KONKURS: Mały uczeń jest zdolny językowo! Wspieram, rozwijam i kształtuję jego zdolności

Numer JOwS: 
str. 133

W 2011 r. Ośrodek Rozwoju Edukacji, wydawca czasopisma „Języki Obce w Szkole” w latach 2000-2011, przeprowadził po raz 44. konkurs na najlepszy artykuł dotyczący kształcenia językowego.

Autorzy mieli do wyboru dwa tematy: edukację językową małych dzieci lub ocenę wpływu Europejskiego Sytemu Opisu Kształcenia Językowego na nauczanie języka obcego w szkole. Jury konkursowe nagrodziło trzy teksty dotyczące pierwszego z zaproponowanych tematów. Nowa redakcja prezentuje nagrodzone artykuły oraz sylwetki laureatów.

Jak wspierać językowy rozwój małego ucznia?

Mały uczeń przyswaja wiedzę językową poprzez działanie oraz obserwację. Dzięki podejmowanym interakcjom z dorosłymi, rodzicami bądź rówieśnikami uczy się i osiąga nowe zdolności. Drugim sposobem nabywania wiedzy jest wykorzystywanie informacji pochodzących z otoczenia, które jednostka zdobywa za pomocą obserwacji i którym się przysłuchuje. Tego rodzaju bodźce, których jednostka doświadcza niebezpośrednio, korzystnie wpływają na proces uczenia się komunikacji. Jak twierdzi Piaget, „nabywanie wiedzy nie jest kwestią biernego wchłaniania informacji. [Dzieci cechuje] wielka ciekawość świata, która pcha je w kierunku eksploracji i eksperymentowania, dzięki którym same dla siebie odkrywają zasady funkcjonowania świata” (Schaffer 2007:206). Poza tym „dziecko badając (otoczenie) konstruuje zdobywaną wiedzę o świecie oraz własny system językowy, odkrywa istotę języka” (Grochowalska 2009:28).

Mały uczeń nabywa wiedzę w sposób niebezpośredni, tj. nie skupia się na konkretnym nauczanym materiale, lecz reaguje na bodźce napływające z różnych stron i tym samym przyswaja informacje z otaczającej go przestrzeni – „środowisko nauczania jest istotne w procesach poznawczych jednostki – szczególnie u dzieci najmłodszych, gdyż procesy uczenia się zachodzą w znacznej mierze bezwiednie” (Hofman 2008:42). Jan Iluk podkreśla również, że obcojęzyczne wypowiedzi nauczyciela – nawet te bardziej skomplikowane – umiejscowione w adekwatne konteksty sytuacyjne i w połączeniu z wysokim stopniem redundancji dostarczają dziecku wiele sygnałów, dzięki którym wysyłany komunikat staje się łatwy do zrozumienia. Podobne twierdzenie przedstawia Agata Hofman (2008:53), pisząc, że „nauczyciel powinien stosować J2 w sposób zrozumiały dla ucznia, uzupełniając przekaz werbalny właściwymi gestami, mimiką i kontekstem sytuacyjnym”.

Jak już wspomniano, podstawowym czynnikiem warunkującym nabywanie języka obcego jest sensowne działanie i interakcja, które umożliwiają małemu uczniowi weryfikację nowo powstałych hipotez i interpretacji. Dziecko odbiera i rozumie sygnały nie tylko za pomocą wyjaśnień, lecz dzięki interakcjom z nim i możliwości percepcji. Czynności te w połączeniu z zanurzeniem w autentycznym i wartościowym kontekście sytuacyjnym stanowią idealną podstawę do akwizycji języka obcego.

O znaczeniu aktywności ucznia, w kontekście poznawczej zmiany rozwojowej, pisze Dorota Klus-Stańska: „nie da się tak po prostu drugiej osobie opisać i objaśnić świata, by go dobrze, osobiście rozumiała i umiała w nim działać. Oczywiście, nawet najbardziej transmisyjne, przekazowe nauczanie wywołuje również konstruowanie zmiany, ale jej jakość jest zupełnie inna” ( Klus-Stańska  i Kruk 2009:465-466).

Również Schaffer (2007:206) podkreśla, że dzieci lubią badać i zgłębiać swoje otoczenie, w związku z czym „muszą być aktywnie zaangażowane, a im młodsze dziecko tym ważniejsze jest, by mogło uczyć się poprzez działanie. […] Tylko taka wiedza ma głęboki charakter, wiedza przekazywana przez innych taka nie jest”. Odpowiednio przemyślane i dobrane zadania znacznie usprawniają proces przyswajania nowej wiedzy oraz pobudzają ucznia do działania, badania i myślenia. Stawiają również przede wszystkim na samodzielność jego poszukiwań i świadomość podejmowanych działań.

Kluczową determinantą w procesie nabywania wiedzy jest wewnętrzna motywacja ucznia, która stanowi siłę napędową podejmowanych przez jednostkę działań. Motywacja ta nie wynika z wpływu otoczenia, rodziny bądź rówieśników, lecz tkwi w jednostce i sprawia, że nauka staje się przyjemna i atrakcyjna. W związku z powyższym zadania przeznaczone dla dzieci w młodszym wieku szkolnym powinny przede wszystkim rozbudzać ich wewnętrzną motywację za pomocą podejmowanych przez nauczyciela atrakcyjnych działań. Do takich atrakcyjnych działań zalicza się między innymi różnego rodzaju zabawy, których rolę i znaczenie w kontekście językowym podkreśla między innymi Danuta Waloszek (2009:345), pisząc, że “(zabawa) daje możliwość wypróbowania komunikacji w różnych kanałach: werbalnym, wokalnym, pozawerbalnym. Z analizy zjawisk językowych można wnosić, że zabawa daje dziecku niebywałą szansę występowania w roli badacza języka (…)”, dzięki czemu ma ono możliwość odkrywania języka oraz jego funkcji. Bardzo trafnie rolę motywacji jednostki w procesie konstruowania wiedzy podsumował Barry J. Wadsworth, porównując ten proces do pracy detektywa, którego zadaniem jest odkrywanie prawidłowości, tropienie śladów i chęć odkrycia prawdy. Podobna sytuacja dotyczy ucznia pragnącego badać swoje otoczenie i sprawdzać słuszność stawianych hipotez. Jak kontynuuje, „[efektywne konstruowanie wiedzy] jest to praca detektywa, której siłą napędową jest zapał połączony z zainteresowaniem” (Makuch 2010).

Każdy mały uczeń jest indywidualną jednostką, rozwijającą się w swoim indywidualnym tempie, różniącą się cechami charakteru i temperamentem oraz obdarzoną unikalnymi predyspozycjami. Pedagog powinien nawiązać odpowiednią więź interpersonalną z dzieckiem, wykazać się cierpliwością i zrozumieniem oraz starać się odnaleźć takie aspekty uczenia się języka obcego, które będą dla danej jednostki fascynujące i atrakcyjne. 

Kształtowanie zdolności językowych małego ucznia w ujęciu praktycznym

Biorąc pod uwagę teoretyczne rozważania dotyczące charakterystyki małego ucznia, jego predyspozycji językowych oraz sposobów konstruowania przez niego wiedzy, poniżej zaprezentowany zostanie zbiór zadań z języka angielskiego, których celem jest kształtowanie różnych zdolności małego ucznia, nie tylko językowych, lecz również manualnych, motorycznych, komunikacyjnych oraz intelektualnych.