Jak (de)motywujemy uczniów na lekcjach języka obcego?

Numer JOwS: 
str. 67
Fot. D. Sharon Pruitt (CC BY 2.0)

W pierwszych latach swojego życia wszystkie dzieci wykazują wrodzoną postawę ciekawości poznawczej. Te same dzieci kilka lat później manifestują w szkole zupełnie inne zachowanie. Cechuje je często bierność, niechęć i ogólny brak zainteresowania.

Pobierz artykuł w pliku PDF

Jak informowała „Rzeczpospolita” z 14 sierpnia 2013 r., badania Krzysztofa Konarzewskiego wykazały, że co czwarty sześciolatek po rozpoczęciu nauki traci do niej entuzjazm, co jest trzykrotnie częstsze niż u siedmiolatków (Grabarek 2013). Jest to bardzo niepokojące zjawisko, ponieważ entuzjazm i emocje pokrewne, jak fascynacja, ciekawość, radość, głód wiedzy są – zdaniem neurobiologów – najważniejszymi czynnikami napędowymi dla mózgu, ponieważ aktywizują centra emocjonalne, które, pobudzone, wydzielają neuroprzekaźniki, dzięki czemu komórki nerwowe produkują większą ilość białek do tworzenia nowych połączeń synaptycznych lub ich stabilizacji. Brak wymienionych emocji w procesie nauki powoduje odwrotny skutek neurologiczny, czego efektem jest spadek efektywności uczenia się i w konsekwencji – zanik motywacji.

Analizy Instytutu Badań Edukacyjnych zwróciły uwagę na jeszcze inny niepokojący aspekt: jak donosił „Dziennik. Gazeta Prawna” z 15 maja 2012 r., polskie szkoły podstawowe dyskryminują chłopców, ponieważ stosowane formy edukacji dzieci w wieku 6-7 lat są niedostosowane do ich form percepcyjnych, wskutek czego szybko tracą oni sens nauki. Wielka szkoda, że takie negatywne doświadczenia wielu uczniów nabywa już na początku swojej drogi edukacyjnej. Nie pozostają one bez wpływu na uzyskiwane wyniki, m.in. w opanowywaniu sprawności komunikacyjnych w języku obcym. Jak wynika z najnowszego raportu tematycznego Europejskie badanie kompetencji językowych ESLC. Raport krajowy 2011, wydłużenie okresu nauki języka angielskiego w polskim systemie edukacyjnym nie spowodowało wyraźnej poprawy jego opanowania wśród absolwentów gimnazjum. Poziom A1− w czytaniu ze zrozumieniem osiągnęło aż 27,1 proc. uczniów, w rozumieniu ze słuchu – 27,4 proc., w wypowiedzi pisemnej – 18,7 proc. Poziom A1: czytanie ze zrozumieniem – 38,1 proc. gimnazjalistów, słuchanie – 29,4 proc., i pisanie – 35,5 proc. Efektywność nauczania języka niemieckiego jako drugiego jest jeszcze gorsza, ponieważ ponad 80 proc. uczniów osiągnęło zaledwie poziom A1 lub niższy. W tym miejscu należy przypomnieć, że po ukończeniu gimnazjum uczeń, który naukę języka angielskiego kontynuował po szkole podstawowej, powinien osiągnąć poziom A2+, a w zakresie niektórych (pod)sprawności nawet B1. W innym przypadku zakładanym celem nauczania jest osiągnięcie poziomu A2 w skali ESOKJ (MEN 2009:69). Przedstawione wyniki świadczą m.in. o niskim poziomie motywacji do uczenia się.

Co zatem demotywuje uczniów?

Udzielając odpowiedzi na to pytanie, chciałbym powołać się na wyniki badań sondażowych przeprowadzonych przez Wiolettę Płeszkę (1996) w ramach mojego seminarium magisterskiego. Badaniami ankietowymi objęto 120 czternastolatków uczących się trzy lata języka niemieckiego na terenie województwa śląskiego. W tej grupie było 60 proc. dziewczynek i 40 proc. chłopców. Przeprowadzona ankieta zawierała 22 pytania problematyzujące kwestie motywacji i roli emocji w uczeniu się języka obcego.

Nastawienie do nauki języka niemieckiego

Jedno z pierwszych pytań dotyczyło nastawienia do nauki języka niemieckiego w szkole. Aż 72,5 proc. ankietowanych potwierdziło, że naukę języka niemieckiego zaczynało z naturalnym zaciekawieniem, 22,5 proc. nie było zainteresowanych nauką tego języka, a 5 proc. uczniów było to obojętne. Za czynniki silnie motywujące uznano:

  • poszerzenie możliwości komunikacyjnych 72,5 proc.);
  • przydatność języka niemieckiego w wykonywaniu przyszłego zawodu (53,3 proc.);
  • podróże (47,5 proc.);
  • korzystanie z niemieckojęzycznych programów TV (25,9 proc.);
  • zainteresowanie kulturą niemiecką (15,8 proc.);
  • wcześniejszy kontakt z językiem niemieckim (11,7 proc.);
  • doświadczenia rodziców, rodzeństwa, kolegów (8,3 proc.).

Z uzyskanych danych wynika, że decydującym czynnikiem była motywacja zewnętrzna o silnym nacechowaniu instrumentalnym, z tym że osiągnięcie niektórych wymienionych celów jest tak oddalone w czasie, że trudno uznać, by podane motywy miały jakikolwiek wpływ na bieżący poziom motywacji uczniów. Badania norweskie również wykazały, że uczniów uczących się języka niemieckiego w tym kraju cechuje podobny typ motywacji. Co więcej, większość z nich zadeklarowała nawet zupełny brak zainteresowania społecznością i kulturą krajów nauczanego języka (Havstad 2011:20 i n.). Brak pobudzenia poznawczego i emocjonalnego można uznać za czynniki, które nie pozostają bez wpływu na poziom motywacji, zwłaszcza do podjęcia systematycznego, wzmożonego i długoterminowego wysiłku koniecznego do opanowania języka obcego.

Motywacja integracyjna, którą podało niecałe 16 proc. polskich uczniów, uplasowała się dopiero na 7. miejscu. Niski jest też odsetek uczniów, którzy mieli wcześniejszy kontakt z językiem niemieckim lub których nastawienie do tego języka ukształtowało się pod wpływem najbliższego otoczenia.

Niepokojąco wysoki jest odsetek uczniów – prawie 30 proc. – którzy mają negatywny lub obojętny stosunek do nauki języka obcego. Charakterystyczna jest dla nich postawa unikania podejmowania wysiłku, która wyraża się tym, że cała aktywność skierowana jest na nieopanowanie treści narzucanych z zewnątrz. Taka postawa wpływa destrukcyjnie na tok zajęć oraz skutecznie obniża morale pozostałych uczniów i w konsekwencji efektywność nauczania w całej grupie.

Aż 65 proc. ankietowanych czternastolatków nie potrafiło określić swojego stosunku do szkoły. Można zatem przyjąć, że spory odsetek młodzieży cechuje daleko idąca obojętność wobec podstawowej instytucji edukacyjnej i wysiłków nauczycieli. Hipotezę tę potwierdziła „Rzeczpospolita” z 8 czerwca 2011 r., podając, że tylko 20 proc. z 3 tys. uczniów pierwszej klasy stołecznych gimnazjów publicznych zaakceptowało stwierdzenie „lubię szkołę”. W klasie trzeciej odsetek ten obniżył się o połowę (Kozubal, Czeladko 2011). Generalna niechęć do szkoły skutkuje wyraźnym spadkiem poziomu motywacji do nauki, nie tylko języka obcego.