Koncepcja motywacyjnego modelu nauczania języków obcych w kontekście uczenia się przez całe życie

Numer JOwS: 
str. 71

Coraz więcej pedagogów i nauczycieli podkreśla, że najważniejszym elementem nauczania języka obcego jest motywacja. Rozwój nauki i techniki, zmiany polityczne, możliwości nieograniczonych kontaktów za pośrednictwem Internetu, dostęp do informacji oraz udział w międzynarodowych projektach bez konieczności wychodzenia z domu – wszystko to świadczy o tym, jak trudno dzisiejszemu nauczycielowi zaszczepić w uczniach i studentach chęć uczenia się języka obcego nie tylko podczas zajęć w szkole, ale także w ciągu całego życia. Konieczne wydaje się dążenie do takiej sytuacji, w której uczniowie rozwijaliby  wewnętrzną motywację do nauki języka obcego także po ukończeniu szkoły.

Pobierz artykuł w pliku PDF

 

To bardzo trudne, należy bowiem uwzględniać fakt, że motywy uczących się zmieniają się wraz z wiekiem. Jak pokazują badania, uczący się chętnie zainteresują się czymś nowym, działającym na emocje i stymulującym do aktywności w języku obcym. Motywy, które w dużej mierze związane są z potrzebami poznawczymi oraz emocjonalnymi uczącego się, powinny przekształcić się w motywację ogólną, związaną nie z tylko z nauką, ale przede wszystkim z pogłębieniem znajomości języka i kultury danego kraju. Jak tego dokonać? Jak stworzyć taki model nauczania, który motywowałby do uczenia się języków obcych przez całe życie?

Zastosowanie komputerów i Internetu w procesie dydaktycznym zmusza nauczycieli do ciągłej modyfikacji tradycyjnych sposobów nauczania. Konieczne jest dostosowywanie materiałów multimedialnych do wieku uczniów, tak aby maksymalnie wykorzystać ich potencjał intelektualny, poznawczy i komunikacyjny. W rezultacie uczący się rozwijają motywację komunikacyjną, emocjonalno-estetyczną oraz poznawczą, co przyczynia się ostatecznie do opanowania języka obcego.

Traktujemy model motywacyjny jako pewien system pedagogiczny, oparty na połączeniu komponentu psychologicznego (ekspresja i motywacja) z nauczanym językiem obym i przedmiotami, w których przejawia się ekspresja emocjonalna uczącego się. Model ten zbudowany jest z bloków,  ułożonych linearnie i odpowiadających trzem etapom rozwoju i przyswajania języka obcego. Każdemu z poziomów wiekowych odpowiada określony blok, który jest rozumiany jako pewien zbiór komponentów psychologicznych, pedagogicznych oraz metodycznych, mających wpływ na motywację uczącego się do zgłębiania języka obcego. Zostały wyróżnione następujące etapy wiekowe nauczania języków obcych: I. 6-10 lat; II. 10-15 lat; III. 15-19 lat, do których przyporządkowane są trzy podstawowe bloki modelu motywacyjnego.

W bloku pierwszym dominuje nauka języka obcego w połączeniu z wykorzystaniem plastycznych umiejętności dziecka. Rezultatem jest rysunek jako odzwierciedlenie jego zainteresowań i świata wewnętrznego. Jest to blok adresowany do dzieci uczących się w systemie zintegrowanym. Ekspresja w tym wieku najlepiej wyraża się poprzez rysunek, określany tu jako zindywidualizowany produkt uczącego się.

W skład drugiego bloku wchodzą język obcy połączony z literaturą w języku ojczystym i obcym, technikami teatralnymi oraz narzędziami multimedialnymi. Ten blok obejmuje uczniów starszych klas szkoły podstawowej oraz gimnazjum. Indywidualnym produktem ucznia odzwierciedlającym jego zainteresowania i motywacię do uczenia się języka obcego może być odgrywana rola w teatrzyku szkolnym lub scenkach na lekcjach języka obcego oraz  napisanie eseju lub dialogu do tekstu wybranego samodzielnie do określonego tematu. Ekspresja w tym wieku najlepiej przejawia się poprzez słowo.

Trzeci blok złożony jest z nauki języka obcego zintegrowanej z nauką innych przedmiotów szkolnych. Nauczanie wspomagane jest także przez Internet. Adresowany jest do uczniów szkół średnich i studentów. Może być dowolnie uzupełniany różnymi komponentami, w zależności od wymagań stawianych przez szkołę czy uniwersytet. W tym bloku indywidualnym produktem może być własna strona internetowa, blog lub wykorzystanie znajomości języka obcego do prezentacji ciekawej informacji na lekcjach z innych przedmiotów, prowadzonych w języku ojczystym.

System blokowy

Scharakteryzujmy cele i zadania modelu motywacyjnego. Główną zaletą tego systemu jest jego wariantowość – poszczególne bloki nie muszą być traktowane sztywno, mogą być uzupełniane dodatkowymi elementami albo stosowane wybiórczo w zależności od potrzeb grupy. W każdym bloku uwzględniane są:

  1. Indywidualne predyspozycje uczących się (wzrokowcy, słuchowcy, kinestetycy);
  2. Motywacja do uczenia się języka obcego;
  3. Strategie, taktyki oraz metody uczenia się;
  4. Prawo wyboru zindywidualizowanego produktu działalności językowej, który najbardziej odpowiada uczącemu się;
  5. Komponent kulturowy:
  • w pierwszym bloku – malarstwo, muzyka, kreskówki (w języku ojczystym i obcym);
  • w drugim bloku – literatura w języku ojczystym i obcym, malarstwo, muzyka i film;
  • w trzecim bloku – teksty autentyczne, zawierające informację o kulturze danego kraju, a także wiadomości dotyczące wszystkich sfer, którymi interesuje się uczeń.

W modelu motywacyjnym uczenia się języków obcych kładziemy nacisk na trzy główne cele:

  1. Zorientowanie na stworzenie zindywidualizowanego produktu działania językowego (tekst, ćwiczenie, rysunek itp.) w procesie uczenia się języka obcego;
  2. Zniwelowanie różnic między początkowym i średniozaawansowanym etapem nauczania języków obcych z uwzględnieniem specyfiki wieku uczących się, ich możliwości poznawczych (motywów i ekspresji) oraz poprzez integrację przedmiotów szkolnych i kształcenia językowego;
  3. Włączenie Internetu do procesu dydaktycznego.

Zaproponowany model uwzględnia fakt, że różne grupy potrzebują odpowiednich metod i technik nauczania  w zależności od wieku i poziomu motywacji. Opracowany model uczenia się powstał na bazie metody komunikacyjno-kognitywnej, dostosowanej do potrzeb konkretnych grup wiekowych. Stworzenie przez ucznia zindywidualizowanego produktu ma miejsce w każdym z bloków i odbywa się według określonego algorytmu, złożonego z trzech kroków wiodących do opanowania języka obcego:

  1. Praca z nauczycielem – prezentacja nowego materiału, praca z wzorcami, materiałami multimedialnymi i Internetem (motywacja poznawcza);
  2. Samodzielna twórcza praca ucznia – rozwiązywanie ćwiczeń, testów, zadań, praca w grupach, udział w projektach (motywacja poznawcza i emocjonalna);
  3. Kontrola rezultatów nauczania dokonywana przez uczących się – testy, zadania (motywacja intelektualna).

W wyniku zastosowania powyższego schematu otrzymujemy z jednej strony lekcję, która jest oddzielną jednostką dydaktyczną, a z drugiej strony pewnym cyklem spełniającym zasadę „trzech kroków”. W zależności od celów komunikacyjnych danych  zajęć elementy te mogą się różnić i prowadzić do powstawania nowych sytuacji motywacyjnych. Pracując taką metodą nie naruszamy tradycyjnego sposobu nauczania, a dodatkowo włączamy nowoczesne narzędzia dydaktyczne: współpracę w grupie, rozwiązywanie problemów, poszukiwanie informacji, łączenie przedmiotów, prezentację rezultatów. Wprowadzenie nowych form pracy wpływa także na wybór przez nauczyciela nowych form nauczania. Jednym z ważniejszych czynników motywujących, na który wskazują uczeni, jest konieczność łączenia wizualnego i werbalnego sposobu przedstawienia informacji, ponieważ krzyżowanie modeli kognitywnych tzn. łączenie symbolicznego i geometrycznego sposobu myślenia, sprzyja aktywizacji procesów poznawczych (Левитес 1998:228). Wynika z tego, że im wcześniej uczniowie nauczą się umiejętnie łączyć myślenie werbalne i wizualne, tym lepiej będą przyswajać język obcy i  tym silniejsza będzie ich motywacja do jego nauki.

Blok 1

Na tym etapie (6-10 lat) w proces dydaktyczny zaangażowanych jest dwóch nauczycieli – języka obcego i plastyki. Plan zajęć powinien być ułożony w taki sposób, aby lekcje plastyki i języka obcego znajdowały się obok siebie, co umożliwi nauczycielom lepszą współpracę w ramach prowadzonych zajęć, zwłaszcza przy opracowaniu ich tematyki. Nauczyciele powinni także ustalić, jaki produkt zostanie wypracowany podczas lekcji (rysunek, rzeźba, prace z papieru, tkanin, wycinanki itd.). Zakres współpracy nauczycieli odbywa się na kilku poziomach:

  • Określenie tematyki;
  • Określenie rodzaju i formy produktu finalnego;
  • Wybór metod pracy.

Nauczyciel języka obcego wykorzystując prace uczniów wykonane podczas zajęć plastyki, ma do wyboru kilka wariantów prowadzenia lekcji. Należy podkreślić, że rysunek uczącego się nie tylko odzwierciedla jego zainteresowania, ale zawiera także istotne informacje metodyczne dla nauczyciela.

Wariant 1.

Nauczyciel może rozpocząć zajęcia od tematu głównego, aby w rezultacie wykorzystać prace dzieci do sprawdzenia przyswojonego podczas lekcji materiału. Podczas zajęć wykorzystywane mogą być różne formy pracy, z włączeniem materiałów audiowizualnych.

Wariant 2.

Nauczyciel rozpoczyna lekcję od prezentacji rysunków dzieci, a następnie wprowadza nowy materiał. Prace dzieci oraz wykorzystanie technologii informacyjno-komunikacyjnych sprawiają, że podczas zajęć rozwijamy pozytywną motywację wzrokowców, słuchowców oraz kinestetyków.

Wariant 3.

Nauczyciel pracuje podczas lekcji bez wykorzystywania zindywidualizowanych produktów stworzonych przez uczących się. Prezentuje materiał podręcznikowy, stosuje materiały audiowizualne itd. Zadaniem domowym dla uczniów jest stworzenie własnej pracy plastycznej, związanej z tematyką zajęć. Produkt ten uczniowie wykonują nie w domu, a podczas zajęć plastyki, które odbywają się po skończonej lekcji języka obcego. Na kolejnej lekcji języka obcego nauczyciel, wykorzystując prace uczniów, utrwala poznane wcześniej słownictwo.

Stworzenie własnego produktu i praca z nim wpływają na wzrost motywacji poznawczej uczących się, natomiast włączanie prac uczniów do procesu nauczania sprzyja rozwojowi motywacji dydaktycznej. Ponadto, uczniowie rozwijają motywację intelektualną pracując nad koncepcją swojej pracy. Końcowy produkt ma dla uczącego się wartość osobistą, ponieważ:

  • jest sposobem prezentacji jego zainteresowań i kompetencji w języku obcym;
  • ma aspekt prestiżowy (można się nim pochwalić rodzicom, kolegom);
  • jest sposobem wyrażenia postrzegania świata w języku ojczystym oraz obcym;
  • jest sposobem wyrażenia swoich uczuć, fantazji, marzeń i odbioru otaczającej rzeczywistości.

Prezentacja i wymiana opinii dotyczących rysunków w języku ojczystym, praca z własnym produktem na lekcjach języka obcego sprzyjają współdziałaniu różnych typów motywacyjnych: poznawczych, estetycznych, dydaktycznych i komunikacyjnych. Praca ze zindywidualizowanym produktem w procesie uczenia się języka obcego wpływa na stworzenie właściwego środowiska motywacyjnego dla jednostki, grupy i klasy. Poprzez wykorzystanie potencjału intelektualnego, poznawczego oraz estetycznego jednostki następuje pogłębienie znajomości języka oraz zwiększenie twórczej działalności językowej danego ucznia.

Podczas zajęć z języka obcego nauczyciel wykorzystuje różne formy pracy, które pozwalają na stworzenie przyjaznej atmosfery, zachęcającej uczniów do wypowiedzi i niwelującej stres związany z publicznym użyciem języka obcego. Indywidualne prace dzieci służą do opanowania leksyki, konstrukcji gramatycznych (schematy, diagramy), wypowiedzi ustnych (mapy myśli, porównywanie obrazków, uzupełnianie i tworzenie dialogów) i pisemnych (opis obrazka, fragmentu rysunku, postaci). Innymi metodami pracy na tym etapie edukacyjnym są: powtarzanie za nauczycielem, rozgrzewka językowa (mimka, gesty, piosenki itd.), pytania i zadania dotyczące obrazków, tworzenie opowiadań do obrazków, tworzenie dialogów, gry i konkursy, praca z programami komputerowymi, przygotowanie wspólnych projektów.

Wraz z rozwojem kompetencji językowych uczniów, formy pracy mogą być coraz bardziej złożone (pytania wymagające rozbudowanych odpowiedzi, monologi, wywiady). Zadaniem nauczyciela jest uwzględnienie stylów uczenia się podopiecznych. W prezentowanym modelu zintegrowanej nauki języka i przedmiotu to „wzrokowcy” mają najwięcej możliwości na przyswojenie materiału językowego. Jednakże nauczyciel nie powinien zapominać o słuchowcach i kinestetykach, dla których należy przygotować zadania związane z działalnością słuchową i motoryczną (ćwiczenia ze słuchu, słuchanie audiobooków, wykorzystanie technik teatralnych, gry, konkursy). Przy takiej różnorodności form pracy wspólna nauka stanie się przyjemnością i zapewni komfortowe warunki wszystkim dzieciom.

Należy także podkreślić wagę edukacji kulturowej, która jest nieodłącznym elementem nauczania języka. Każde dzieło sztuki zawiera w sobie nie tylko informację o kulturze narodu,  ale niejako przy okazji spełnia także funkcję kognitywną.

Pokazy filmów czy bajek, na podstawie których uczący się tworzą swoje indywidualne prace, umacniają kognitywny aspekt przyjęcia innej kultury, przyczyniają się także do kształtowania pozytywnego stosunku, zarówno wobec niej, jak i wobec właściwego jej języka. Ważne jest także i to, że podczas zajęć plastyki nauczyciel w języku ojczystym ukazuje uczniom specyfikę kultury związanej z nauczanym językiem, a na lekcji języka obcego, wykorzystując te same elementy, uczy słów i wyrażeń w języku obcym. W ten sposób uczący się sami mogą stworzyć własną „mapę semantyczną” użyteczną przy tworzeniu swojej wypowiedzi.

Rozpatrując wczesny etap nauczania języka obcego z zastosowaniem zindywidualizowanego produktu stworzonego przez uczącego się, można stwierdzić, że w ten sposób uczniowie bardzo szybko opanowują leksykę oraz alfabet języka obcego. Z tego też względu kładzie się największy nacisk na wykształcenie odpowiednich strategii opanowania leksyki oraz umiejętności czytania. Dominują teksty krótkie, dialogi, historie humorystyczne, bajki i opowiadania. Formowaniu się motywacji poznawczej, estetycznej i dydaktycznej sprzyja stosowanie tekstów autentycznych. Każdy tekst może zostać zilustrowany poprzez rysunek, „mapę myśli”, dialog czy rolę teatralną. Istotnym narzędziem jest także komputer, który może być wsparciem dla dzieci mających problemy z rysowaniem, a wszelkie gry komputerowe mogą stanowić źródło tematów do pracy na zajęciach.