Metodyka nauczania języka angielskiego w kształceniu zintegrowanym

Numer JOwS: 
str. 98

Nauczanie dzieci języka obcego stało się w ciągu ostatniego dziesięciolecia bardzo popularne, zanim jeszcze drugi język został ustawowo wprowadzony jako obowiązkowy w klasach 0-III. Na pewno na to pozytywne zjawisko mają wpływ otwarcie granic oraz współpraca międzynarodowa. Ożywienie debaty glottodydaktycznej spowodowała także obserwacja dzieci imigrantów, które z niezwykłą lekkością nabywają biegłości w posługiwaniu się językiem obcym.

Pobierz artykuł w pliku PDF

Badania nad językiem obcym cały czas rozwijają się, dzięki czemu nauczyciele mają teraz do wyboru szereg materiałów i pomocy naukowych. Nauka dzieci stała się bardzo atrakcyjna, co przekłada się na motywację oraz na osiągane wyniki. Kolorowe podręczniki, płyty audio i wideo, karty obrazkowe, plakaty, pacynki to elementy każdego utrzymującego się na rynku kursu językowego.

Przegląd najważniejszych metod nauczania

Wraz ze zmianą Rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej w sprawie ramowych planów nauczania w szkołach publicznych z 23 grudnia 2008 r. (rozporządzenie) nauczanie języka obcego od I klasy szkoły podstawowej jest obowiązkowe. W związku z tym została zwiększona tygodniowa liczba godzin w kształceniu zintegrowanym w cyklu trzyletnim o 6 godzin. Dzięki temu kształcenie językowe w I, II oraz III klasie obejmuje dwie jednostki lekcyjne tygodniowo. Obowiązek szkolny nauki języka stał się przyczyną ponownego namysłu nad kształtem przekazywania treści językowych dzieciom, które jeszcze nie wypracowały zdolności czytania, pisania czy płynnej wypowiedzi ustnej w języku ojczystym.

Szereg lat doświadczeń zaowocował różnymi metodami nauczania oraz ich krytyką. Z dotychczasowych sposobów przekazywania wiedzy językowej do najpopularniejszych należą: metoda gramatyczno-tłumaczeniowa, metoda bezpośrednia (konwersacyjna, dzięki której wzrósł walor praktyczny nauki języka obcego – uczniowie posiadali lepszą wymowę oraz lepiej komunikowali się w danym języku), metoda audiolingwalna (dzięki niej upowszechniło się wyposażenie szkół w laboratoria/pracownie językowe, jednak metoda ta nie rozwijała potencjału ucznia, wręcz przeciwnie działała monotonnie i usypiająco na pracę w grupie), metoda kognitywna (opracowana pod wpływem koncepcji natywistycznej Noama Chomskiego; zwróciła po raz pierwszy uwagę na twórczy charakter posługiwania się językiem obcym), metoda TPR (Total Physical Response).

Przytoczone metody utorowały drogę do refleksji nad kształtem współczesnej edukacji językowej. Każda z nich, choć często niedoskonała w swoich założeniach lub realizacji, przyniosła spory materiał dydaktyczny oraz praktykę. Poszczególne elementy tych metod występują we współczesnych programach nauki języka obcego na różnych poziomach edukacyjnych. Niektóre z nich również weszły do nauczania w kształceniu zintegrowanym.

Zasadne wydaje się pytanie, jak uczyć języka obcego dzieci w wieku od 6-10 lat, tak aby nauka była efektywna i radosna, oraz czy proces przyswajania języka obcego w tym przedziale wiekowym następuje tak samo jak nabywanie języka ojczystego?

Uczenie się a przyswajanie

W rozważaniach nad rozwojem kompetencji językowych pomogą nam dwa zagadnienia: przyswajanie (akwizycja) oraz uczenie się. Powszechnie uważa się, że język ojczysty przyswajamy naturalnie wraz z rozwojem, natomiast języka obcego uczymy się. Należy rozróżnić, czy dziecko od urodzenia wychowuje się w środowisku bilingwalnym czy monolingwalnym. Według Chomskiego, dziecko jest „zaprogramowane” do nauki języka (...) zachowuje się w bilingwalnym środowisku tak samo jak w monolingwalnym: słucha, tworzy własne hipotezy dotyczące znaczenia (...). Dziecko wychowujące się w środowisku bilingwalnym zmuszone jest przyporządkować każdemu designatum co najmniej dwa denotata: jednego i drugiego języka; musi uczyć się dwóch znaczeń (Brzeziński 1987:21). Dzieje się tak, jeśli od urodzenia słyszy dwa systemy fonetyczne, które jeszcze w wieku niemowlęcym zaczyna odróżniać, co skutkuje produkowaniem słownictwa w dwóch językach już około 18. miesiąca życia (granica ta zależy od zdolności dziecka i częstego rozmawiania rodziców z niemowlakiem).

Według hipotezy podzbiorów, osoby dwujęzyczne dysponują dwoma podzbiorami (przy czym każdy może być niezależnie aktywowany i hamowany dzięki silnym wewnętrznym połączeniom między elementami). Jednocześnie dwujęzyczni mają jeden większy zbiór, z którego w dowolnym momencie mogą czerpać elementy obu języków (Grosjean 2007:334). W tym czasie dziecko ma bardzo plastyczny umysł, który jest w stanie wchłonąć i posegregować nabywane słowa należące do dwóch różnych systemów. Jeśli jednak wychowywane jest w środowisku monolingwalnym, proces ten przebiega znacznie wolniej i nowy system jest trudniej przyswajalny. Nad fenomenem akwizycji języka w wieku dziecięcym zastanawiali się również neurobiolodzy. Eric Lenneberg, propagator teorii okresu krytycznego (ang. critical period), stwierdził na podstawie badań:

(...) tylko w pewnym okresie rozwoju osobniczego, w przybliżeniu od drugiego roku życia do początków okresu dojrzewania, mózg dysponuje odpowiednią plastycznością, która sprawia, że możliwa jest ta szczególna forma nabywania języka, dziecięce przyswajanie pierwszego języka. Potem dokonuje się „przełączenie” różnych funkcji mózgowych, w szczególności umiejscowienie tych funkcji w lewej półkuli mózgu. Nie oznacza to, że po tym czasie nie można się nauczyć jeszcze jednego języka, tyko odbywa się to – z fizjologicznego punktu widzenia – w inny, trudniejszy sposób (Klein 2007:9).

Badania te są zbieżne z opinią członków Modern Language Association, którzy uznali, że idealnym punktem startu akwizycji języka ojczystego i nauki języka drugiego jest narodzenie się dziecka. W odniesieniu do nauki zorganizowanej sugerowane jest rozpoczynanie nauki drugiego języka (obcego) w 4./5. roku życia dziecka. Uważa się również, że okres między 4. i 8. rokiem bardzo sprzyja nauce języka (Brzeziński 1987:27). Dlatego wprowadzenie lekcji języka obcego do przedszkola jest dobrym momentem oswojenia języka oraz podstawą do obowiązkowej kontynuacji nauki w klasie I szkoły podstawowej. Jednak sposób uczenia się języka w tym przedziale wiekowym i później nie przebiega w taki sam sposób jak akwizycja języka ojczystego. W pierwszym przypadku mamy do czynienia z oddziaływaniem metody bezpośredniej. Jest to więc uczenie się warunkowe (conditioned learning), zaś w nauce języka obcego z reguły występuje albo metoda pośrednia, albo do niej zbliżona i w tym przypadku mamy do czynienia z uczeniem się pojęciowym (cocneptual learning) (Brzeziński 1987:26).

Uczenie się drugiego języka zazwyczaj następuje wtedy, gdy dzieci posiadają już fragment wiedzy językowej języka ojczystego. Wraz z zetknięciem się z językiem obcym pojawiają się zagadnienia, dźwięki nieznane, które nie występują w języku ojczystym. Dziecko wtedy musi zwrócić swój sposób myślenia na sam język, który, jak w przypadku języka ojczystego, nie jest już transparentny. Dochodzi wtedy do większej świadomości metajęzykowej.