograniczała się do odpowiedzi na proste pytania. Nie jest to oczywiście koniec możliwości tego typu programów. Nie muszą one zawsze opierać się na stałej bazie wiedzy złożonej ze słów kluczowych i przypisanych im komunikatów. W prosty sposób można zaprogramować pewne sposoby działania systemu, które sprawią, że rozmowa będzie miała charakter jeszcze bardziej realistyczny. Może to być np.:

  • nieznaczna zamiana otrzymanej informacji i odesłanie jej z powrotem z komentarzem (Ach, du wohnst in Krakau? Eine schöne Stadt);
  • opowiadanie żartów i przytaczanie cytatów (Kennst du den?);
  • przypominanie początkowych wypowiedzi rozmówcy (Du wohnst also in Krakau… Findest du die Stadt interessant?);
  • prowokowanie rozmówcy do zadawania pytań;
  • zmiana tematu rozmowy, jeżeli rozmówca jest pasywny.

Tego typu programy będą dostępne już w roku 2014 i będą umożliwiały konwersacje na różne tematy i w różnych językach. Konieczne jest w tym miejscu jeszcze jedno wyjaśnienie. Widać, że symulator naśladuje procesy produkcji i rozumienia mowy, ale oczywiście nie wszystkie. Idee i pomysły powstają przecież albo w umyśle ucznia korzystającego z symulatora, albo w umyśle nauczyciela, który programuje system. Tak więc to nie smartfon jest nauczycielem i z pewnością nigdy go nie zastąpi.

Bibliografia

  • Paplińska, A. (2012) Dzień języków obcych – zabawa, nauka i motywacja do pracy. W: „Języki Obce w Szkole“, nr 3, 103-112.
  • Rada Europy (2003) Europejski system opisu kształcenia językowego: uczenie się, nauczanie, ocenianie. Warszawa: CODN.
  • Roche, J. (2008) Fremdsprachenerwerb Fremdsprachendidaktik. Tübingen: Francke.
  • Rösler, D. (2007) E-Learning Fremdsprachen – eine kritische Einführung. Tübingen: Stauffenburg.