Kompetencje nauczyciela języka obcego w przedszkolu

Numer JOwS: 
str. 23

Trudno oprzeć się wrażeniu, że na temat profilu nauczyciela języka obcego pracującego z małymi dziećmi napisano już prawie wszystko, a literatura pedeutologiczna dostarcza wielu sposobów definiowania i klasyfikowania nauczycielskich kompetencji (Góralska,  Madalińska-Michalak 2012:76). Jak więc podejść do tego tematu, żeby czytelnik zaraz na wstępie nie zrezygnował z lektury z powodu nieodpartego wrażenia déjà vu bądź nie został przytłoczony przez nadmiar rozważań teoretycznych?

Kolejne w hierarchii potrzeb zdefiniowanej przez Maslowa są szacunek i uznanie. Zaspokoić je można w sposób bardzo prosty, np. poprzez udzielanie regularnej informacji zwrotnej. Oznacza to, że należy na bieżąco gratulować uczniom, którzy na to zasługują, a wobec tych, którzy postąpili niezgodnie z ustalonymi zasadami, stosować pryncypia mądrej dyscypliny, tzn. nie osądzać i nie karcić dziecka, ale nazywać jego niewłaściwe zachowania (nie mówić: zostaniesz ukarany, ponieważ nie jesteś grzeczny, ale opisać, co się konkretnie wydarzyło: nie rysuj po ścianach, ale na kartkach lub w zeszycie i wskazać konsekwencje, które dziecko musi ponieść: proszę, oto mokra szmatka, umyj ścianę w miejscu, w którym ją porysowałeś). Innym sposobem zaspokajania omawianych potrzeb jest umieszczenie w sali pudełka, do którego uczniowie mogą wrzucać informacje na temat zalet swych kolegów i koleżanek, np. w formie rysunków. Rysunki można ponadto wykorzystać do wprowadzenia czy też powtórzenia niektórych zwrotów w języku obcym. Nauczyciel powinien zapoznać się z zawartością pudełka, zanim przedstawi rysunki uczniom. Jeśli imię któregoś z uczniów pojawia się rzadko, nauczyciel przygotowuje rysunek przedstawiający przykładowe i prawidłowe zachowania tego dziecka. Prowadząc zajęcia, warto poprzez odpowiednie ćwiczenia zachęcać uczniów do eksperymentowania i tworzenia oraz działania w tych obszarach, w których mogą oni pokazać swe mocne strony.

Wierzchołek hierarchii potrzeb stanowi potrzeba samorealizacji. Uczeń/dziecko, który ma zaspokojone wszystkie wcześniejsze potrzeby, chce wiedzieć więcej oraz zdobywać nowe umiejętności. Słowem – jest gotowy do rozwijania swego potencjału we wszystkich dziedzinach życia, chętnie podejmuje wysiłek w obszarach, których jeszcze nie poznał. Nauczyciel powinien tak przygotowywać zajęcia, aby oferta ćwiczeń była wyzwaniem. Poczucie odpowiedzialności, które jest bliskie dzieciom na tym etapie, można także rozwijać, powierzając im proste czynności i zadania do samodzielnego wykonania.

Wszystkie opisane dotychczas potrzeby uczniów, niezbędne do pozyskania ich uwagi i zainteresowania w celu spełnienia aspiracji wyższego rzędu, za jakie uważa się aspiracje edukacyjne, w tym otwarcia się i chęci poznawania języków i kultur – zostały skrótowo ujęte w Tabeli 1.

666

Zamysłem stworzonej przez Maslowa piramidy było zilustrowanie pięciu typów, a w zasadzie – poziomów potrzeb. Najważniejsze jest to, iż zaspokojenie potrzeb elementarnych, z pierwszego, drugiego i trzeciego poziomu, wpływa na motywację dziecka do zdobywania wiedzy i nowych umiejętności, a więc pragnień tzw. wyższej kategorii, znajdujących się na szczycie hierarchii. W celu osiągnięcia korzystnych efektów nauczania/uczenia się języka obcego, niezbędna jest zatem umiejętność rozpoznawania potrzeb dzieci/uczniów oraz podjęcie właściwych działań zmierzających do ich zaspokojenia. Takie postępowanie świadczy o osiągnięciu przez nauczyciela wysokiego poziomu kompetencji wychowawczych.

Kompetencje wychowawcze hand in hand with, kompetencje emocjonalne nauczyciela, czyli jak moja pani od angielskiego radzi sobie w określonych sytuacjach

Realizacja potrzeb uczniów młodszych, warunkująca skuteczne uczenie się języka obcego i otwarcie na doświadczenia interkulturowe, musi być wsparta równie wysokim poziomem kompetencji emocjonalnych[3] nauczyciela. Racje przesądzające o konieczności uwzględniania kompetencji emocjonalnych w strukturze kwalifikacji nauczycieli przedstawiła na polskim gruncie edukacyjnym Korzeniecka-Bondar w artykule o znaczącym tytule Kompetencje emocjonalne nauczycieli edukacji elementarnej a problemy związane z adaptacją uczniów (2006/2007). Z kolei Góralska i Madalińska-Michalak zaproponowały krótką, aczkolwiek wymowną definicję tego pojęcia: kompetencja emocjonalna – to zbiór nabytych umiejętności, które warunkują efektywność radzenia sobie w konkretnych sytuacjach (2013:81). Autorki, uwzględniając koncepcję Carolyn Saarni i teorię Stevena Gordona [4], podkreślają fakt, iż zbyt często głównym celem jest poprawa zachowania uczniów poprzez skupienie się na emocjonalnych i społecznych kompetencjach ucznia bardziej niż na nauczycielskiej umiejętności interakcji z uczniem (...) (2012:111). Tymczasem za najważniejszy należy uznać potencjał emocjonalny nauczyciela wyrażony poprzez empatię, entuzjazm, umiejętność przebaczania, optymizm (rozumiany jako pogoda ducha, wesołość, radość, a więc owo lubię, gdy moja pani się uśmiecha), władzę wychowawczą, budowanie relacji interpersonalnych, pewność siebie (rozumianą jako zaleta), sprawiedliwość społeczną, zaufanie oraz znajomość kultury uczniowskiej.

Niewątpliwie rozumienie większości wymienionych atrybutów kompetencji emocjonalnej nie sprawia trudności, natomiast dwa z nich wymagają doprecyzowania. Są to: władza wychowawcza i znajomość kultury uczniowskiej. Władza wychowawcza to świadome sterowanie swym autorytetem w taki sposób, aby przewodzić grupie/zespołowi klasowemu z uwzględnieniem pozytywnych relacji z dziećmi, a wykluczyć pokusę nadużywania władzy w celu, np. destrukcyjnego krytykowania: nauczyciel, który nadużywa władzy, tj. krytykuje uczniów, umniejsza ich zdolności i poniża ich, nie stworzy odpowiednich warunków do uczenia się (tamże:128). Natomiast poprzez znajomość kultury uczniowskiej należy przede wszystkim rozumieć wiedzę na temat dziecka i jego rozwoju oraz środowiska, w którym funkcjonuje, a także wrażliwość i opiekuńczość nauczyciela oraz znaczenie jego roli w konstruktywnym stawianiu przez dziecko pierwszych kroków na edukacyjnej ścieżce i w debiucie w relacjach społecznych. Zagłębienie się w problematykę rozwijania kompetencji emocjonalnych nauczycieli i ich pracy nad emocjami przekracza ramy tego artykułu, dlatego zainteresowanych zachęcam do lektury książki autorstwa R. Górskiej i J. Madalińskiej-Michalak (2012).

Moja pani mówi super po niemiecku – kompetencje glottodydaktyczne

Termin kompetencje glottodydaktyczne obejmuje kompetencje merytoryczne [5] z zakresu języka obcego nowożytnego i z języka ojczystego oraz kompetencje metodyczno-dydaktyczne, ze szczególnym uwzględnieniem specyfiki pracy z młodszymi dziećmi.

Każdy nauczyciel języka obcego podejmujący pracę na etapie przedszkolnym powinien przede wszystkim zapoznać się z obowiązującą wersją Podstawy programowej wychowania przedszkolnego[6] . Na pierwszych stronach tego tekstu znajduje się taki oto zapis na temat celów zajęć językowych:

przygotowanie dzieci do posługiwania się językiem obcym nowożytnym poprzez rozbudzanie ich świadomości językowej i wrażliwości kulturowej oraz budowanie pozytywnej motywacji do nauki języków obcych na dalszych etapach edukacyjnych, a w przypadku dzieci z upośledzeniem umysłowym w stopniu umiarkowanym lub znacznym – rozwijanie świadomości istnienia odmienności językowej i kulturowej[7].

W dalszej części rozporządzenia nauczyciel znajdzie informacje doprecyzowujące sposób realizacji założonego celu, czyli przygotowania dzieci do posługiwania się językiem obcym nowożytnym. Otóż zaleca się, aby dziecko kończące wychowanie przedszkolne i rozpoczynające naukę w szkole podstawowej: uczestniczyło w zabawach, np. muzycznych, ruchowych, plastycznych, konstrukcyjnych, teatralnych; rozumiało bardzo proste polecenia i reagowało na nie; powtarzało rymowanki, proste wierszyki i śpiewało piosenki w grupie; rozumiało ogólny sens krótkich historyjek opowiadanych lub czytanych, gdy są wspierane np. obrazkami, rekwizytami, ruchem, mimiką czy też gestami. To przygotowanie powinno być włączone w różne działania proponowane w ramach programu wychowania przedszkolnego i powinno odbywać się przede wszystkim w formie zabawy. Należy stworzyć warunki umożliwiające dzieciom osłuchanie się z językiem obcym w różnych sytuacjach życia codziennego poprzez kierowanie do dzieci bardzo prostych poleceń w języku obcym w toku różnych zajęć i zabaw, wspólną lekturę książeczek dla dzieci w języku obcym, włączenie do zajęć rymowanek, prostych wierszyków, piosenek oraz materiałów audiowizualnych w języku obcym.

Niebagatelne znaczenie ma zalecenie, które zostało użyte w poprzednim zdaniu, a mianowicie konieczność kierowania poleceń w języku obcym w toku różnych zajęć i zabaw. Oznacza to integrowanie nauki języka obcego z pozostałymi umiejętnościami rozwijanymi na tym etapie, na którym nauczyciel odgrywa rolę inspiratora aktywności ucznia (Dudel, Uszyńska-Jarmoc 2014:78), stwarzającego warunki do tego, aby dzieci bawiły się językiem obcym, rozpoznając go i stosując w różnych kontekstach. Do obrania takiego kierunku zachęcają nauczyciela aktualne tendencje w dziedzinie nauczania języków obcych, promujące podejście eklektyczne. Oznacza ono sięganie po rozmaite formy i techniki pracy pochodzące z różnych metod, odpowiednio dobrane do faz lekcji, materiału językowego, a także potrzeb, wieku oraz możliwości uczących się. Dzieci odczuwają stałą potrzebę zabawy i fizycznej aktywności, co w praktyce oznacza umiejętne posługiwanie się technikami ludycznymi, a więc: uczyć się, bawiąc, i bawić się, ucząc.