Języki migowe do celów specjalistycznych

Numer JOwS: 
str. 9
Warsztaty "Signed languages for professional purposes". Fot. M. Janaszek

Języki migowe są traktowane przez najważniejsze instytucje europejskie, takie jak Parlament Europejski (1988) czy Rada Europy (2005), jako języki autochtoniczne. Niestety w większości krajów europejskich języki migowe nie mają statusu umożliwiającego nauczanie w nich treści przedmiotowych. W niektórych krajach pojawia się jednak coraz więcej możliwości uczenia się i studiowania w językach migowych oraz używania ich w miejscu pracy, co sprawia, że konieczne stało się opracowanie standardów biegłości w językach migowych dla poziomów specjalistycznych.

Pobierz artykuł w pliku PDF

Świadomość społeczna na temat Głuchych jako mniejszości językowo-kulturowej w Polsce oraz Polskiego Języka Migowego (PJM) jest słaba. Niewiele osób potrafi także wskazać różnice między PJM a systemem językowo-migowym czy językiem miganym (por. Wilimborek 2013; Garncarek 2011), chociaż w ostatnim czasie, staraniem wielu środowisk m.in. Instytutu Głuchoniemych, Pracowni Lingwistyki Migowej UW oraz organizacji pozarządowych, w sytuacji tej zachodzi wiele zmian. Najważniejszą z nich jest przyjęcie 1 kwietnia 2012 r. Ustawy o języku migowym i innych środkach komunikowania się. Dokument ten ustanawia PJM jako język urzędowy w Polsce, co nakłada obowiązek zapewnienia tłumacza w urzędach administracji publicznej. Wprowadzenie tej zmiany daje nie tylko osobom głuchym możliwość samodzielnego załatwienia sprawy w urzędzie, ale stwarza okazję, aby słyszący obywatel, który do tej pory rzadko spotykał osoby głuchonieme, dostrzegł potrzebę komunikowania się z nimi i chciał nauczyć się ich języka (Bukowska 2012).

Polsce daleko jednak jeszcze do modelu szwedzkiego, gdzie Głusi zostali wpisani do konstytucji jako mniejszość językowa. Uznanie ich praw jako mniejszości językowej otworzyło im drogę do niezależnej edukacji. Dziś mają przedszkola, szkoły, w których wykładowym jest Szwedzki Język Migowy. Co więcej, głuchy Szwed może od momentu urodzenia oczekiwać wsparcia instytucji budżetowych (Świdziński 2003). Mimo działań podejmowanych przez takie instytucje, jak Fundacja „Echo”, Fundacja Promocji Kultury Głuchych KOKON, Fundacja Między Uszami czy Instytut Historii Głuchych Surdus Historicus, eksperci podkreślają, że przed nimi jeszcze wiele do zrobienia. Trudności występują na wielu polach. Choćby w kształceniu pedagogów pracujących z osobami niesłyszącymi. Nie mają oni odpowiednich kwalifikacji do pracy w Polskim Języku Migowym, który jest językiem naturalnym dla osób niesłyszących, i przekazują uczniom treści przedmiotowe w obcym dla nich języku – polskim. Brak też odpowiedniego zaplecza dydaktycznego, programów nauczania i środków na rozwój szkół z wykładowym językiem migowym. Problemem jest także brak tłumaczy przysięgłych języka migowego oraz odpowiednich regulacji prawnych (Rutkowski 2013).

Kontekst europejski

Duże znacznie dla profesjonalnego podejścia do języków migowych mają międzynarodowe konsultacje i projekty z udziałem ekspertów. Tego typu spotkania są prowadzone w Europie od wielu lat. W ramach takich programów, jak Leonardo da Vinci czy Grundtvig, w ostatnich latach zostały opracowane materiały oraz rozwiązania wykorzystywane do dzisiaj. Warto wspomnieć o najważniejszych z nich:

  • DSigns – to dwuletni projekt finansowany z programu Leonardo da Vinci (opracowanie zakończone w 2009 r.). W ramach projektu powstały e-learningowe kursy doskonalenia służące do nauki języka migowego w miejscu pracy. Moduły szkoleniowe zostały opracowane dla brytyjskiego, irlandzkiego, czeskiego, greckiego i cypryjskiego języka migowego. Obecnie projekt jest testowany i dostosowywany do potrzeb użytkowników.
  • SignAll – finansowany z programu Leonardo da Vinci. Celem projektu jest opracowanie i dostosowanie treści kursu Postrzeganie głuchoty (Perspectives on Deafness), realizowanego przez Centrum Badań Niesłyszących Trinity College w Dublinie w ramach studiów licencjackich, do realiów każdego kraju. Kurs jest spojrzeniem na historię, współczesność, lokalne i międzynarodowe postrzeganie osób niesłyszących oraz ich tożsamości. Raport z realizacji projektu jest kompendium wiedzy na ten temat.
  • Medisigns – celem projektu jest upowszechnienie zastosowania języka migowego w medycynie poprzez wyposażenie głuchych pacjentów, tłumaczy i personelu medycznego w umiejętności komunikacyjne i językowe. W ramach tego projektu powstały specjalistyczne materiały umożliwiające naukę języka migowego w celu nabycia umiejętności podstawowej komunikacji z pacjentami niesłyszącymi. Więcej informacji znajduje się w przewodniku po rezultatach projektu.
  • DeafVoc2 – celem projektu było opracowanie materiałów w języku migowym dla potrzeb zawodowych. W ramach projektu powstało szczegółowe opracowanie materiałów dla fińskiego, słoweńskiego, irlandzkiego i austriackiego języka migowego.
  • SignLEF: Sign Language European Frame – wspiera różnorodność oraz poprawia jakość nauczania języków migowych. Głównym rezultatem projektu ma być osiągnięcie podobnego traktowania języków migowych w Europie, a także wzmocnienie praw i dostępu do równego ich traktowania. Ważnym punktem jest także przygotowanie wspólnych podstaw do studiowania języków migowych zgodnie ze wskazówkami Europejskiego systemu opisu kształcenia językowego oraz stworzenia opisu biegłości językowej dla austriackiego, katalońskiego i włoskiego języka migowego.
  • SignGram – propozycja teoretycznego ujęcia problemu języka migowego. Na stronie internetowej został umieszczony bogaty zbiór publikacji i sugestie kierunków, w których powinny rozwijać się badania nad językiem migowym.

PROSign – projekt Rady Europy

Instytucją, która od wielu lat wspiera działania językowe jest także Rada Europy (RE). W 2011 r. Europejskie Centrum Języków Nowożytnych (ECML), które jest specjalną instytucją RE powołaną w celu prowadzenia programów językowych, przyznało dofinansowanie dla inicjatywy PROSign – pierwszego w historii programów ECML projektu dotyczącego języka migowego. Celem tego projektu jest stworzenie standardów posługiwania się językami migowymi na poziomie zaawansowanym i specjalistycznym, ze szczególnym uwzględnieniem kształcenia tłumaczy języka migowego. Koordynatorem przedsięwzięcia jest dr Lorraine Leeson – nauczyciel akademicki w Trinity College w Dublinie. W ścisłym gronie ekspertów koordynujących projekt są przedstawiciele University of Applied Sciences of Special Needs Education Zurich (HfH), Hogeschool Utrecht University of Applied Sciences i Uniwersytet w Hamburgu.

Głównym celem projektu PROSign jest stworzenie, na podstawie Europejskiego systemu opisu kształcenia językowego, deskryptorów dotyczących specjalistycznych poziomów biegłości językowej dla języków migowych. Drugim ważnym zadaniem jest przygotowanie przykładowego narzędzia do oceny sprawności w językach migowych na poziomie C1/C2, co oznacza umiejętności pozwalające na wykonywanie pracy tłumacza. Autorzy projektu deklarują także opracowanie wskazówek dotyczących podejścia do nauczania języków migowych.

W wielu krajach europejskich języki migowe stanowią ważny element edukacji na poziomie wyższym, np. jako część programu nauczania tłumaczy języka migowego. W związku z tym istnieje konieczność zdefiniowania poziomów biegłości językowej dla języka drugiego (L2) na poziomie C1/C2. Projekt PROSign jest w tej dziedzinie pionierem i może przyczynić się do podjęcia pracy nad deskryptorami do innych poziomów biegłości językowej dotyczących języka migowego. W kształceniu tłumaczy i nauczycieli języka migowego niezwykle ważne jest zapewnienie odpowiedniej jakości nauczania, dlatego też jednym z ważniejszych zadań projektowych jest wyrównanie różnic w podejściu do edukacji specjalistów języka migowego i zapewnienie odpowiedniej jakości zgodnej z ESOKJ. Zamierzeniem autorów projektu jest także publikowanie wszystkich materiałów i rezultatów projektu w języku migowym. Zapewnione zostanie tłumaczenie kluczowych dokumentów na ISL (międzynarodowy język migowy), natomiast każdy kraj członkowski może przetłumaczyć materiały na migowy język narodowy.

Do udziału w projekcie zaproszeni są przedstawiciele wszystkich krajów członkowskich Rady Europy, mających podpisane porozumienie z ECML. Osobę taką proponuje w każdym z krajów członkowskich upoważniona do tego przez Radę Europy instytucja (National Nominating Authority), w Polsce jest to Ministerstwo Edukacji Narodowej. Osoba taka jest często wskazywana przez środowisko specjalistów, które proponuje eksperta o najlepszych kompetencjach i dysponującego wiedzą umożliwiającą konstruktywny dialog ze specjalistami z innych krajów. Zakwalifikowany do udziału w projekcie ekspert uczestniczy w spotkaniach grupy roboczej oraz w warsztatach organizowanych w ramach projektu.

Wiosną tego roku, w Grazu, w ramach projektu PROSign odbyły się pierwsze z takich spotkań – konferencja ekspercka oraz warsztaty konsultacyjne na temat języków migowych i ESOKJ. Zostali do niej zaproszeni konsultanci z całej Europy. Pierwsze wydarzenie miało charakter szkoleniowy i dotyczyło osób profesjonalnie zajmujących się zagadnieniami nauczania specjalistycznych języków migowych na uczelniach wyższych. Materiały z tej konferencji dostępne są na specjalnie do tego celu stworzonej platformie internetowej The CEFR for Signed Languages in Higher Education. Warsztaty miały charakter konsultacyjny. Wzięli w nich udział przedstawiciele większości krajów członkowskich Europejskiego Centrum Języków Nowożytnych (oprócz zainteresowanych z krajów Unii Europejskiej, byli także specjaliści z Rosji, krajów Kaukazu Południowego i Europy Wschodniej).

Wiosenne konferencje przyczyniły się do wymiany doświadczeń, porównania statusu języków migowych w różnych krajach oraz określenia stopnia wykorzystywania ESOKJ w tworzeniu programów nauczania języków migowych. W celu uzupełnienia tej wiedzy postanowiono stworzyć specjalną stronę internetową z wszelkimi materiałami, które mogą być pomocne w dalszej realizacji projektu. Dotyczą one zarówno informacji o ESOKJ, jak i metod nauczania różnych języków migowych. Strona jest cały czas aktualizowana. Ciekawymi materiałami są podcasty dotyczące ISL oraz ESOKJ (Podcasts in International Sign), a także linki do artykułów, które ukazały się po zakończonym seminarium w Grazu (publications on the PROSign project). Rozwój projektu zależy od każdej z zaproszonych stron, w tym także od Polski, której przedstawiciela na konferencjach zabrakło. Byłoby bardzo pożądane, aby polskie środowiska Głuchych mogły przyłączyć się do tego projektu. Działalność wielu organizacji zrzeszających osoby niesłyszące pokazała już, że są one bardzo profesjonalnie zorganizowane i mogą wnieść znaczący wkład do materiałów przygotowywanych w ramach projektu PROSign.

Bibliografia

  • Bukowska, M. (2012) [online] [dostęp 24.11.2013].
  • Council of Europe (2005) The status of sign languages in Europe [online] [dostęp 24.11.2013].
  • European Parliament (1988) Resolution on Sign Languages [online] [dostęp 1.12.2013].
  • Garncarek, M. (2011) Polski język migowy w nauczaniu osób słyszących: wskazówki metodyczne. Placówka Kształcenia Ustawicznego Migaj Naturalnie.
  • Notatki własne z rozmów ze specjalistami z Pracowni Lingwistyki Migowej
  • PSG Rzeszów [online] [dostęp 24.11.2013].
  • Świdziński (2003) Wywiad z prof. Markiem Świdzińskim [online] [dostęp 24.11.2013].
  • Wilimborek, B. (2013) Sign me English. W: „Języki Obce w Szkole”, nr 3, 108-110.
  • Sadlier, L., Van den Bogaerde, B., Oyserman, J. Preliminary Collaborative Steps in Establishing CEFR Sign Language Levels. W: D. Tsagari, I. Csepes (red.) Collaboration in language testing and assessment. Frankfurt: Peter Lang. [online] [dostęp 24.11.2013].