Metoda projektu – czy tylko ornament dydaktyczny?

Numer JOwS: 
str. 32

Inspiracją do napisania niniejszego artykułu było uczestnictwo autorki w trzyletnim projekcie międzynarodowym Guibouch. Uczniowie bydgoskiego liceum wraz z młodzieżą ze szkół w Tuluzie i Tel Awiwie od dwóch lat pracują według norm przyjętych w centrach badawczych nad wykorzystaniem zasobów wodnych i polityką ich właściwego wykorzystania.

Pobierz artykuł w pliku PDF

Metoda projektu – krótki rys historyczny

Projekt edukacyjny to system dydaktyczny, który narodził się w Stanach Zjednoczonych w pierwszych latach XX w. jako odpowiedź na krytykę kierowaną pod adresem szkoły tradycyjnej funkcjonującej według zaleceń Jana Fryderyka Herbarta. Za twórcę tej metody uznaje się Williama Hearda Kilpatrica, przedstawiciela edukacji progresywistycznej, który w swej rozprawie pt. The Project metod (1918) nawoływał do zerwania z przedmiotowym układem treści nauczania. Ponadto autor ten zachęcał nauczycieli do koncentrowania nauki z różnych dziedzin wokół projektów, tj. zadań praktycznych i ćwiczeń tematycznych wybieranych przez samych uczniów, odpowiadających ich zainteresowaniom i nawiązujących do realnych sytuacji życiowych (Milerski, Śliwerski 1999:122). Pomysł uznania projektu jako jedynego obowiązującego systemu dydaktycznego wywołał poruszenie wśród nauczycieli. Inne tło historyczne metody przedstawia Mirosław S. Szymański, według którego początki projektu sięgają już końca XVI w. Zastosowano go wtedy po raz pierwszy w kształceniu włoskich architektów w Accademia di San Luca, a następnie studentów wyższych szkół technicznych i przemysłowych we Francji oraz w innych krajach Europy (Chałas 2003:191).

Metoda projektów dzisiaj

Współczesna edukacja odkrywa metodę projektu na nowo. W reformującej się polskiej szkole programy oparte na tej metodzie zyskują na atrakcyjności ze względu na jej liczne korzyści (Rys. 1.). Obecnie jej zastosowanie jest znacznie węższe, gdyż uznawana jest za jeden z wielu sposobów kształcenia. Istotę metody projektów stanowią: samodzielna praca uczniów służąca do realizacji określonego przedsięwzięcia z uwzględnieniem wcześniej przyjętych założeń, odejście od tradycyjnego sposobu oceniania, całościowości oraz podmiotowości ucznia. W metodzie tej stosowane są trzy modele nauczania: humanistyczny, procesualno-poznawczy oraz społeczny. W pierwszym z nich rolą edukacji jest kształtowanie przebiegu nauki, aby jednostka lepiej poznała siebie, swoje silne strony i słabości. W modelu procesualno-poznawczym rolą edukacji jest ułatwienie jednostce przetwarzania informacji, natomiast w modelu społecznym – uruchamianie kolektywnej inteligencji. Anna Brzezińska twierdzi, że wymienione modele nie są wobec siebie rozłączne. Mimo że dotyczą różnego obszaru działania, wszystkie łączy jedna wspólna cecha umiejscawiająca ucznia w centrum działań edukacyjnych (Gołębniak 2002).

277

Rozważając wszystkie istotne czynniki dla rozwoju człowieka, bierze się pod uwagę następujące terminy: dojrzewanie, środowisko, aktywność własna, uczenie się, interakcja. Nie sposób nie zauważyć, że takie pojęcia dyskutowane są w pracach naukowców opowiadających się za konstruktywistyczną koncepcją uczenia się Lwa Wygotskiego (1989), Jeana Piageta (1992), Jerome’a Brunera (1990). Zarówno Wygotski, jak i Piaget negują przyswajanie wiedzy w sposób bierny. Uczeń podobnie jak naukowiec konstruuje własną wiedzę o świecie. Bruner do przedstawionej koncepcji dołącza społeczny i sytuacyjny kontekst. Oznacza to po pierwsze, że uczenie się jest w dużej mierze zależne jest kontekstu, stąd kognitywne doświadczenia sytuowane są w środowiskach autentycznych działań, takich jak uczenie się przez tworzenie projektu. Po drugie, uczący się tworzą i weryfikują swoje konstrukty w dialogu ze społeczeństwem. Ważną zasadą, którą podkreślali konstruktywiści oraz na której opiera się metoda projektu, jest współpraca. Zaletą prezentacji grupowej jest możliwość wzajemnego uczenia się od siebie i członków grupy. Wśród licznych zalet edukacji kooperacyjnej, takich jak: przejęcie odpowiedzialności za uczenie się, nauka umiejętności komunikacyjnych oraz organizacji pracy, zwiększanie samoświadomości uczniów, na pierwszym miejscu Bogusław Śliwerski wymienia zwiększenie aktywności ucznia. Zdaniem badacza, wiedza zdobyta w wyniku własnej aktywności staje się bardziej znacząca oraz trwała (za Rosalska, Zamorska 2002:66).

Działalność nauczyciela w tradycyjnej roli charakteryzuje się tym, że on jest organizatorem procesu uczenia się i wszystkie jego czynności koncentrują się wokół niego. Metoda projektu wymaga od nauczyciela przejęcia innej roli, między innymi sternika, który będzie kierował działalnością uczniów, udzielając im pomocy i interweniując, a czasem, jeżeli zajdzie potrzeba, również członka pracującego nad projektem. Nauczyciel to także osoba, która kreuje środowisko sprzyjające uczeniu się, zadaje pytania, a także ten, który przejawia życzliwe zainteresowanie, aktywnie słucha i rozumie (za Gołębniak, Potyrała, Zamorska 2002: 66).

W związku z tym, że rola motywacji w procesie uczenia się jest bezsporna, wprowadzona reforma szkolnictwa w roku 1990 tworzy miejsce do modyfikacji w wymiarze motywacyjnym. Przyjęcie podstaw programowych umożliwia odchodzenie od behawiorystycznego egzekwowania aktywności za pomocą uruchamiania motywacji zewnętrznej, a więc stosowaniem kar i nagród. Wskazywany w dokumentach ministerialnych tzw. komunikacyjny model nauczania dzięki wprowadzaniu zadań, które wymuszają aktywne, uwzględniające indywidualną orientację i kondycję poszukiwania wiedzy, sprzyja uruchamianiu naturalnych motywów uczenia się (Gołębniak, Potyrała, Zamorska 2002:70).

Blumenfeld i jej współpracownicy (1991) opracowali system kształcenia oparty na metodzie projektów, w którym uwzględniono szereg zasad wykorzystywania motywacji wewnętrznej. Polega on na realizowaniu przez uczniów projektów skoncentrowanych wokół problemu i z punktu widzenia ucznia sensownych elementów programowych łączących pojęcia z różnych dyscyplin naukowych. W projektach takich uczniowie poszukują rozwiązań rzeczywistych problemów, a więc formułują i doskonalą pytania, dyskutują koncepcje, prognozują, planują. We wszystkich dokonaniach rozmawiają z innymi, aby postawić kolejne pytania oraz ostatecznie stworzyć produkt końcowy. Projekt ma dwie główne zalety. Przede wszystkim wymaga pytań lub problemu, co stymuluje aktywność ucznia. Po drugie, metoda ta charakteryzuje się tym, że zadania są zróżnicowane i z punktu widzenia ucznia zazwyczaj nowe, problemy autentyczne, a praca zakończona jest wyprodukowaniem końcowego wytworu (Brophy 2002:153).