Język arabski, czyli szukaj wiedzy choćby w Chinach

Numer JOwS: 
str. 26

Mimo ogromnej popularności oraz prestiżu języka angielskiego warto pamiętać, że używa go – jako natywnego lub drugiego – tylko około 20 proc. populacji naszego globu. 80 proc. ludzkości to użytkownicy innych języków (por. raport English the World Language). Wśród nich wysoką pozycję zajmuje język arabski (أَلْعَرَبِيَّة al-ʿarabiyya lub عَرَبَيّ ʿarabī). Jest to jeden z sześciu oficjalnych języków ONZ. Mówi nim około 420 milionów użytkowników, zarówno w świecie arabskim, jak i poza nim (np. rejon irańskiego Ahwazu, Turcja, Czad, Mali, Senegal, Erytrea). Natomiast dla 1,6 mld muzułmanów, różnorodnych pod względem językowym i etnicznym, arabski to język sacrum, używany głównie do czytania Koranu oraz modlitwy.

Pobierz artykuł w pliku PDF

Arabski jest również językiem liturgicznym wielu głównych kościołów chrześcijańskich w świecie arabskim (por. badanie The Future of the Global Muslim Population ). Po arabsku zostały spisane religijne i filozoficzne dzieła wielkich średniowiecznych intelektualistów żydowskich. Jeśli weźmiemy pod uwagę fakt, że pięć największych krajów muzułmańskich to kraje spoza świata arabskiego (Indonezja, Indie, Pakistan, Bangladesz, Nigeria), a w Wielkiej Brytanii czy w Chinach liczba muzułmanów jest wyższa niż odpowiednio w Libanie albo w Syrii, to uświadomimy sobie, że język arabski przestał być własnością Arabów, a stał się dobrem uniwersalnym.

Język arabski pełnił rolę lingua franca kosmopolitycznego imperium arabsko-muzułmańskiego (733-1492), które w czasach rozkwitu rozciągało się od Hiszpanii do Indii i Chin. Pomiędzy VIII a XV wiekiem był językiem nauki, porównywalnym co do znaczenia do niegdysiejszej łaciny w nauce czy – obecnie – języka angielskiego. Wielu chrześcijańskich Europejczyków kształciło się po arabsku w muzułmańskiej Hiszpanii, jak chociażby papież Sylwester II, znany przede wszystkim z tego, że jako pierwszy wprowadził do użycia w łacińskiej Europie liczby arabskie, początkowo bez zera. Sylwester II był również absolwentem najstarszego na świecie – wedle UNESCO oraz Księgi Rekordów Guinessa (por. artykuł Medina of Efez na stronie internetowej UNESCO) – czynnego uniwersytetu Al-Qarawiyyīn w marokańskim Fezie, założonego w 859 r. przez Fāṭimę Al-Fiḥrī, który w średniowieczu pełnił ważną rolę w mediacji kulturowej oraz w transferze wiedzy pomiędzy łacińskimi Europejczykami a muzułmanami. Słynni absolwenci tego uniwersytetu to m.in. Ibn Rušd (łac. Awerroes) – jeden z największych średniowiecznych filozofów muzułmańskich, wielki komentator Arystotelesa, Ibn Ḫaldūn (łać. Ibn Chaldun lub Ibn Khaldun), uważany za ojca socjologii, politologii oraz ekonomii, Leon Afrykańczyk (ar. Al-Ḥasan ibn Muḥammad al-Wazzān) – dyplomata, pisarz i podróżnik, autor dzieła Opisanie Afryki, muzułmanin i chrześcijanin zarazem, czy Mojżesz Majmonides (ar. Mūsā ibn Maymūn) – średniowieczny filozof żydowski z muzułmańskiej Hiszpanii, późniejszy lekarz na dworze legendarnego Saladyna (ar. Ṣalāḥ ad-Dīn), pozostający pod przemożnym wpływem muzułmańskiej myśli filozoficznej (m.in. takich filozofów, jak: Al-Farābī (łac. Abunaser, Alpharabius lub Farabi), Ibn Sīnā (łac. Awicenna), Al-Ġazālī (łac. Al – Ghazali lub Algazel) i Awerroes; por. Pessin 2014).

Znajomość dokonań cywilizacyjnych dzięki przekazowi w języku arabskim pomaga Europejczykom lepiej zrozumieć ich własną historię oraz ciągłość rozwoju cywilizacyjnego. 1300 lat pomiędzy złotym okresem nauki greckiej (V w. p.n.e. – II w. n.e.) a XIV-wiecznym włoskim renesansem postrzegany jest na Zachodzie jako intelektualna pustynia (Rediscovering Arabic Science), tzw. ciemne czasy czy czasy ignorancji. Tymczasem renesans nie narodził się z próżni. Dokonania naukowe cywilizacji arabsko-muzułmańskiej, które docierały do łacińskiej Europy głównie poprzez Hiszpanię (Toledo) i Sycylię (Salerno), południową Francję, ale również poprzez Syrię, dały bezpośredni impuls do powstania odrodzenia, racjonalizmu, humanizmu oraz późniejszej rewolucji naukowej w XVI i XVII wieku[1]. Zwrócił na to uwagę m.in. profesor Uniwersytetu Harvarda, historyk nauki, George Sarton (1884-1956), w swoim monumentalnym dziele Introduction to the History of Science. Inni uczeni prezentujący podobne poglądy, to m.in.: Dawson, Gilson, Haskins, Makdisi, Southern. Piszący po arabsku uczeni świata muzułmańskiego – niezależnie od swojej przynależności etnicznej czy religijnej – wnieśli znaczący wkład w rozwój większości nauk: medycyny, farmacji, biologii, teorii ewolucji, arytmetyki, algebry, geometrii, dynamiki, mechaniki, muzyki, filozofii i astronomii. Eksperymentowanie, podstawowy sposób badań naukowych i wnioskowania wśród uczonych arabskich, w Europie pojawiło się za sprawą Rogera Bacona (ok. 1214-1292), studiującego naukowe manuskrypty arabskie (por. Hackett, Jeremiah 2013) oraz Kartezjusza (1596-1650) (por. Goolam). Wspominany przez Bacona Ibn al-Ḥayṯam (łac. Alhazen, ur. w 965), uważany jest za pierwszego w świecie fizyka oraz ojca współczesnej metody naukowej (Steffens, Al-Khalili). Wielką zasługą cywilizacji arabsko-muzułmańskiej jest przekazanie ówczesnej łacińskiej Europie Zachodniej klasycznej filozofii greckiej, dzięki tłumaczeniom na arabski dzieł takich filozofów, matematyków i lekarzy, jak Arystoteles, Hipokrates, Galen, Euklides, Ptolemeusz czy Dioskurides (D’Ancona 2013 oraz zdigitalizowane przez amerykańską Narodową Bibliotekę Medyczną manuskrypty dostępne online.

Znane wszystkim dzieło Daniela Defoe, jedna z pierwszych powieści anglojęzycznych, Przygody Robinsona Crusoe (wyd. 1719), ma swojego poprzednika w utworze Ḥayy ibn Yaqẓān, autorstwa Ibn Tufayla (łac. Abubacen, 1105-1185). W XVII i XVIII wieku dzieło Abubacena było bardzo popularne w Europie Zachodniej i stało się emblematyczne dla rewolucji naukowej oraz dla oświecenia europejskiego (Verde). Jego reminiscencje można odnaleźć w myśli filozoficznej Hobbsa, Locke’a, Newtona i Kanta. Kartograf, żeglarz i nawigator Aḥmad ibn Māgid poprowadził Vasco da Gamę do Indii (Majid). Ślady nauki arabskiej znajdziemy również w Polsce. Wybitny polski astronom, Mikołaj Kopernik, w swoim wiekopomnym dziele O obrotach sfer niebieskich bezpośrednio odwoływał się do takich znakomitych arabskojęzycznych autorów, jak: al-Battānī, al-Biṭrūğī, al-Zarqālli, Ibn Rušd oraz Ṯābit ibn Qurra[2]. Jednak dopiero od niedawna wiemy, że formułując tzw. twierdzenie Kopernika, wzorował się jednoznacznie na modelu astronoma Nasīr al-Dīna at-Tūsī’ego (1201-1274), opublikowanym w 1254 r. (Kennedy 1966), oraz na teorii planet autorstwa damasceńczyka, Ibn aš-Šatira (1304-ok.1375) (Ibn al-Shatir). Używał też arabskich instrumentów astronomicznych, np. kordobańskiego astrolabium z 1054 r., przechowywanego w Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego, w tzw. pokoju Mikołaja Kopernika.[3]

Emisariusze imperium arabsko-muzułmańskiego oraz ich wiedza docierała również do Europy Wschodniej i Północnej. Arabskie teksty źródłowe są istotne dla badaczy dziejów Słowiańszczyzny. Nie bez znaczenia pozostaje fakt, że pierwszego historycznie opisu państwa polskiego za czasów Mieszka I oraz Pragi czeskiej dokonał po arabsku w latach 965-966 Ibrahim Ibn Jakub (ar. Ibrāhīm ibn Yaʿqūb), to samo dotyczy Tallina, wspominanego przez słynnego geografa i kartografa Al-Idrīsīego w 1154 r. Warto tu też wspomnieć o pisemnej relacji z misji dyplomatycznej Ahmeda Ibn Fadlana (ar. Aḥmad ibn Faḍlān) do króla Bułgarów Nadwołżańskich nad środkową Wołgę oraz w rejony Morza Kaspijskiego (obecna Rosja) w 922 r., gdzie spotkał on m.in. wikingów, których nazywał Rusami (Gabriel 1999).

Rozszerza się obecność arabskiego w Internecie. Dzisiaj należy on do 10 najbardziej popularnych języków w sieci i odnotował w latach 2010-2013 największą dynamikę wzrostu, o niemal 6 000 proc., wyprzedzając pod tym względem język rosyjski oraz chiński.[4] W maju 2010 r. Egipt, Arabia Saudyjska oraz Zjednoczone Emiraty Arabskie wprowadziły tzw. umiędzynarodowione nazwy domen (IDNs) na swoich serwerach (ICANN – Internet Corporation for Assigned Names and Numbers – instytucja odpowiedzialna za przyznawanie nazw domen internetowych). Oznacza to, że obecnie arabskojęzyczni użytkownicy Internetu mogą wpisywać adresy internetowe, posługując się rodzimym alfabetem arabskim, a nie łacińskim[5]. Do promocji języka przyczyniła się katarska telewizja Al-Jazeera, nadająca od 1996 r. po arabsku i konkurująca z takimi potentatami medialnymi, jak BBC czy CNN.

Nic dziwnego, że język jest wielka dumą Arabów. Powszechnie znane w świecie arabskim są sentencje głoszące wielowymiarową, uniwersalną i transgraniczną wartość wiedzy, której nośnikiem jest język: Wiedza natknęła się na trzy rzeczy – mózg Europejczyków, ręce Chińczyków i język Arabów; czy: Szukaj wiedzy choćby w Chinach. W uznaniu rangi języka arabskiego na świecie oraz promując wielojęzyczność i wielokulturowość, ONZ ogłosiła 18 grudnia światowym dniem języka arabskiego.