Kształtowanie refleksyjnych postaw przyszłych nauczycieli języka francuskiego – rola internetowego, dydaktycznego forum dyskusyjnego

Numer JOwS: 
str. 46

Proces kształcenia nauczycieli języka obcego służy rozwinięciu wiedzy i licznych kompetencji zawodowych. Jedną z nich jest umiejętność refleksji nad doświadczeniem. Czy uczestnictwo w dyskusjach na dydaktycznym forum internetowym może pomóc w stawaniu się refleksyjnym praktykiem?

Teorie osobiste dotyczące zawodu nauczyciela przed rozpoczęciem praktyk

Pytania o doświadczenia uczniowskie i o wyobrażenia na temat idealnego nauczyciela języka obcego wywołują w sposób bezpośredni elementy teorii osobistych uczestników forum. Dzięki temu studenci mogą zdać sobie sprawę ze swoich wyobrażeń i oczekiwań dotyczących profesji nauczyciela, a następnie świadomie konfrontować je z doświadczeniem praktycznym. W wypowiedziach uczestników forum pojawiają się skojarzenia pozytywne i negatywne związane z pracą nauczyciela. Wśród pozytywów studenci wymieniają takie cechy, jak: kontakt z ludźmi, interakcja, wymiana informacji i poglądów, współpraca, kształtowanie umysłów. Nauczyciel jest postrzegany jako osoba o dużych możliwościach sprawczych i kompetencjach społecznych. Od pracy w zawodzie studenci oczekują satysfakcji płynącej z wpływania na rozwój młodzieży oraz swój własny:

Myślę, że to, co w nauczaniu jest fajne, to kontakt z ludźmi, którym możemy pomóc w odkrywaniu języka, których możemy zarazić swoją pasją do przedmiotu w dużym stopniu dzięki naszej postawie. (S8)

Myślę, że to doświadczenie współpracy jest atrakcyjne. To tak, jak piosenkarze mówią, że czerpią energię od publiczności – tak samo nauczyciel czerpie ją od uczniów. (S2)

Atrakcyjność w pracy nauczyciela tkwi też w kształtowaniu pewnych cech osobowości, tj. cierpliwości, odpowiedzialności, opanowania, rozwagi i stuprocentowej organizacji. (S7)

Do trudnych aspektów zawodu nauczyciela studenci zaliczają: problemy z utrzymaniem dyscypliny w klasie, problemy wychowawcze, ryzyko popadnięcia w rutynę, brak obiektywizmu i niskie zarobki.

Od nauczyciela oczekuje się dużej odpowiedzialności i kompetencji. Wyobrażenia na ten temat mogą stanowić źródło obaw i stresu u studentów, co dobrze ilustruje poniższa wypowiedź: To, co mnie przeraża, to myśl, że nie mam wystarczającej wiedzy, aby móc nauczać innych. Nauczyciel powinien być autorytetem i przewodnikiem, czyli kimś, kto według ucznia zna odpowiedzi na wszystkie pytania. (S7)

Na pytanie Jakie cechy są ważne u nauczyciela języka obcego? studenci odpowiedzieli, wymieniając listę cech osobowościowych oraz zestaw kompetencji zawodowych. Nauczyciel języka obcego powinien wyróżniać się: pasją dla swojej pracy, odpowiedzialnością, kreatywnością, umiejętnością improwizacji, komunikatywnością, pewnością siebie i zdecydowaniem, elastycznością, opanowaniem, życzliwością i pogodnym usposobieniem. Oprócz tego do nauczania języka potrzebna jest szeroka wiedza na temat języka samego w sobie, jego struktury, gramatyki i słownictwa (S7), ale i umiejętność przyznania się do błędu.

Teorie osobiste – tworzenie wiedzy praktycznej podczas praktyk

Potrzeba dokonania oceny czynności obserwowanych u nauczyciela-opiekuna praktyk, próby rozwiązania problemów pojawiających się podczas praktyki szkolnej, wreszcie samoocena – to okoliczności, które skłaniają studentów do nadawania pewnej struktury doświadczeniu i do werbalizowania swojej praktycznej wiedzy. W wypowiedziach uczestników forum pojawiają się wówczas odniesienia do własnego doświadczenia jako ucznia, np.:

Czy uczniowie wykorzystują to, że nauczyciel jest miły dla nich od początku? Niestety, właśnie tak uważam. Ale jest na to niezawodny – tak przynajmniej wynika z mojego doświadczenia – sposób. Miałam w życiu paru nauczycieli, którzy dawali nieźle popalić na początku kontaktu z nimi – wymagali bardzo dużo pracy, mieli ściśle określone zasady, których się trzymali i których nie zmieniali pod wpływem błagań uczniów, a po jakimś czasie, kiedy uczniowie już wczuli się w rytm zajęć, pokazywali, jakimi naprawdę są wspaniałymi osobami. (S2)

  • uzasadnienie oceny działań nauczyciela, np.:

Nie miałam niestety szansy oceniać uczniów, jedyne, co wiem, to to, że robiłabym to zupełnie inaczej niż moja opiekunka praktyk, która korzysta z zawężonej skali – najwięcej jest zawsze 3, rzadziej 4, a 5 to istny cud. Klasy trochę się zniechęcają, bo ich trud rzadko jest wynagradzany... (S4)

  • sformułowanie własnej recepty dydaktycznej, np.:

Sądzę, że umiejętność improwizacji jest ważna w pracy nauczyciela. Jestem zdania, że jeśli klasa ma tzw. gorszy dzień i zaproponowane ćwiczenia kompletnie nie idą albo nie interesują nikogo, to zawsze trzeba być na tyle elastycznym, żeby to zmodyfikować. Nauka ma być przyjemnością, więc nie ma co się męczyć i na siłę wpajać uczniom coś, czego nie chcą (mówię tu oczywiście o jakimś temacie przewodnim np. zanieczyszczenia we Francji, a nie o tym, że jak uczniowie nie chcą gramatyki, to jej nie robię). (S2)

  • zauważenie zmian w osobistej wiedzy praktycznej, np.:

Nauczyłam się przede wszystkim tego, żeby nie przyzwyczajać uczniów za bardzo do polskiego na lekcji oraz tego, że nauczyciel nie powinien iść na łatwiznę, podając wersję polską, powinien próbować wyjaśnić polecenia w inny sposób, np. za pomocą gestów czy obrazków. (S3)

Przyznaję, że trochę się podłamałam po komentarzu mojej opiekunki, ale nie ma tego złego, co by na dobre nie wyszło. Następnym razem już inaczej podeszłam do rozumienia tekstu i podzieliłam uczniom tekst na części, z których wyłapywaliśmy razem słowa-klucze (burza mózgów), określaliśmy główną myśl każdego fragmentu i nadawaliśmy tytuły. Zauważyłam, że faktycznie uczniowie więcej skorzystali podczas tej lekcji niż podczas poprzedniego podejścia do tekstu. (S6)

Powyższe przykłady przekonują do użyteczności forum dyskusyjnego jako narzędzia potencjalnie rozwijającego postawy refleksyjne przyszłych nauczycieli. Trzeba jednak zauważyć, że studenci przejawiali różny stopień zaangażowania w uczestnictwo w forum i różny sposób prowadzenia refleksji. Można więc przypuszczać, co zresztą wydaje się naturalne, że nie wszyscy odnieśli z uczestnictwa w forum jednakowe korzyści.