Lublin w barwach Portugalii. Historia języka portugalskiego na UMCS

Numer JOwS: 
str. 32

Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie jest z pewnością jednym z najważ­niejszych ośrodków nauki języka portugalskiego w Polsce. Tu od 34 lat naucza się nie tylko języka portugalskiego, ale również kultury krajów luzofońskich (portugalskojęzycznych). Tu już niemal od 10 lat funkcjonuje jedyne w Polsce Centrum Języka Portugalskiego/Instytut Camõesa pod patronatem Ministerstwa Spraw Zagranicznych Portugalii.

Pobierz artykuł w pliku PDF

W Lublinie wszyscy chętni z Europy Centralnej i Wschodniej mogą zdawać prestiżowy egzamin z języka portugalskiego w wersji brazylijskiej CELPE/Bras pod patronatem Ministerstwa Edukacji Brazylii, a także egzamin z języka portugalskiego w wersji europejskiej Caple. Ponadto studenci języka portugalskiego wydają swoje pismo w dwóch wersjach językowych: portugalskiej i polskiej, a także od trzech lat odbywają się raz w roku konferencje studentów portugalistów z całej Polski.

Język portugalski w świecie

Na wstępie warto przypomnieć, że językiem portugalskim, a więc językiem oficjalnym ośmiu krajów świata na czterech kontynentach kuli ziemskiej, posługuje się dziś około 220 milionów ludzi, co plasuje ten język na wysokim szóstym miejscu wśród 6700 języków świata (po chińskim, angielskim, hindi, hiszpańskim oraz bengali) (por. Hlibowicka-Węglarz 2003). Dla około 185 milionów ludzi na kontynencie południowoamerykańskim, europejskim, afrykańskim oraz azjatyckim język portugalski jest językiem ojczystym.

Językiem portugalskim posługuje się dziś cała Portugalia, tak zwana kontynentalna, a także mieszkańcy Madery i archipelagu Azory. Portugalski jest językiem oficjalnym pięciu krajów afrykańskich: Gwinei-Bissau, Wysp Zielonego Przylądka, Wysp Świętego Tomasza i Książęcej, Angoli i Mozambiku. Z drugiej strony Atlantyku, w Ameryce Południowej, po portugalsku mówi cała wielka Brazylia, licząca ponad 170 milionów ludzi. Na Dalekim Wschodzie językiem portugalskim posługują się mieszkańcy Timoru Wschodniego oraz społeczności w Goa, Damão, Diu (Indie) oraz Makau (Chiny).

Można by zadać pytanie, skąd się wziął tak wielki zasięg tego języka w świecie. Odpowiedź na to pytanie jest ogólnie znana. O rozprzestrzenieniu się języka portugalskiego zdecydowały głównie dwa czynniki. Pierwszym z nich była wielka ekspansja zamorska Portugalii, począwszy od pierwszej połowy XV wieku, a w konsekwencji dominacja polityczna, militarna i handlowa w wielu miejscach globu. Wraz z XV-wiecznymi żeglarzami, kupcami, marynarzami i misjonarzami język portugalski rozprzestrzenił się na wszystkie strony świata. Drugim istotnym czynnikiem, który wpłynął na rozpowszechnienie się języka portugalskiego w świecie, była emigracja, rozwijająca się szczególnie w drugiej połowie XIX wieku, a spowodowana wielkim kryzysem gospodarczym. Chociaż zdecydowanie największą falę emigracji zanotowano właśnie w XIX wieku (ok. 3 milionów osób), zjawisko to dotyczyło zarówno czasów wcześniejszych (np. koniec XV wieku), jak i późniejszych (np. po Rewolucji Goździków w 1974 r.). Uważa się, że obecnie żyje na całym świecie ok. 5 milionów emigrantów portugalskich. Wszyscy oni, niezależnie od kraju, do którego się udali, a także od czasu, kiedy zdecydowali się opuścić swoją ojczyznę, stali się żywymi nośnikami języka i kultury portugalskiej.

Wróćmy jednak do historii studiów portugalistycznych w Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie i postarajmy się uzasadnić, dlaczego możemy uznać Lublin za jeden z największych i najważniejszych ośrodków studiów nad językiem i kulturą portugalską w Polsce.

Historia studiów portugalistycznych na UMCS

Przykład historii studiów portugalistycznych w Lublinie na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej potwierdza, że nawet obecnie – w dobie globalizacji – jest jeszcze miejsce na naukę innych języków i kultur aniżeli język angielski, który funkcjonuje dziś jak współczesna lingua franca. Przykład ten potwierdza również, że wciąż są młodzi ludzie, którzy chętnie uczą się języków mniej popularnych, licząc przy okazji na większe możliwości zatrudnienia na coraz trudniejszym i konkurencyjnym rynku pracy.

Język portugalski funkcjonuje w naszej Alma Mater od 1980 r. – ma już zatem 34-letnią historię, w której łatwo wyróżnić trzy fazy, różniące się od siebie regularnie podnoszącym się statusem języka portugalskiego nauczanego jako język obcy:

  • lata 1980-1993 – język portugalski na studiach romanistycznych UMCS;
  • lata 1993-2011 – język portugalski na studiach iberystycznych UMCS;
  • od roku 2011 – odrębne studia portugalistyczne na UMCS.

Przejdźmy zatem do omówienia wyróżnionych etapów w historii nauczania języka portugalskiego w Lublinie.

Język portugalski na studiach romanistycznych UMCS

W latach 1980-1993 język portugalski funkcjonował początkowo jako lektorat fakultatywny, później obligatoryjny dla studentów romanistyki. Pomimo że w latach 80. był to jeszcze język mało znany w Polsce, nigdy nie brakowało chętnych do uczęszczania na zajęcia lektoratu. Dzięki usilnym staraniom uniwersytetu udało się sprowadzić z Instytutu Kultury Portugalskiej z Lizbony księgozbiór, liczący około 1500 woluminów, stanowiący bazę dydaktyczną dla potrzeb nowego lektoratu. W tym też czasie, w 1984 r., przygotowałam i opublikowałam antologię tekstów na temat współczesnej Portugalii, aby przybliżyć ten wówczas odległy kraj swoim studentom. Byłam wtedy jedynym pracownikiem naukowym znającym język portugalski i chcącym rozwijać zainteresowanie językiem i kulturą portugalską w Lublinie. Duże zainteresowanie studentów pozwalało wówczas przygotowywać różnego rodzaju spotkania, odczyty i wieczory kultury portugalskiej.

W owej pierwszej fazie historii, o której mowa, w 1986 r., ważnym wydarzeniem pozwalającym na dalszy rozwój nauczania języka portugalskiego na UMCS było uzyskanie przeze mnie stopnia naukowego doktora nauk humanistycznych na podstawie rozprawy pt. Les équivalents français et portugais de l´instrumental polonais en fonction d´argument propositionnel przygotowanej pod kierunkiem znanego językoznawcy, prof. dr hab. Stanisława Karolaka z Krakowa. Choć wspomniana rozprawa była napisana po francusku, zawierała już niezwykle rzadki w tamtych czasach element językoznawstwa portugalistycznego.

Język portugalski na studiach iberystycznych UMCS

Udział Instytutu Filologii Romańskiej UMCS w latach 1992-1995, w programie europejskim TEMPUS pt. Studia hispanistyczne i portugalistyczne odegrał ważną rolę w powstaniu studiów iberystycznych na tej uczelni. Dzięki możliwości zakupu wielu materiałów dydaktycznych, sprzętu audiowizualnego, a także dzięki możliwościom wyjazdów studentów i kadry dydaktycznej do Hiszpanii i Portugalii, udało się uruchomić studia iberystyczne, w programie których język portugalski zyskał rolę drugiego, po hiszpańskim, języka obowiązkowego dla wszystkich studentów kierunku. Stało się możliwe poszerzenie oferty programowej i wprowadzenie do programu, poza nauczaniem języka, również innych przedmiotów odnoszących się do kultury Portugalii, historii, literatury i realioznawstwa tego kraju.

Innym ważnym wydarzeniem wspierającym rozwój studiów portugalistycznych w tym okresie było podpisanie umowy o partnerstwie miast pomiędzy Lublinem a portugalskim miastem Viseu w 1998 r. Ogromne wsparcie ze strony prezydenta miasta Viseu Fernando Carvalho Ruasa, późniejszego prezydenta stowarzyszenia miast portugalskich, pozwoliło na dalszy rozwój naszych studiów. Prezydent Viseu, zaangażowany w działalność propagującą język i kulturę portugalską, fundował regularnie stypendia wakacyjne dla najlepszych studentów. Dzięki tym stypendiom mogli oni poznać lepiej kraj, którego języka się uczyli, zaznajomić się z uwarunkowaniami społecznymi i gospodarczymi, nawiązać rozmaite kontakty.

Dzięki współpracy z Viseu podpisaliśmy w 2003 r. pierwszą umowę w ramach programu Erasmus z Uniwersytetem w Viseu, która dawała nam szanse na większą mobilność studentów i pracowników.

Również w 2003 r. zorganizowaliśmy pierwszą w Polsce międzynarodową konferencję naukową, w której wzięli udział profesorowie z zaprzyjaźnionych uniwersytetów portugalskich oraz grono luzytanistów z całej Polski. Konferencja miała ciekawą część kulturową, którą wypełniały wykłady popularyzujące kulturę Portugalii i Brazylii, występy teatru, koncerty, pokazy capoeiry, samby itp.

W omawianej historii rokiem szczególnym był rok 2005. Po długich staraniach w Ministerstwie Spraw Zagranicznych w Lizbonie została podjęta decyzja o utworzeniu właśnie w Lublinie, przy UMCS, pierwszego i jedynego jak dotąd Centrum Języka Portugalskiego/ Instytutu Camõesa. Wydarzenie to ugruntowało pozycję UMCS wśród ośrodków języka portugalskiego w Polsce, oferując pewne dodatkowe możliwości rozwoju. Centrum prowadzi dziś bogatą działalność promującą język oraz kulturę portugalską i innych krajów luzofońskich. Podczas dziewięciu lat funkcjonowania centrum udało się zorganizować około 150 imprez kulturalnych (wykłady luzytanistów z uniwersytetów portugalskich, brazylijskich i innych, koncerty, wystawy, promocje książek, prezentacje filmów i wiele innych). Organizowane w ostatnich latach konkursy fotograficzne, ortograficzne, tłumaczeniowe, a także konkursy przeznaczone dla młodzieży szkół ponadpodstawowych i średnich na temat współczesnej Portugalii i Brazylii, cieszą się ogromnym zainteresowaniem w całej Polsce. Wydajemy gazetę studencką w dwóch wersjach językowych: polskiej i portugalskiej. Jesteśmy pomysłodawcami i organizatorami trzech kongresów studentów portugalistyki z całego kraju – zawsze ze sporym gronem zainteresowanych. W kwietniu tego roku na nasz kongres przyjechało 25 studentów z całej Polski. Prowadzimy kursy języka portugalskiego dla osób z całego regionu, w których uczestniczą nie tylko studenci, ale również ludzie kultury, sztuki, biznesu.

Od roku 2005 w polu naszych zainteresowań wyraźniej zaznaczona jest Brazylia. Ministerstwo szkolnictwa tego kraju akredytowało nasz uniwersytet, jako jedyny w Europie Wschodniej i Centralnej, jako miejsce przeprowadzania prestiżowego egzaminu międzynarodowego w wersji brazylijskiej – CELPE/Bras. Do chwili obecnej przyjechało na ten egzamin do Lublina około 50 osób, nie tylko z całego kraju, ale również kandydaci z zagranicy: z Holandii, Ukrainy, Rosji, Bośni. Zainteresowanie egzaminem jest zdecydowanie większe, niż sądziliśmy, a stało się powszechnie wiadome, że można go zdawać w Polsce tylko w Lublinie, na UMCS-ie.

W 2007 r. podpisaliśmy umowę dwustronną z brazylijskim uniwersytetem w Ijui. Wysyłamy do Brazylii naszych studentów, a także przyjmujemy studentów brazylijskich u siebie. Kilka lat później, w 2013 r., podpisaliśmy następne dwie umowy dwustronne z uniwersytetami brazylijskimi: z uniwersytetem w Passo Fundo w stanie Rio Grande do Sul oraz z uniwersytetem w stolicy – Brasilii.