Języki obce na egzaminach zewnętrznych: innowacje w latach 2012-2015

Numer JOwS: 
str. 22

Jak zauważa Fullan (1991), wprowadzenie zmiany zakrojonej na wielką skalę nigdy się nie powiedzie, jeżeli przyczyny wprowadzenia tejże pozostaną znane jedynie wąskiej grupie specjalistów, a nie szerokiemu gronu osób, na których barki spada wprowadzanie zmiany w życie. Mając powyższe na względzie, artykuł stawia sobie za cel nakreślenie głównych kierunków innowacji w systemie egzaminów zewnętrznych z języków obcych nowożytnych, które zostaną wprowadzone w latach 2012–2015, oraz przedstawienie najważniejszych przesłanek leżących u ich podstaw.

Pobierz artykuł w pliku PDF

W odróżnieniu od zwykłej zmiany, innowacja – jak zauważa Wall (1996, 2005) – jest działaniem zamierzonym, zaplanowanym i nakierowanym na ulepszenie systemu, w którym jest wprowadzana. Innowacja powinna być zatem postrzegana nie jako odosobnione, niepowiązane z niczym wydarzenie, lecz jako długotrwały proces, którego uczestnicy muszą na swój użytek określić jego znaczenie dla wszystkich zaangażowanych w ten proces stron (Fullan 1991).

W świetle powyższej charakterystyki nie ulega wątpliwości, że wprowadzenie podstawy programowej kształcenia ogólnego (MEN 2008) należy uznać za innowację w polskim systemie edukacji, jako że:

  • proces wprowadzenia dokumentu w życie poprzedziły kilkuletnie prace przygotowawcze i konsultacyjne
  • samo wprowadzenie zostało rozłożone w czasie, rozpoczęło się od klas pierwszych szkół podstawowych i gimnazjalnych w 2009 r., a zakończy w klasach czwartych technikum w 2015 r.
  • wprowadzeniu dokumentu przyświecała – przynajmniej w założeniu – idea ulepszenia systemu edukacji. Dzięki połączeniu założeń zawartych w dwóch odrębnych rozporządzeniach MEN (dotyczących wcześniejszej podstawy programowej oraz standardów wymagań egzaminacyjnych), podstawa programowa kształcenia ogólnego (MEN 2008) wprowadziła porządek w dokumentacji regulującej proces uczenia się i nauczania. Doprowadziła również do integracji szeroko rozumianego programu nauczania, samego procesu nauczania/uczenia się i procesu oceniania (ang. assessment), w tym systemu egzaminów zewnętrznych, co – jak podkreślają Darling-Hammond i McCloskey (2008) – jest charakterystyczną cechą praktycznie wszystkich systemów edukacji w krajach osiągających najwyższe wyniki w badaniach międzynarodowych (PISA, PIRLS).

Z punktu widzenia osoby zajmującej się pomiarem, kluczowym aspektem innowacyjności podstawy programowej z 2008 r. jest to, że wymagania ogólne i szczegółowe określone w dokumencie dla poszczególnych przedmiotów szkolnych i etapów kształcenia wyznaczają jednocześnie dziedzinę, która może być przedmiotem pomiaru na egzaminach zewnętrznych. Fakt ten stanowił i nadal stanowi przyczynek do krytycznego spojrzenia na system egzaminów zewnętrznych i, w przypadku zaobserwowania braków, niedociągnięć, niezgodności z podstawą programową – wprowadzenia w nim niezbędnych korekt. Konieczność dostosowania egzaminów do nowej rzeczywistości ze względów merytorycznych daje też możliwość podjęcia pewnych decyzji z zakresu polityki oświatowej, co nie jest bez znaczenia. Niezależnie jednak od tego, czy u podłoża wprowadzanych innowacji w systemie egzaminów zewnętrznych leżą powody merytoryczne, czy szeroko rozumiane powody polityczne, niezmiennym pozostaje założenie, że innowacja musi prowadzić do ulepszenia systemu. Innowacja powinna mieć jak najbardziej korzystne (pozytywne) oddziaływanie (ang. impact) na wszystkich interesariuszy procesu testowania, co pociąga za sobą konieczność wczesnego identyfikowania oraz minimalizowania ewentualnego oddziaływania niekorzystnego oraz – po wejściu egzaminu w fazę operacyjną – monitorowania w powyższym zakresie (Bachman i Palmer 2010; Cheng i Watanabe 2004; Niemierko 2006).

W przypadku niektórych przedmiotów, np. matematyki, biologii, historii, zakres innowacji w systemie egzaminów zewnętrznych będzie – można się spodziewać – dosyć znaczny ze względu na fakt, że wymagania podstawy programowej z 2008 r. różnią się zasadniczo od standardów wymagań egzaminacyjnych (MEN 2003, 2007). W przypadku języków obcych nowożytnych różnice pomiędzy wymaganiami określonymi w podstawie programowej z 2008 r. a standardami wymagań egzaminacyjnych nie są aż tak znaczne. Tym niemniej wprowadzenie podstawy programowej kształcenia ogólnego w zakresie języków obcych z jednej strony wymusiło dość istotne zmiany (np. wprowadzenie od roku szkolnego 2011/2012 zestawów zadań na dwóch poziomach w trzeciej części egzaminu gimnazjalnego, sprawdzających spełnienie wymagań określonych w podstawie programowej dla poziomów III.0 i III.1), z drugiej strony dało i nadal daje możliwość rewizji obecnych egzaminów (AERA, APA, NCME 2007), chociażby po to, aby uwzględnić w nich osiągnięcia naukowe i praktyczne ostatnich lat, w tym przede wszystkim te wynikające z badań poświęconych samym egzaminom (np. Lewkowicz i Zawadowska-Kittel 2008, 2011; Poszytek 2008; Smolik 2006, 2008). Takie dziedziny, jak psycholingwistyka, językoznawstwo stosowane, pomiar edukacyjny rozwijają się dynamicznie, co powoduje wręcz konieczność dostosowywania egzaminów do najnowszego stanu wiedzy. Zalecenie takie zostało jasno określone w Standardach dla testów stosowanych w psychologii i pedagogice (AERA, APA, NCME 2007:94):

Test powinien zostać poprawiony lub zrewidowany wtedy, kiedy pojawią się nowe dane, istotne zmiany w reprezentowanej przez test dziedzinie czy nowe warunki stosowania testu, które mogą obniżyć trafność interpretacji wyników testowych. Standard 3.25.

Prace nad dostosowywaniem systemu egzaminów zewnętrznych z języków obcych nowożytnych do podstawy programowej kształcenia ogólnego rozpoczęły się w grudniu 2008 r. i będą trwały nieprzerwanie do roku 2015. Obejmują swoim zakresem trzy etapy kształcenia (II, III i IV) i – tym samym – trzy kolejne egzaminy: sprawdzian w VI klasie szkoły podstawowej, egzamin w III klasie gimnazjum oraz egzamin maturalny. W dalszej części artykułu (a) nakreślę zarys zmian w systemie egzaminów zewnętrznych z języków obcych nowożytnych, które wejdą w życie w latach 2012–2015, (b) omówię krótko podstawowe merytoryczne przesłanki leżące u podstaw tych zmian oraz (c) przedstawię czynniki ograniczające zakres innowacji.