Kształtowanie refleksyjnych postaw przyszłych nauczycieli języka francuskiego – rola internetowego, dydaktycznego forum dyskusyjnego

Numer JOwS: 
str. 46

Proces kształcenia nauczycieli języka obcego służy rozwinięciu wiedzy i licznych kompetencji zawodowych. Jedną z nich jest umiejętność refleksji nad doświadczeniem. Czy uczestnictwo w dyskusjach na dydaktycznym forum internetowym może pomóc w stawaniu się refleksyjnym praktykiem?

Indywidualny styl prowadzenia refleksji

Przyjrzyjmy się krótkiej charakterystyce aktywności na forum czterech wybranych studentów, by następnie zastanowić się, w jakim przypadku forum dyskusyjne może przyczynić się do rozwijania postaw refleksyjnych.

Student S1:

Wątki najbardziej zajmujące studenta to użycie języka polskiego i francuskiego na lekcji oraz problemy metodyczne. W pierwszym przypadku wyraźnie przejawia swoją teorię na temat proporcji między językiem polskim i językiem obcym na lekcji już podczas obserwacji, a także potem wcielając w życie (z powodzeniem) zasady, co do słuszności których jest przekonany. Dyskusja dotycząca ustawienia ławek, zainicjowana zresztą przez S1, odkrywa kolejny z elementów jego teorii – przekonanie o potrzebie kontaktu z uczniami podczas lekcji oraz mobilności nauczyciela.

Wchodzi w interakcję z innymi studentami na forum, zadając im pytania o ich opinie i doświadczenia. Poszukuje rozwiązań sytuacji problemowych. Podejmuje próby wykorzystania wiedzy poznanej na zajęciach do planowania i przeprowadzania praktycznych działań w klasie, dostosowuje zalecenia poznane na zajęciach z metodyki do potrzeb uczniów i kontekstu danej lekcji. Wykazuje umiejętność samooceny (zarówno osiągnięć, jak i braków). Formułuje swoje recepty dydaktyczne w sposób refleksyjny i różnorodny.

Podsumowanie: student refleksyjny, kreatywny, poszukujący rozwiązań; konstruuje wiedzę w działaniu, korzystając z teorii, obserwacji, doświadczeń praktycznych własnych i innych studentów (interakcja różnych rodzajów wiedzy); lubi być w ruchu i aktywizować uczniów; z entuzjazmem podchodzi do nauczania.

Student S2:

Opisując własne działania jako nauczycielki w klasie, studentka dokonuje często oceny ich skuteczności. Przedstawia swoje praktyczne zasady nauczania, odwołując się do różnych źródeł wiedzy (doświadczeń innych studentów, własnej praktyki, doświadczenia uczniowskiego).

Oceniając działania obserwowanego nauczyciela lub postępowanie opisane przez innych nauczycieli lub studentów, odnosi się chętnie do własnego doświadczenia jako uczennicy. Zestawienie własnego doświadczenia z doświadczeniem płynącym z obserwacji prowadzi ją do zauważenia różnorodności, potrzeby refleksyjności i elastyczności działań nauczyciela.

Podsumowanie: studentka refleksyjna, rozważna – dokonując oceny/samooceny, podaje argumenty za i przeciw; wyciąga wnioski na przyszłość.

Student S4:

Nie odwołuje się do własnych doświadczeń jako uczennicy. Tylko raz odwołuje się do wiedzy z zajęć akademickich. Obserwuje za to bardzo uważnie nauczyciela-opiekuna, o czym świadczy drobiazgowy opis jego czynności. Ocenia skuteczność działań nauczyciela, uzasadniając ocenę. Konfrontuje swoje obawy dotyczące praktyk z pozytywnie zaskakującą rzeczywistością; dokonując samooceny wyraża emocje: byłam bardzo szczęśliwa, nauczanie to świetna sprawa!

Formułuje własne zasady w odniesieniu do opinii koleżanek, jej recepty są elastyczne. Dostrzega swoje sukcesy i niedociągnięcia; te ostanie jej nie zrażają, ma zapał do dalszego doskonalenia się. W przypadku trzech tematów (obserwacja gestykulacji, nauczanie pisania i słownictwa) zamieściła opis czynności nauczania bez komentarza.

Podsumowanie: studentka kierująca się emocjami wyzwalanymi przez sytuacje dydaktyczne. Podstawowym materiałem do refleksji jest dla niej doświadczenie płynące z obserwacji. Bierze też pod uwagę doświadczenie innych studentów.

Student S5:

Studentka posiada doświadczenie w nauczaniu dorosłych zdobyte przed praktykami szkolnymi, ale nie odwołuje się do niego w swoich wpisach, które są raczej krótkie i rzeczowe. W przypadku sześciu wątków brak komentarza świadczącego o refleksji. W przypadku dwóch wątków poświęconych obserwacji (gestykulacja i użycie języka polskiego) studentka dokonuje negatywnej oceny działań nauczycielki bez wyraźnego uzasadnienia. Brak odniesień do własnego doświadczenia jako uczennicy, brak bezpośredniej interakcji z innymi studentami. Dwie własne recepty dotyczące planowania i ciekawego organizowania zajęć mają charakter ogólny. Autoewaluacja ma charakter ogólny (opis czynności podsumowany stwierdzeniem udało się), bez głębszej refleksji. Większość wpisów dokonana została w krótkim czasie pod koniec praktyk.

Podsumowanie: studentka mało zaangażowana w prowadzenie refleksji, traktująca uczestnictwo w forum jako obowiązek do wykonania jak najmniejszym nakładem sił i czasu.

Indywidualny styl prowadzenia refleksji nad doświadczeniami płynącymi z praktyk szkolnych zdaje się być wypadkową uwarunkowań osobowościowych studentów (np. stylu poznawczego, typu osobowości) oraz ich podejścia do obowiązku uczestnictwa w dyskusjach na forum dydaktycznym. W kontekście przeprowadzonej analizy nasuwa się wniosek, że forum dydaktyczne stanowi miejsce sprzyjające rozwojowi refleksji nad działaniem zwłaszcza dla tych studentów, którzy wykorzystują główny walor forum, jakim jest interaktywność i możliwość wymiany doświadczeń. Nie bez znaczenia jest również otwarta i poszukująca postawa, która każe praktykantom wychodzić poza relacjonowanie obserwowanych faktów i dokonywać ich interpretacji.

Podsumowanie

Refleksyjność stanowi bez wątpienia pożądaną cechę każdego nauczyciela. Pozwala ona wyciągać wnioski z doświadczenia i doskonalić kompetencje zawodowe. Dlatego rozwijanie postaw refleksyjnych wydaje się potrzebne już na etapie kształcenia początkowego przyszłych nauczycieli. Służą temu celowi liczne narzędzia stosowane w edukacji nauczycielskiej. Jedno z nich, tj. pisemna refleksja na forum dyskusyjnym podczas praktyk szkolnych, posiada zalety, które można streścić w następujących dwóch punktach:

poprzez pisemny charakter sprzyja głębszemu namysłowi, lepszej strukturyzacji myśli;

poprzez porównywanie doświadczeń oraz formułowanie i uzasadnianie swojego stanowiska pozwala odkrywać i modyfikować teorie osobiste studentów, czyli budować wiedzę w działaniu.

Jednak, jak pokazuje omówiony w artykule przypadek studentów Instytutu Romanistyki UW, użycie takiego narzędzia refleksji samo w sobie nie może zagwarantować rozwoju refleksyjności wszystkich praktykantów. Konieczne wydaje się przygotowanie studentów do refleksji i szczegółowe omówienie zasad, celów i oczekiwanych efektów korzystania z forum.

Pełna bibliografia w pliku PDF.

[1]  Niektóre z przedstawionych w tym artykule obserwacji oraz przykładów wypowiedzi studentów pochodzą z badania własnego będącego przedmiotem referatu pt. Między teorią a praktyką – przejawy teorii osobistych w refleksji przyszłych nauczycieli języka obcego podczas praktyk pedagogicznych, który autorka wygłosiła podczas Ogólnopolskiej Konferencji Polskiego Towarzystwa Neofilologicznego w Bydgoszczy we wrześniu 2012 r.