Kształtowanie refleksyjnych postaw przyszłych nauczycieli języka francuskiego – rola internetowego, dydaktycznego forum dyskusyjnego

Numer JOwS: 
str. 46

Proces kształcenia nauczycieli języka obcego służy rozwinięciu wiedzy i licznych kompetencji zawodowych. Jedną z nich jest umiejętność refleksji nad doświadczeniem. Czy uczestnictwo w dyskusjach na dydaktycznym forum internetowym może pomóc w stawaniu się refleksyjnym praktykiem?

Pobierz artykuł w pliku PDF

Od czasu rozwinięcia przez Donalda Schöna (1983) koncepcji refleksyjnej praktyki refleksja nad działaniem profesjonalnym uznawana jest za istotny element kształcenia oraz samodoskonalenia zawodowego nauczycieli (Zawadzka 2004). Obecny artykuł porusza problem rozwijania postaw refleksyjnych u studentów specjalizacji nauczycielskiej filologii romańskiej. Wychodząc od przypomnienia, czym jest refleksja i jej funkcje w edukacji nauczycielskiej, przejdę następnie do przedstawienia przykładu rozwiązania dydaktycznego kształtującego postawy refleksyjne, jakim jest uczestnictwo odbywających praktyki szkolne studentów Instytutu Romanistyki UW w dyskusjach na forum dydaktycznym na platformie internetowej Moodle. Celem artykułu jest próba oceny przydatności tego narzędzia dla rozwijania refleksyjności przyszłych nauczycieli.

Refleksja jako warunek rozwoju wiedzy praktycznej nauczyciela

Refleksja może być rozumiana jako rodzaj myślenia, którego cechą jest ustawiczny namysł, rozważanie czegoś, dociekanie, ważenie problemu, jego różnych stron (Kwiatkowska 2008:64). W pracy nauczyciela, którą cechuje unikatowość i niestabilność sytuacji pedagogicznych, refleksja staje się sposobem rozwiązywania problemów i radzenia sobie w różnorodnych okolicznościach. Według twórcy koncepcji refleksyjnej praktyki, Donalda Schöna (1983), profesjonalny nauczyciel to nie racjonalny technokrata stosujący teorię naukową w praktyce, ale refleksyjny praktyk, który poprzez namysł nad działaniem dochodzi do zrozumienia konkretnych sytuacji i modyfikowania zachowań (Kwiatkowska 2008:68).

Refleksja w tym ujęciu ma charakter wiedzotwórczy, gdyż pozwala nauczycielowi zastanowić się nad wartością i znaczeniem stosowanej przez niego wiedzy praktycznej. Nie wyklucza to również namysłu nad znaczeniem teorii akademickiej w danym przypadku. Ponadto, refleksja nad działaniem – czy to obserwowanego nauczyciela, czy własnym – prowadzić może do uświadomienia sobie tzw. teorii osobistych nauczyciela, czyli indywidualnych przekonań i reprezentacji dotyczących różnych aspektów procesu dydaktycznego, np. języka, programu nauczania, procesu uczenia się, profesji nauczyciela (Mizerek 1999:111). Teorie osobiste nauczycieli języków obcych mają swoje źródła w doświadczeniach z własnej nauki języka obcego, doświadczeniach z nauczania języka, zasadach opartych na badaniach naukowych, ustalonej praktyce, zasadach z metody nauczania oraz czynnikach osobowościowych (Werbińska 2006:32). Cechą charakterystyczną teorii osobistych jest to, że oddziałują one w sposób nieuświadomiony na praktykę nauczyciela, blokując wpływ teorii akademickiej, jeśli ta ostatnia pod jakimś względem nie zgadza się z uwewnętrznionymi przekonaniami (Kwiatkowska 2008:123). Przykładowo, nauczyciel żywiący przekonanie (wynikające z jego własnych doświadczeń w uczeniu się języków obcych w szkole), że istotą nauki języka jest pamięciowe opanowanie reguł gramatyki i obszernego zasobu słownictwa, mimo deklarowania słuszności podejścia komunikacyjnego, będzie poświęcał więcej czasu i uwagi ćwiczeniom gramatycznym niż przeprowadzaniu scenek komunikacyjnych. Słusznie zauważa Henryka Kwiatkowska (2008:123), że taka wiedza [osobista] nie może być w dalszej edukacji przemilczana, gdyż nie poddana refleksji, staje się kryterium oceniania nowo zdobywanej wiedzy. Trzeba ją rozpoznać już w początkowym etapie kształcenia. Sam fakt uświadomienia, że obok teorii akademickiej dysponujemy teorią osobistą jest czynnikiem rozwoju zawodowego nauczycieli.

Podobnego zdania są badaczki z dziedziny glottodydaktyki, Anna Michońska-Stadnik (2009:98) i Kazimiera Myczko (2009:161), które uznają rozpoznanie teorii osobistych przyszłych nauczycieli, zwłaszcza poprzez odniesienie do własnych doświadczeń szkolnych studentów, za punkt wyjścia dla kształcenia zawodowego. Przyjrzyjmy się zatem, jak traktowana jest kwestia rozwijania refleksyjności na starcie edukacji nauczycielskiej.

Rozwijanie refleksyjnych postaw studentów podczas początkowego kształcenia nauczycielskiego

O tym, że umiejętność refleksji uznawana jest za istotny cel kształcenia nauczycieli, możemy przekonać się dzięki lekturze Rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 17 stycznia 2012 r. w sprawie standardów kształcenia przygotowującego do wykonywania zawodu nauczycieli, gdzie stwierdza się, że absolwent posiada cechy refleksyjnego praktyka, ma świadomość poziomu swojej wiedzy i umiejętności; rozumie potrzebę ciągłego dokształcania się zawodowego i rozwoju osobistego; dokonuje oceny własnych kompetencji i doskonali umiejętności w trakcie realizowania działań pedagogicznych (dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych).

Refleksja jest często postrzegana jako element umiejętności samooceny i samodoskonalenia zawodowego. Przykładem narzędzia służącego rozwijaniu refleksyjnej umiejętności samooceny jest Europejskie portfolio dla studentów (EPS) – przyszłych nauczycieli języków (Newby i in. 2007). Notabene, jedna z pierwszych proponowanych w EPS refleksji dotyczy pozytywnych i negatywnych doświadczeń w uczeniu się języków, co wpisuje się w przytoczone wyżej postulaty odkrywania teorii osobistych na początku kształcenia zawodowego.

Główne cele rozwijania postaw refleksyjnych u przyszłych nauczycieli można zebrać w następujących punktach (Zawadzka 2004; Kwiatkowska 2008; Michońska-Stadnik 2009; Myczko 2009):

  • odkrywanie i modyfikowanie teorii osobistych;
  • konfrontowanie ze sobą różnych rodzajów wiedzy (w tym teorii z praktyką) i budowanie własnej wiedzy praktycznej;
  • rozwijanie krytycznego myślenia i postaw otwartości;
  • zauważenie złożoności i nieoczywistości sytuacji dydaktycznych;
  • rozwijanie autonomii nauczyciela;
  • rozwijanie myślenia twórczego.

Jeśli chodzi o działania podejmowane w celu rozwijania refleksyjności kandydatów na nauczycieli, to w ramach kształcenia uniwersyteckiego istnieją takie możliwości, jak: dyskusje z innymi studentami i osobami prowadzącymi zajęcia z metodyki, pedagogiki i psychologii, wspomniana już praca z EPS, mikrolekcje i ich ocena, obserwacje i komentarz krytyczny lekcji innych nauczycieli, autoewaluacja własnych lekcji prowadzonych w ramach praktyk szkolnych, prowadzenie dzienniczka praktyk, przygotowanie raportu z praktyk, rozmowy z nauczycielem-opiekunem praktyk. W dalszej części artykułu przedstawię przykład pisemnej refleksji o charakterze dyskusji na zamkniętym forum internetowym. Analiza wybranych wypowiedzi studentów odbywających praktyki szkolne pozwoli zauważyć przejawy ich teorii osobistych. Zwrócę też uwagę na indywidualny styl prowadzenia refleksji poszczególnych studentów, starając się ocenić, czy udział w dyskusji na forum sprzyja postawom refleksyjnym.

Refleksja nad praktyką szkolną – przykład forum dyskusyjnego dla studentów

W Instytucie Romanistyki UW od roku akademickiego 2011/2012 studenci realizujący praktyki szkolne w ramach specjalizacji nauczycielskiej mają obowiązek zapisania się na forum dyskusyjne utworzone na platformie Moodle i brania aktywnego udziału w dyskusjach na wyznaczone przez moderatorów tematy. Listę tematów otwiera refleksja przed praktykami na temat pracy nauczyciela oraz doświadczeń z czasów uczniowskich. Następne wątki dotyczą obserwacji różnych aspektów pracy nauczyciela (np. utrzymanie dyscypliny w klasie, użycie języka francuskiego i polskiego na lekcji, komunikacja niewerbalna). W dalszej kolejności praktykanci omawiają swoje doświadczenia i przemyślenia związane z prowadzeniem lekcji (np. rozwijanie poszczególnych sprawności językowych, nauczanie gramatyki i słownictwa, planowanie i prowadzenie lekcji, ocenianie). Na koniec następuje podsumowanie praktyk. Do każdego tematu sformułowano, inspirując się EPS (Newby i in. 2007), szczegółowe pytania ukierunkowujące refleksję, jak w poniższym przykładzie:

W latach swojej nauki szkolnej mieli Państwo wiele styczności z nauczaniem. Jakie problemy dotyczące sposobu, w jaki byli Państwo uczeni (związane np. z cechami nauczyciela, jego zachowaniem) mają wpływ na to, jak Państwo sami chcieliby uczyć, a czego woleliby Państwo uniknąć?

Na forum dyskusyjnym proszę odpowiedzieć na powyższe pytanie, odwołując się do następujących punktów:

  1. pozytywne doświadczenia jako uczeń;
  2. negatywne doświadczenia jako uczeń (proszę zastanowić się dlaczego te doświadczenia były negatywne i pomyśleć, co nauczyciel mógłby zrobić inaczej).

Lektura i analiza wpisów, jakich dokonało ośmiu praktykantów w okresie od 1 marca do 30 czerwca 2012 r., pozwoliła stwierdzić, że pisemna i interaktywna refleksja na forum sprzyja ujawnianiu i modyfikowaniu teorii osobistych studentów[1].