Kompetencja wielokulturowa – różnorodność podejść do definicji tego pojęcia we współczesnej myśli pedagogicznej

Numer JOwS: 
str. 91

Celem artykułu jest analiza różnych sposobów definiowania we współczesnej metodyce pojęcia kompetencji wielokulturowej i powiązanych z nią zagadnień. Autorka skupia się zwłaszcza na problemach wynikających z braku jednolitej terminologii dotyczącej zagadnienia wielokulturowości. W tekście szczególną uwagę zwrócono na zagadnienie kompetencji wielokulturowej nauczyciela.

Pobierz artykuł w pliku PDF

Amerykański badacz Robert G. Hanvey (1994:17) uważa, że wolność samoidentyfikacji kulturowej jednostki poszerza jej możliwości intelektualne, sprawia, że jest zdolna zrozumieć artefakty kulturowe, z którymi się styka, ale które nie należą do jej kręgu kulturowego. (…) Człowiek zaczyna lepiej rozumieć „inność” drugiego człowieka i nie traktuje jej jako zagrożenia, ale niezbędny warunek dialogu.

Rozumienie innych kultur pomaga ludziom łatwiej adaptować się w nowym środowisku, żyć i pracować z osobami należącymi do różnych kultur. Pozytywny stosunek do innej kultury oraz wchodzenie w kontakty z jej przedstawicielami owocują aktywnością społeczną i obywatelską. W związku z tym konieczne jest wprowadzanie edukacji wielokulturowej i kształtowanie kompetencji wielokulturowej w ramach systemów kształcenia – formalnego i pozaformalnego.

W deklaracji Rady Europy (2003) na temat edukacji wielokulturowej znajdujemy sugestie dotyczące rozpoczęcia badań nad ujednoliceniem terminologii związanej z edukacją wielokulturową i dokładnym opracowaniem jej treści i kontekstu. Wśród pedagogów nie ma bowiem jednomyślności co do zawartości i praktycznego znaczenia pojęć związanych z wielokulturowością. Dotyczy to także kompetencji wielokulturowej i jej składowych.

Co to jest kompetencja wielokulturowa?

Polityka wielu krajów europejskich traktuje edukację wielokulturową jako jeden z priorytetów działalności instytucji edukacyjnych. U podstaw terminu edukacja wielokulturowa leżą pojęcia kultury, wielokulturowości i społeczeństwa wielokulturowego. Według Sleetera i Granta (2003), edukacja wielokulturowa obejmuje pięć podstawowych elementów: narodowość, język, kultura, społeczeństwo i gender. W brytyjskim słowniku teorii komunikacji kulturowej pojęcie wielokulturowości jest zdefiniowane następująco: określenie oznaczające społeczeństwo jako takie, z jego wieloma cechami odróżniającymi, ale wzajemnie związanymi tradycjami kulturowymi i praktykami, które często można traktować jako pewną charakterystykę etniczną tego społeczeństwa. Uznanie danego społeczeństwa za wielokulturowe pociąga za sobą dwa skutki:

  • przedefiniowanie wyobrażeń na temat tożsamości kulturowej całości społeczeństwa, co zawiera w sobie rezygnację z prób „integrowania” różnych grup etnicznych (…);
  • przedefiniowanie pojęcia różnorodności kulturowej: należy uwzględniać zależności na poziomie struktur państwowych oraz stosunki między różnymi grupami kulturowymi (społecznymi), a także analizować wzajemne stosunki międzykulturowe pomiędzy silnymi (dominującymi) i słabymi (podległymi) kulturami (Rakotomena 2005:189-190).

Badacze kompetencji wielokulturowej traktują kulturę jako zbiór norm, które pozwalają ludziom komunikować się z przedstawicielami innej kultury, a także interpretować ich zachowania (O`Sullivan, Hartley 1994).

Przyjrzyjmy się nieco bliżej różnym definicjom kompetencji wielokulturowej. W zachodniej literaturze naukowo-badawczej funkcjonuje kilka określeń kompetencji wielokulturowej i jej składowych. E. Taylor analizuje kompetencję wielokulturową jako proces uczenia się, w którym „inny” rozwija zdolność do adaptacji, zmieniając swój punkt widzenia, żeby zrozumieć oczekiwania kultury kraju przyjmującego i sprostać im.

M. Schonhuth (2003) definiuje kompetencję wielokulturową jako zdolność do stworzenia warunków, które będą możliwe do zaakceptowania przez wszystkich uczestników w określonym środowisku międzykulturowym w celu swobodnej i skutecznej wymiany myśli.

A. Thomas (2003:141,143) określa kompetencję wielokulturową jako zdolność do kształtowania procesu oddziaływania wielokulturowego w taki sposób, żeby uniknąć nieporozumień, a jednocześnie stwarzać możliwości rozwiązywania wspólnych problemów w taki sposób, aby było to możliwe do przyjęcia przez wszystkie zainteresowane strony. Badacz uważa, że kompetencja wielokulturowa przejawia się w zdolności do akceptowania, szanowania i efektywnego wykorzystywania (w swojej własnej i innych kulturowych determinantach) zdań, sądów i działań innych w celu stworzenia odpowiednich warunków do adaptacji, tolerancji dla odmienności, rozwoju współpracy, wspólnego życia i skutecznych rozwiązań dotyczących integracji i kształtowania wspólnego świata.

Powyższe definicje podkreślają wagę celowości i użyteczności kształtowania kompetencji wielokulturowej u każdego człowieka. Akcentują zdolność jednostki do elastyczności zachowań w zależności od sytuacji i kontekstu kulturowego.

Wielu badaczy reprezentujących różne dyscypliny zwraca szczególną uwagę na komponenty składowe kompetencji wielokulturowej. A. Fantini (2006:12) analizuje kompetencję wielokulturową rozumianą jako zbiór umiejętności, niezbędnych do skutecznego i odpowiedniego wykorzystania w kontaktach z innymi ludźmi, którzy językowo i kulturowo różnią się od siebie. Według badacza, definicja ta ma kilka komponentów, obejmujących m.in. stosunki, komunikację, współpracę, wiedzę, relacje, postawy i podniesienie świadomości, znajomość języka urzędowego kraju, poziom rozwoju.

M. Rakotomena (2005:11) określa kompetencję wielokulturową jako zbiór cech, koniecznych do zaistnienia współdziałania w grupie ludzi pochodzących z rożnych kultur. Cechy te oparte są na czterech filarach:

  • wiedzy: o kulturze w ogóle, kulturze własnej i kulturach obcych;
  • umiejętnościach: sposoby zachowania, adaptacja, zarządzanie konfliktami, prowadzenie negocjacji;
  • kompetencjach: elastyczność, otwarty umysł, empatia, współzależność, optymizm, cierpliwość;
  • zasobach psychicznych i emocjonalnych: motywacja, chęć podejmowania ryzyka, umiejętność zarządzania stresem.

Badacze związani z centrum szkoleniowym IKUD-Seminar, który jest częścią Instytutu Dydaktyki Interkulturowej (Institut für Interkulturelle Didaktik w Göttingen) uważają, że kompetencja wielokulturowa składa się z trzech elementów: wiedzy (aspekt kognitywny), zawierającej w sobie znajomość języków, kultury kraju docelowego, standardów i procesów kulturowych, wiedzy o etnocentryzmie, migracji, integracji, a także różnych koncepcjach kulturowych; umiejętności (aspekt afektywny), wśród których możemy wyróżnić następujące: prawidłowe rozumienie i odpowiednie zachowanie się w danej sytuacji, autorefleksję, umiejętność zmiany poglądów, rozumienie innego sposobu pojmowania świata, zdolność do współczucia, elastyczność, otwartość, tolerancyjność, wrażliwość; postawy (zachowanie), które obejmują: zarządzanie stresem i konfliktami, komunikatywność, gotowość do zmiany oraz integrowania się z nowym środowiskiem, umiejętność rozwiązywania sytuacji kryzysowych, łatwość nawiązywania kontaktów, strategie radzenia sobie z szokiem kulturowym.