Materiały filmowe w nauczaniu języka włoskiego

Numer JOwS: 
str. 40

W dobie wielokulturowości i wielojęzyczności nauczania języka włoskiego nie powinno się ukierunkowywać wyłącznie na rozwój kompetencji językowych, lecz przede wszystkim na rozwój kompetencji interkulturowej. Odpowiednio wykorzystane na zajęciach materiały filmowe mogą stanowić doskonały środek przekazu informacji kulturowych i językowych. Ich wizualność z pewnością lepiej przyciągnie uwagę uczniów wychowanych w epoce cyfrowej niż tekst z podręcznika.

Pobierz artykuł w pliku PDF

Non si insegna solo una lingua, ma si insegna la cultura che le sta dietro (Balboni 2012:145): nie naucza się wyłącznie języka obcego, ale kultury, która za nim stoi – to słuszne stwierdzenie w przypadku nauczania języka włoskiego. Język ten nie należy bowiem do najczęściej wybieranych przez uczniów przedmiotów szkolnych, nie plasuje się również w szkolnej czołówce proponowanych przedmiotów. Według danych opublikowanych w raporcie Ośrodka Rozwoju Edukacji, w 2012 r. 16 361 uczniów uczyło się języka włoskiego jako przedmiotu obowiązkowego, co stanowi 0,3 proc. ogółu wszystkich uczniów uczących się języków obcych. Dla porównania: języka angielskiego uczyło się 4 398 940 uczniów, czyli 91,6 proc.; a w odniesieniu do języków romańskich statystyki wyglądają następująco: język francuski: 142 615 (3 proc.), język hiszpański 39 748 (0,8 proc.). Wyniki te plasują język włoski na 6. pozycji w klasyfikacji przedmiotów obowiązkowych w polskich szkołach.

W przypadku języka angielskiego, który funkcjonuje jako środek komunikacji międzynarodowej, w toku nauki nierzadko pomijane są informacje dotyczące rzeczywistości kulturowej obszarów anglojęzycznych, ponieważ celem nauczania języka jest nabycie pewnej ściśle określonej kompetencji komunikacyjnej. Tymczasem nauka języków romańskich przeszła do kategorii tzw. przedmiotów dodatkowych. Ich nauczanie musi zatem nabrać innego charakteru, idącego w kierunku kulturoznawstwa, co nie stoi w sprzeczności z możliwością osiągnięcia zaawansowanego poziomu znajomości języka.

Rozwój kompetencji interkulturowej u obecnych uczniów musi też przebiegać w kontekście rzeczywistości zdominowanej przez technologie informacyjno-komunikacyjne. Żyjemy w epoce pokolenia młodych ludzi nazywanych digital natives. Wedle określeń M. Spitzera i M. Żylińskiej, cyfrowi tubylcy to generacja urodzona i wychowana w świecie powszechnego dostępu do Internetu i coraz większych możliwości telekomunikacyjnych (Żylińska 2013:169). Ekran komputera, telefonu (często smartfonu) czy też telewizora stał się najważniejszym przekaźnikiem informacji dla dzieci i młodzieży. Wielu uczniów wykazuje niechęć do czytania książek oraz ma problem z dłuższą koncentracją na jednym zadaniu, właśnie z powodu wzrastania w epoce komunikacji, polegającej na szybkiej, nieustającej wymianie informacji, przeważnie w formie obrazkowej, a nie tekstowej. Aby zachęcić ucznia do nauki czegokolwiek, trzeba umieć go wyciszyć oraz ukierunkować jego uwagę na dany element, mając jednak na uwadze fakt, że wykorzystanie nowych technologii w procesie nauczania wydaje się koniecznością. Wyłącznie tekst pisany i kilka rysunków czy zdjęć umieszczonych w podręczniku może nie wzbudzić zainteresowania uczniów przyzwyczajonych do stale migających obrazów. Ich uwagę może natomiast przyciągnąć fragment filmu, który został przez nauczyciela odpowiednio przygotowany. Co najważniejsze, dydaktyzacja materiałów filmowych nie musi być czasochłonna, a główne zadania i opracowanie ćwiczeń nauczyciel może zostawić uczniom.

Materiały filmowe a kompetencja interkulturowa

Niniejszy tekst stanowi próbę zachęcenia nauczycieli języka włoskiego do zastosowania w pracy krótkich materiałów filmowych. Mogą one być źródłem nie tylko informacji o języku, ale również wiedzy o współczesnych Włoszech, i rozwijać tym samym kompetencję interkulturową uczniów, rozumianą jako połączenie poszczególnych składników tworzących kompetencję kulturową danego człowieka i jego indywidualnych doświadczeń oraz wiedzy w odniesieniu do języków obcych i ich realiów społeczno-kulturowych. Rozwój tej kompetencji może zachodzić w szkole, ale uwarunkowany jest również przez kontakty międzypokoleniowe, podróże, przebywanie poza krajem ojczystym (Rada Europy 2003:17). Jak podkreśla I. Janowska, nie chodzi o osiągnięcie perfekcji w posługiwaniu się językiem obcym, lecz o równowagę w rozwoju wszystkich kompetencji w ramach nauki (Janowska 2011:64).

Wiedza o realiach życia na danym obszarze językowym wydaje się wspomagać proces nauki i przyczyniać się do wzrostu zainteresowania językiem i podtrzymania motywacji do nauki. Materiały filmowe doskonale spełniają tę funkcję, dostarczając jednocześnie autentycznych bodźców językowych. Praca z filmem nie powinna w żadnym wypadku polegać na obejrzeniu z uczniami całego filmu lub wybranego odcinka serialu, szczególnie na niższych poziomach zaawansowania. Działa to demotywująco i nużąco, ponieważ często film, interesujący dla nauczyciela, okazuje się nieciekawy i nudny dla uczniów. Materiał filmowy musi być krótki, np. przedstawiać jedną scenę tak, aby zachęcać uczniów do pracy nad językiem i do tworzenia własnych wypowiedzi na podstawie obejrzanego fragmentu. Jak to osiągnąć i jak przygotować dydaktycznie wybrany materiał?

Schemat jednostki dydaktycznej

Już na przełomie lat 60. i 70., kiedy glottodydaktyka bardzo szybko zaczęła się rozwijać jako niezależna od językoznawstwa dziedzina nauki, wprowadzono schemat jednostki dydaktycznej oparty na trzech etapach: presentation, practice, production. Na gruncie włoskim został on opisany i dostosowany do nauczania języka włoskiego przez G. Freddiego, w następującej formie: motivazione – globalità – analisi – sintesi – riflessione – controllo (motywacja – prezentacja ogólna – analiza – synteza – refleksja – kontrola). Model ten stosowany jest do chwili obecnej i pozostaje w zgodzie z wynikami badań dotyczącymi pracy mózgu: prawa półkula odpowiada za ogólną percepcję danych umieszczonych w określonym kontekście, lewa natomiast, w której dochodzi do ich zapamiętania w obszarach Broca i Wernickego, za ich analizę szczegółową. W procesie przyswajania języka obie półkule współpracują ze sobą, przy czym pierwsza w odbiorze nowych informacji jest zawsze ta prawa (Balboni 2012:35). Dwie pierwsze fazy: motywacji i prezentacji, służą przedstawieniu nowego materiału językowego. Uczniowie zapoznają się z nim, zarówno obserwując towarzyszące mu szczegóły, np. elementy graficzne, jak i wyodrębniając z tekstu elementy znane, dzięki którym są w stanie zrozumieć temat i ogólny sens danego materiału. Kolejne fazy polegają na analizie nowości, czyli zgłębieniu i zrozumieniu nieznanych wcześniej struktur językowych, następnie ich zastosowaniu również w innym kontekście, czyli utrwaleniu. Końcowa refleksja pod kierunkiem nauczyciela ma na celu rzeczywiste przyswojenie przez uczniów nowego materiału, stanowiąc swego rodzaju powtórzenie. Zdaniem Balboniego, każdy nowy materiał dydaktyczny, w tym film, powinien być realizowany w takim porządku, aby proces nauki odbywał się w zgodzie z zasadami pracy naszego mózgu (Balboni 2012:161-163).

Praca z materiałem filmowym

Każdy materiał filmowy wybrany przez nauczyciela powinien odpowiadać poziomowi znajomości języka uczniów oraz celom lekcji, w ramach których wyznaczono struktury gramatyczne, zakres słownictwa oraz elementy wiedzy o kulturze kraju. Ponadto, materiał filmowy powinien być ciekawy dla uczniów: jego tematyka i aspekt wizualny muszą być zgodne z ich zainteresowaniami i wiekiem. Przed wyborem filmu nauczyciel może przeprowadzić konsultacje z uczniami na temat interesujących ich zagadnień.

W przypadku filmów włoskich dużym problemem wydaje się używany w nich specyficzny język, nierzadko o charakterze regionalnym, trudny do zrozumienia dla cudzoziemców. Nauczyciel powinien zatem przed projekcją wprowadzić uczniów w zagadnienie geograficznych odmian języka tak, aby ułatwić im ogólne zrozumienie treści filmu. Godne polecenia są filmy lub seriale dubbingowane, ponieważ używany tam język pozbawiony jest cech regionalnych. Wyraźniejsza jest też wymowa, co na pewno przyczyni się do lepszej percepcji tekstu.

Obecnie znalezienie interesującego dla uczniów materiału filmowego nie powinno stanowić trudności dla nauczyciela. Wystarczy 10-minutowy fragment przedstawiający jedną konkretną scenę, którą można wspólnie z uczniami przeanalizować pod względem językowym. Tekst powinien nie tylko realizować cele wyznaczone w programie nauczania, ale również pozostawać w zgodzie z zasadą Krashena i+1, według której bodziec językowy – input – musi być dla ucznia zrozumiały i przewyższający nabyte kompetencje językowe o jeden stopień trudności (Balboni 2012:40).