Kompetencje nauczyciela języka obcego w przedszkolu

Numer JOwS: 
str. 23

Trudno oprzeć się wrażeniu, że na temat profilu nauczyciela języka obcego pracującego z małymi dziećmi napisano już prawie wszystko, a literatura pedeutologiczna dostarcza wielu sposobów definiowania i klasyfikowania nauczycielskich kompetencji (Góralska,  Madalińska-Michalak 2012:76). Jak więc podejść do tego tematu, żeby czytelnik zaraz na wstępie nie zrezygnował z lektury z powodu nieodpartego wrażenia déjà vu bądź nie został przytłoczony przez nadmiar rozważań teoretycznych?

Celowo opieram analizę kompetencji glottodydaktycznej nauczyciela na założeniach Podstawy programowej, gdyż znajdują się w niej wskazówki, z którymi powinien się zapoznać każdy nauczyciel języka obcego. Ponadto, łącząc z nimi wyniki najnowszych badań przeprowadzonych przez Dudel i Uszyńską-Jarmoc (2014) w zakresie kompetencji kluczowych małych uczniów oraz opierając się na zaleceniach uznanych naukowców (Komorowska 2002; Pamuła 2002, 2003; Vanthier 2009), proponuję następujący dekalog nauczania języka obcego na etapie przedszkolnym:

  1. Nadrzędną zasadą wczesnego nauczania języka obcego jest rozwijanie sprawności rozumienia ze słuchu i mówienia. W przypadku tej ostatniej, chodzi nie tylko o imitowanie i mechaniczne odtwarzanie bez zrozumienia, ale również o elementarne uczestniczenie dziecka w rozmowie, w wykonywaniu poleceń, czemu służy konsekwentne używanie języka obcego przez nauczyciela.
  2. Wynika z tego konieczność urozmaicania form zajęć proponowanych uczniom i taka ich organizacja, aby sprzyjały komunikowaniu się interpersonalnemu i interakcji, np. poprzez odgrywanie ról.
  3. Proponowane zadania i działania skierowane są na ucznia, dostosowane do jego zainteresowań i wieku: im młodszy uczeń, tym bardziej zależność ta jest bezpośrednia.
  4. Wykluczyć należy zatem zajęcia z pisania, w tym pisemne zadania domowe dla dzieci w wieku 6 lat i młodszych.
  5. Zaleca się stosowanie podejścia ludycznego, wielozmysłowego, interdyscyplinarnego i interkulturowego, z uwzględnieniem potrzeby ruchu oraz głośniejszego niż w pozostałych grupach wiekowych zachowania, a także potrzeby kreatywności (hałas może być skutkiem działań twórczych).
  6. Wykorzystywanie podczas zajęć różnorodnych materiałów i pomocy dydaktycznych, takich jak: marionetki, pacynki, stroje i maski, zwykłe rzeczy codziennego użytku, materiały DVD, zasoby internetowe, programy telewizyjne, prasa dziecięca itd., przy jednoczesnym zadbaniu o różnorodność zastosowania tych środków przy wykorzystaniu teorii inteligencji wielorakich Howarda Gardnera.
  7. Nauczanie języka jest najbardziej owocne, gdy stanowi integralną część programu nauczania i wychowania obowiązującego w przedszkolu oraz jest z nim skorelowane.
  8. Należy zadbać również o otoczenie, w którym uczą się dzieci, poprzez stworzenie zgranego zespołu dobrze wykształconych i przygotowanych nauczycieli, troskliwych i otwartych, ale też schludnej i estetycznej infrastruktury, np. przytulnych i (jeśli to możliwe) przestrzennych sal, tematycznych kącików dydaktycznych i gazetek ściennych w salach (dla dzieci) i na korytarzach (dla rodziców), a także zadbać o właściwy rytm spotkań/zajęć językowych, najlepiej codziennie po kilkanaście minut (spotkania dwa razy w tygodniu to stanowczo za mało).
  9. Należy zatroszczyć się również o właściwe relacje z rodzicami, aby zapobiec powstawaniu ewentualnych wątpliwości co do jakości placówki, nauczycieli i nauczania, często spowodowanych brakiem skutecznej komunikacji na linii nauczyciele – rodzice/opiekunowie.
  10. Warto wprowadzić elementy ewaluacji z zastosowaniem narzędzia najlepiej dostosowanego do ewaluacji młodszych dzieci, tj. Europejskiego portfolio językowego (EPJ)[8]. Umożliwia ono dziecku i jego rodzicom nie tylko współuczestnictwo w procesie ewaluacji, ale również informuje o postępach (patrz punkt poprzedni).

Na zakończenie

Przedstawiony katalog kompetencji należy traktować jako całość wskazującą na wieloaspektowość i złożoność rzeczywistości edukacyjnej na etapie przedszkolnym. Wbrew powszechnej opinii i stereotypom, nauczanie dzieci w wieku od 2 do 5 lat jest bardzo trudną pracą wymagającą wszechstronnego przygotowania psychopedagogicznego, metodyczno-dydaktycznego oraz – w przypadku nauczania języka obcego – przygotowania merytoryczno-językowego. Pomimo trudności, kompetencje te nie powinny być traktowane rozdzielnie, stanowią całość postaw, wiedzy i umiejętności niezbędne do bycia panią uśmiechniętą, wyrozumiałą i bardzo dobrze mówiącą po angielsku, która potrafi uczyć, bawiąc się, i bawić się, ucząc. Opisane kompetencje przenikają się wzajemnie i stanowią klucz do sukcesu w nauczaniu dzieci języków obcych. Szerokie ujęcie konwergencyjne, obejmujące złożony charakter kompetencji, wydaje się najwłaściwszym kierunkiem przygotowania się do pracy z przedszkolakami. Rysunek 1. pozwala zrozumieć ten konwergencyjny charakter kompetencji nauczyciela języków obcych na etapie przedszkolnym.

667

Na zakończenie pragnę przywołać słowa prof. Andrzeja Janowskiego, które usłyszałam wiele lat temu, na początku mojej nauczycielskiej drogi: żaden komputer nie zastąpi przedszkolanki, która potrafi pogładzić dziecko po głowie, stworzyć warunki do zabawy, dodać odwagi. Pracę z dzieckiem może poprowadzić tylko mądry nauczyciel. Tacy będą potrzebni zawsze. Od siebie dodałabym, że bycie nauczycielem języka obcego w przedszkolu, to wyzwanie dla ludzi z charakterem.

Bibliografia

  • Cherniss, C. (2000) Social and Emotional Competence in the Workplace. W: R. Bar-On, J.D.A. Parker (red.) The Handbook of Emotional Intelligence, 433-458. San Francisco.
  • Dudel, B., Uszyńska-Jarmoc, J. (2014) Rozwijanie kompetencji kluczowych uczniów w procesie edukacji wczesnoszkolnej. Kraków: Oficyna Wydawnicza Implus.
  • Góralska, R., Madalińska-Michalak, J. (2013) Kompetencje emocjonalne nauczyciela. Warszawa: Wolters Kluwer Polska.
  • Huther, G., Hauser, U. (2014) Wszystkie dzieci są zdolne. Jak marnujemy wrodzone talenty. Słupk: Wydawnictwo Dobra Literatura.
  • Komorowska, H. (2002) Metodyka nauczania języków obcych. Warszawa: Fraszka Edukacyjna.
  • Korzeniecka-Bondar, A. (2006/2007) Kompetencje emocjonalne nauczycieli edukacji elementarnej a problemy związane z adaptacją uczniów. W: „Nauczanie Początkowe: Kształcenie Zintegrowane”, nr 1, 29-36.
  • Michońska-Stadnik, A. (2013) Teoretyczne i praktyczne podstawy weryfikacji wybranych teorii subiektywnych w kształceniu nauczycieli języków obcych. Worcław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.
  • Pamuła, M. (2002) Wczesne nauczanie języków obcych: integracja języka obcego z przedmiotami artystycznymi w młodszych klasach szkoły podstawowej. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej.
  • Pamuła, M. (2003) Metodyka nauczania języków obcych w kształceniu zintegrowanym. Warszawa: Fraszka Edukacyjna.
  • Vanthier, H. (2009) L’enseignement aux enfants en clasee de langue. Paris: CLE INTERNATIONAL.


[1] Niedawno na polskim rynku wydawniczym ukazała się publikacja podejmująca często stosowaną w obecnym dyskursie edukacyjnym tematykę rozwijania wrodzonych zdolności u wszystkich uczniów, a nie tylko u tzw. uczniów zdolnych, autorstwa neurobiologa Geralda Hüthera i dziennikarza naukowego Uliego Hausera, pt. Wszystkie dzieci są zdolne. Jak marnujemy wrodzone talenty.

[2] Rodzaje przemocy: fizyczna – naruszenie nietykalności fizycznej, psychiczna – naruszenie godności osobistej, seksualna – naruszenie intymności, ekonomiczna – naruszenie własności, zaniedbanie – naruszenie obowiązku do opieki ze strony osób bliskich. Według danych tzw. niebieskiej linii, czyli Ogólnopolskiego Pogotowia dla Ofiar Przemocy w Rodzinie: http://www.niebieskalinia.info/

[3] Kompetencje emocjonalne, określane także jako kompetencje psychospołeczne, są podstawą skuteczności działania na bardzo różnych stanowiskach i w wielu rolach zawodowych.

[4] Steven Gordon jako pierwszy użył pojęcia „kompetencja emocjonalna”. Natomiast Carolyn Saarni upowszechniła je w literaturze przedmiotu.

[5] Michońska-Stadnik (2013:20) wyróżnia wśród kompetencji merytorycznych przede wszystkim wiedzę z zakresu języka ojczystego, a także wybranego języka obcego, czyli kompetencję lingwistyczną, a także socjolingwistyczną i pragmatyczną.

[6] Kieruję po raz kolejny uwagę czytelnika na rangę pojęcia „wychowanie”. Jak łatwo można zauważyć, czytając cały tytuł Podstawy programowej, na tym etapie kształcenia nie mamy do czynienia z edukacją przedszkolną, ale z wychowaniem przedszkolnym. Kolejność opisu kompetencji nauczyciela języków obcych zaproponowana w tym artykule jest oczywiście zamierzona i zaczyna się od najważniejszych, a więc od kompetencji wychowawczych, poprzez psychospołeczne, aż do glottodydaktycznych.

[7] Dnia 30 maja 2014 r. MEN podpisał Rozporządzenie zmieniające w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego i kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół – zmiana dotyczy załącznika nr 1 dla wychowania przedszkolnego i załącznika nr 2 dla szkoły podstawowej. Dlatego obecnie powołując się na nową podstawę programową, cytujemy Rozporządzenie z dnia 27 sierpnia 2012 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół ze zmianą.

[8] EPJ, które zostało przygotowane w myślą o najmłodszych, to Moje pierwsze europejskie portfolio językowe dla dzieci od 3 do 6 lat wraz z poradnikiem dla rodziców i nauczycieli. Dostępne również w wersji elektronicznej na stronie internetowej Ośrodka Rozwoju Edukacji.